स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

Government Oriental Library Series
Edited by the Pandits under the supervision of the Curator,
Government Oriental Library, Mysore
Bibliotheca Sanskrita No. 52
स्मृतिचन्द्रिका
श्री याज्ञिकदेवणभट्टोपाध्याय विरचिता
श्राद्धकाण्डः
SMRITI CHANDRIKA
BY
DEVANA BHATTA
EDITED BY
THE CURATOR, GOVT. ORIENTAL LIBRARY, MYSORE
SRADDHAKANDA
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE
GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS THE
MAHARAJA OF MYSORE
MYSORE:
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS
1918

U. G. C. BOOK
No ....................
S.V.O. College
Library,
TIRUPATI.
Acc. No. 14171
Date................
20/3/72

उपोद्घातः.
इह खलु स्मृतिचन्द्रिकाख्यस्यास्य ग्रन्थस्य प्रणेता सकल-
विद्याविशारदकेशवादित्यभट्टोपाध्यायस्य सूनुः याज्ञिकदेवण-
भट्टोपाध्यायसोमयाजीति तत्तत्काण्डान्ते लिखितया प्रशस्ति-
पङ्क्त्या स्पष्टं ज्ञायते. स तु कुत्र कदा वाऽऽसीदिति स्पष्टं नाव-
गम्यते. अथापि १२६० तमाक्रिस्ताब्दादा च १२७१ तमक्रि-
स्ताब्दाद्देवगिरिमधिष्ठितस्य यादववंश्यस्य महादेवभूपतेः प्राड्वि-
वाकेन हेमाद्रिणा स्वीये चतुर्वर्गचिन्तामणौ श्राद्धकल्पे स्मृति-
चन्द्रिकाकारस्यास्य तात्पर्याण्युपन्यस्तानि, क्वचिन्खण्डितानि
च¹ अतश्च १२६०-१२७१ क्रिस्ताब्दकालिकाद्धेमाद्रेर्देवणभट्टोऽयं
प्राचीन इति स्पष्टमाकल्यते.
स्मृतिचन्द्रिकायां सङ्ग्रहकारश्चतुर्विंशतिमतसङ्ग्रहकारश्चेति²
द्वावेव निबन्धग्रन्थकृतौ परामृष्टौ दृश्येते. कोऽयं सङ्ग्रहकार
इति तु न कुत्रापि विशदीकृतं दृश्यते. चतुर्विंशतिमतसङ्-
हकारस्य नामधेयमपि चतुर्विंशतिमतस्य व्याख्यातुर्भट्टोजिदी-
क्षितस्यापि न विदितमासीदिति "कश्चन शिष्यः"³ इति वदता
व्याख्यात्रैव प्रकटीकृतम्.

¹ श्राद्धकल्पः, अध्याय ११, पु. ११३९; पु. ११४३; अध्याय १३,
१२१३; १२६३; १३३४; अध्याय, १५, १४०८. Asiatic Society
of Bengal, Ed. १८७३.
² संस्कारकाण्डः-पु. ७३, ८१, १२४, १७१, १८२, १९४, २१३.
³ चतुर्विंशतिमतव्याख्या, पु. २.

सङ्ग्रहकारवाक्यानि चन्द्रिकायामनूदितानि चतुर्विंशतिमत-
सङ्ग्रहे न दृश्यन्ते. अतश्च सङ्ग्रहकारविरचितस्सङ्ग्रहश्चतुर्विंश-
तिमतसङ्ग्रहादन्य एवेति बाढं ज्ञायते. तथा च क्रिस्ताब्दानां
चतुर्दशशतके प्रख्याते विजयनगरसंस्थाने चन्द्रिकाकारस्स्व-
ग्रन्थं प्राणैषीदिति सर् थामस् स्ट्रैञ्नामकैन प्राड्विवाकेनोक्तमिति
कृष्णस्वामिविदुषा स्वीये स्मृतिचन्द्रिकाया आङ्ग्लभाषानुवादे
सूचितो देवणभट्टकालो निर्मूल एव.

किञ्च "अत्र विशेषमाह नारायणः" इति आह्निककाण्डे
५६७ तमपुटे ग्रन्थकृता परामृष्टो नारायणः मनुस्मृतेर्व्याख्याता
सर्वज्ञनारायणो वाऽन्यो वेति न ज्ञायते. यदि मनुव्याख्यातैव स
स्यात्तदा स क्रिस्ताब्दानां त्रयोदशशतकात्प्राचीन एवेति ज्ञा-
यते. अतश्च चतुर्दशशतकालिकस्स इति यद्बूलर्नाम्ना पाश्चा-
त्यविदुषा स्वीये मनुस्मृतेराङ्ग्लभाषानुवादे उपोद्घाते १२९ तम
पत्रे लिखितं तदपि निर्मूलं भवति.

द्राविडसम्प्रदायविरुद्धस्य मातुलदुहितृपैतृष्वसेयीपरिणय-
नस्यानुष्ठेयत्व¹ प्रतिपादनादयं ग्रन्थकर्ता दाक्षिणात्यस्त्वान्ध इति
स्पष्टमाकल्यते.

ग्रन्थश्चायं संस्काराह्निकव्यवहारश्राद्धाशौचप्रायश्चित्तात्मकैः
षड्भिः काण्डैर्विभक्तो वर्तते. तत्र संस्काराह्निकव्यवहारश्रा-
द्धकाण्डा बाढं संशोध्यात्र मुद्रापिताः प्रख्यापिताश्च. आशौ-
चकाण्डश्चेदानीं मुद्रामाधिरूढोऽस्ति. नैकाऽपि प्रायश्चित्तकाण्ड-
मातृकाऽद्याप्यत्र लब्धा. "प्रायश्चित्ते वक्ष्यामः" इति तत्रतत्र

¹ संस्कारकाण्डः, पु. १००.

V
वदता ग्रन्थकृता प्रायश्चित्तकाण्डोऽपि प्रायेण विरचितस्सङ्ग-
लिप्तो वाऽसीदिति सूच्यते. स्वीयपुस्तकभाण्डागारे स्मृतिच-
न्द्रिकायाः प्रायश्चित्तकाण्डं वहन्तो महाशया मातृकादानेः
यशो लभेरन्.
श्राद्धकाण्डस्यास्य शोधनेऽधस्ताद्दर्शिता मातृकाकोशा
उपयुक्ताः—
No. 2848 तालपत्रात्मकमान्ध्रलिप्या लिखितमशुद्धम्.
No. 2581 तालपत्रात्मकं नागरलिप्या लिखितं प्रायेण
शुद्धम्.
No. 4316 ,, ,,
No. 4339 तालपत्रात्मकं ग्रन्थलिप्या लिखितं नात्य-
शुद्धम्.
पुस्तकचतुष्टयमप्येतत्पुस्तकभाण्डागारीयमेवेति सर्वमन-
वद्यम्.
R. S.

स्मृतिचन्द्रिकायां परामृष्टानि स्मृतिकर्तृपुराणादिनामानि.
——————————
अत्रिः | देवलः
अङ्गिराः | धौम्यः
आदिपुराणम् | नन्दिकेश्वरः
आपस्तम्बः | नारदः
आश्वलायनः | नारायणः
उशना | निरुक्तम्
ऋष्यशृङ्गः | नृसिंहपुराणम्
कश्यपः | पद्मपुराणम्
कल्पभाष्यम् | पराशरः
ऋतुः | प्रजापतिः
कात्यायनः | प्रचेताः
कार्ष्णाजिनिः | पारस्करः
कूर्मपुराणम् | पितामहः
कौशिकः | पुलस्त्यः
गर्गः | पुलहः
गृह्यपरिशिष्टम् | पैठीनसिः
गृह्यशौनकः | बह्वृचब्राह्मणम्
गृह्यकात्यायनः | बृहस्पतिः
गोभिलः | ब्रह्मगर्भः
गौतमः | ब्रह्माण्डपुराणम्
चतुर्विंशतिमतम् | ब्राह्मपुराणम्
छागलेयः | बोधायनः
जमदग्निः | बैजावापः
जाबालिः | भविष्यत्पुराणम्
जातूकर्णः | भविष्योत्तरम्
ज्योतिषशास्त्रम् | भारद्वाजः
दक्षः | भृगुः

vii
मनुः
मत्स्यपुराणम्
मरीचिः
मार्कण्डेयः
मार्कण्डेयपुराणम्
यमः
यज्ञपार्श्वः
याज्ञवल्क्यः
योगयाज्ञवल्क्यः
रत्नकोशः
लघुव्यासः
लघुहारीतः
लिङ्गपुराणम्
लोगाक्षिः
वराहपुराणम्
वराहमिहिरः
वसिष्ठः
वायुपुराणं
वार्तिककाराः
व्याघ्रपादः
व्यासः
विवस्वान्
विश्वामित्रः
विष्णुः
विष्णुधर्मोत्तरम्
विष्णुपुराणम्
वृद्धपराशरः
वृद्धमनुः
वृद्धवसिष्ठः
वृद्धयाज्ञवल्क्यः
वृद्धशातातपः
वृद्धशङ्खः
वैयाघ्रपादः
शङ्करः
शङ्खः
शङ्खलिखितौ
शाट्यायनिः
शातातपः
शिवधर्मशास्त्रम्
शौनकः
षट्त्रिंशन्मतम्
सङ्ग्रहकारः
सत्यतपाः
सत्यव्रतः
संवर्त्तः
साङ्ख्यायनः
साङ्ख्यायनगृह्यम्
सुमन्तुः
सुश्रुतः
स्कन्दपुराणम्
हारीत

स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धकाण्डस्थविषयानुक्रमणिका.
पुटसङ्ख्या
(1) श्राद्धमहिमा .... .... .... 1
(2) श्राद्धभेदाः .... .... .... 4
नित्यादिद्वादशश्राद्धनिरूपणम् .... .... .... ,,
तेषां लक्षणानि .... .... .... ,,
(3) श्राद्धाधिकारिनिर्णयः .... .... .... 5
अनुपनीतस्यापि श्राद्धेऽधिकारः .... .... 6
सति पुत्रे तस्यैवाधिकारः ... .... .... 7
तदभावे सपिण्डादीनाम् .... .... .... 8
पत्नीशब्दस्य द्वेधाऽर्थव्यवस्था.... .... 9—10
‘न पुत्रस्य पिता कुर्यात्’ इत्यादि वचनं स्नेहविहीनापित्रादि-
विषयम् .... .... .... 11
धनहारित्वादिनिमित्ताभावेऽपि श्राद्धे कृतेऽभ्युदयः .... ,,
असवर्णश्राद्धकरणे दोषः ... .... ,,
(4) मातामहश्राद्धाधिकारिनिर्णयः .. .. .... 12
दौहित्रेण मातामहश्राद्धमवश्यं कर्तव्यम् .... .... ,,
अकरणे दोषः .... .... .... ,,
धनहारिणो दौहित्रस्यावश्यं नवश्राद्धादावप्यधिकारः .... 13
द्विविधः पुत्रिकापुत्रः .... .... .... ,,
पुत्रिकापुत्रकर्तृकश्राद्धे विशेषः .... .... 14
द्व्यामुष्यायणे पुत्रिकापुत्रे विशेषः .... .... ,,
क्षेत्रजे तु द्व्यामुष्यायणे .... .... .... ,,
Smriti Cha.—Vol V. B

X
पुटसङ्ख्या
(5) जीवपितृकश्राद्धनिर्णयः .... .... 15
जीवपितृकस्य पितामहादिश्राद्धेष्वनधिकारः .... .... ”
तस्यैव साग्निकस्य कचिदपवादः .... ... ”
पित्रादिषु त्रिषु द्वयोरेकस्य वा मरणे .... .... 16
जीवपितृकस्य पिण्डपितृयज्ञादौ होमस्य पाक्षिकत्वम् .... 17
(6) श्राद्धकालाः .... :... .... 18
अमावास्यादिषु श्राद्धमवश्यं कर्तव्यम् .... ... ”
विषादिहतानां कृष्णचतुर्दश्यां श्राद्धं कार्यम् .... .... 20
अयनद्वये श्राद्धं नित्यम् .... .... .... 22
शङ्खपद्मकादीनां लक्षणम् .... .... ... ”
तीर्थद्रव्याद्युपपत्तौ श्राद्धमवश्यं कर्तव्यम् .... .... 23
गजच्छायादीनां लक्षणम् .... .... .... 24
उपरागे श्राद्धं नित्यम् .... .... .... 26
युगादिषु मन्वादिषु च श्राद्धमक्षय्यम् .... .... 28
(7) अमावास्याद्वैधनिर्णयः .... .... 30
कुहूसिनीवाल्यादीनां लक्षणम् .... .... ”
तिथिद्वैधे कर्मकालव्यापिनी ग्राह्या .... .... 32
(8) अमावास्याविषयाणि .... ... .... 34
अमाया नक्षत्रवारादिविशेषयोगे श्राद्धकरणे फलविशेषः .... 35
(9) पर्वनिरूपणम् .... .... .... 37
राकानुमतिभेदेन पौर्णमासी द्विधा .... .... ”
पर्वणि यागकालविचारः .... .... . 37
(10) तिथिद्वैधनिर्णयः .... ... .... 45
संपूर्णायां तिथौ कर्मानुष्ठेयम् .... .... .... 46

xi
पुटसङ्ख्या
तिथिद्वैविध्ये पूर्वा तिथिरुत्तरविद्धा, उत्तरा च पूर्वविद्धा ग्राह्या .... 46
उपवासे परविद्धैव तिथिर्ग्राह्या .... .... 47
पक्षभेदेन मतान्तरेऽत्र विशेषः .... .... 48
उदयव्यापिन्यास्तिथेरल्पत्वे तिथ्यन्तरेऽनुष्ठानम् .... .... 49
क्वचिदस्यापवादः ... .... .... 51
नक्तव्रते प्रदोषव्यापिनी तिथिर्ग्राह्या ... .... ”
प्रदोषपरिमाणम् .... .... .... ”
दिनद्वयेऽपि प्रदोषव्यापितिथ्यलाभे- .... ... 52
नक्षत्रोपवासे विशेषः .... .... .... ”
(11) एकादशीमहिमा .... .... .... 53
(12) एकादशीनिर्णयः .... .... .... 54
एकादशीव्रतस्य नित्यत्वं, अकरणे दोषश्च .... .... 55
पक्षद्वयोपवासविधानस्य वानप्रस्थादिविषयत्वम् .... ”
पुत्रवतो गृहस्थस्य कृष्णैकादश्यामुपवासनिषेधः .... .... 56
पक्षद्वयोपवासविधानं पुत्रवद्गृहिव्यतिरिक्तविषयम् ... 58
मतान्तरे पुत्रवद्गृहस्थोपवासनिषेधवाक्यानां काम्योपवासविषयत्वम् 59
नित्यनैमित्तिकयोर्नित्यं कार्यम् .... .... ”
उपवासलक्षणम् .... .... .... ”
उपवासग्रहणविधिः .... .... .... 62
एकादशीव्रतं सूतकादावपि कार्यम् .... ... 63
उपवासाशक्तौ .... .... .... 64
(13) एकादशीवैधनिर्णयः .... .... 65
संपूर्णैकादशीलक्षणम् .... .... ... ”
दशमीशेषस्योदयात्प्राचीनमुहूर्तद्वयाननुप्रवेशे उपवासः कर्तव्यः .... 66

xii
पुटसङ्ख्या
दशमीशेषस्योदयात्प्राचीनमुहूर्तद्वयानुप्रवेशे उपवासविचारः .... 67
अरुणोदयलक्षणम् .... .... .... 69
एकादशीदिनक्षये दशमीविद्धोपोष्या .... .... 70
यस्मिन् दिनक्षये त्रयोदश्यापि द्वादशी तस्मिन्नेवोपवासः कर्तव्यः 71
विद्धोपवासनिषेधपराणां वाक्यानामेकादशीदिनक्षयव्यतिरिक्तविषयत्वम् 72
वेधसन्देहे .... .... .... 73
उपवासनिषेधे यत्किञ्चिद्भक्ष्यकल्पनम् .... .... 76
त्रयोदशीपारणनिषेधपराणि वाक्यानि त्रयोदश्यां द्वादशीसंभव-
विषयाणि ... ' .... .... 78
(14) अपराह्णनिर्णयः .... .... .... 80
मतभेदेनापराह्णशब्दस्यानेकार्थत्वेऽपि मनूक्त एव ग्राह्यः .... 81
कुतपशब्दनिर्वचनम् .... .... .... 82
कुतपादी रौहिणान्तः श्राद्धकालः .... .... 83
(15) श्राद्धकालविषयाणि .... .... .... 85
कन्यागते सवितरि महालयाख्ये पञ्चमापरपक्षे श्राद्धं कर्तव्यम् .... 86
ऐककालिकेषु श्राद्धेषु तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा ज्येष्ठानुक्रमेण श्राद्धा-
नुष्ठानम् .... .... .... 90
शस्त्रहतादीनां महालये चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टश्राद्धे कृतेऽपि दिनान्तरे
पार्वणश्राद्धं कार्यम् .... .... .... 92
कृष्णपक्षे मखात्रयोदश्यां पितृवर्गस्य मातामहवर्गस्य च पार्वणमनु-
ष्ठेयम् .... .... .... 96
मातृश्राद्धममावास्यादिषु न पृथक्कर्तव्यम् .... .... 98
अन्वष्टकादौ मातृश्राद्धं पृथगेव .... .... 99
सवितुः कन्यागतत्वाभावे श्राद्धं न कार्यम् .... .... 101

xiii
पुटसङ्ख्या
(16) अधिमासविषयाणि .... .... ... 102
अधिमासि श्रौतस्मार्तक्रियाः न कार्याः .... .... ”
अधिमासप्राप्तिकालविचारः .... .... .... 103
आवश्यको विधिरधिमासेऽनुष्ठेयः .... ... 106
अधिमासे वर्ज्यानि .... .... .... 109
अधिमासे मृतानामधिमासेऽपि श्राद्धं कार्यम् .... .... 114
संसर्पाहस्पतिसंज्ञौ मासौ नाधिमासौ .... .... 116
(17) मृताहविषयाणि .... .... .... 117
सौरसावनचान्द्रमासनिरूपणम् .... .... 118
सौरसावनचान्द्राहोरात्राणां भेदनिरूपणम् ... .... 119
सांवत्सरिकश्राद्धादावस्तगामिनी तिथिर्ग्राह्या .... ... 121
(18) मृताहापरिज्ञानविषयाणि .... .... .... 124
(19) काम्यश्राद्धकालाः .... .... .... 126
संक्रान्त्यादौ पितृतृप्त्यतिशयकाले पुत्रादिना श्राद्धं कार्यम् .... ”
अयनादौ पुण्यकालविचारः ... .... .... 128
उपरागे ग्रहणकाल एव श्राद्धं कर्तव्यम् .... .... 132
मतान्तरेण काम्यश्राद्धकालनिरूपणम् .... .... 133
काम्यार्थिनैव काम्यश्राद्धानि कार्याणि .... .... 137
(20) गौणश्राद्धकालाः .... .... .... 138
अशौचादिप्राप्तौ श्राद्धक्रियायां कालविचारः .... .... 139
श्राद्धशब्दार्थनिरूपणम् .... .... .... 141
(21) श्राद्धदेशाः ... ... .... 142
श्राद्धार्हदेशनिरूपणम् .... .... .... ”
निषिद्धदेशनिरूपणम् .... .... ... 143

पुटसंख्या
(22) काम्यश्राद्धदेशाः .... .... .... 144
काश्यादिक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् .... .... 145
सति संभवे गयादिषु सवर्णादिभ्योपि पिण्डदानादिकं कार्यम् .... 151
गयाश्राद्धे तत्रत्या एव ब्राह्मणा निमन्त्रणीयाः .... .... 152
(23) श्राद्धे भोजनार्हब्राह्मणनिरूपणम् ... .... 154
निमन्त्रणात्प्रागेव ब्राह्मणान् परीक्षेत .... .... ”
लक्षण्या एव ब्राह्मणाश्श्राद्धे नियोजनीयाः .... .... 155
मुख्यकल्पलाभेऽनुकल्पानुष्ठानं दोषवहम् .... .... 160
सगुणानामनुकल्पानामभावे निर्गुणानामनुकल्पतया स्वीकारः .... 162
काले प्राप्तोऽतिथिर्अवश्यं भोजनीयः .... .... 166
(24) श्राद्धे वर्ज्या ब्राह्मणाः .... .... .... ”
.. सत्यपि ज्येष्ठे कनिष्ठेन दाराग्निहोत्रसंबन्धे कृते परिवेदनदोषाभाव-
विचारः .... : .... .... 172
देशान्तरस्थेऽष्टवर्षादिकालः प्रतीक्षणीयः .... .... 174
अत्र विषयविशेषविचारः .... .... .... 175
.. सत्यपि ज्येष्ठे कनिष्ठस्याधानप्राप्तिविचारः .... .... 176
कुण्डगोलकशब्दार्थः .... .... .... 179
अकारणपरित्यक्तादिशब्दार्थविचारः .... .... .... 182
पङ्क्तिदूषकपङ्क्तिपावनलक्षणम्.... .... 187—188
(25) श्राद्धदिनात्प्राचीनदिनकृत्यम् .... .... 189
देवपित्रर्थे ब्राह्मणनिमन्त्रणम् .... .... .... 190
पैतृके वैश्वदेवे च ब्राह्मणसंख्याविभागः .... .... 191
निमन्त्रणप्रकारः ... .... .... 194
निमन्त्रितब्राह्मणपरित्यागे दोषभूयस्त्वम् .... .... 197

xv
पुटसंख्या
भोक्तृनियमाः .... .... .... 198
(26) श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यम् .... ... ... 201
श्राद्धे पाकोपयोगिद्रव्यनिरूपणम् .... .... 202
श्राद्धीयपक्वान्नादिद्रव्याण्यप्रशस्तप्राणिदर्शनाद्रक्षितव्यानि ... 206
(27) श्राद्धकर्मणि वर्ज्यद्रव्याणि .... .... 210
एकस्यैव विधिप्रतिषेधयोर्दर्शने विकल्पः .... .... 211
श्राद्धे राजमाषादीनां प्रतिषेधः ... ... 212
(28) नित्यभोजने वर्ज्यद्रव्याणि .... .... 223
शुक्तपर्युषितद्रव्याणि वर्ज्यानि .... .... 224
पर्युषितविशेषाणां भक्षणाभ्यनुज्ञा ... .... 226
आपदि शुक्तस्यापि प्रक्षालितस्य भक्षणार्हता .... .... 228
जात्या दुष्टानि लशुनगृञ्जनादीन्यभक्ष्याणि .... .... 231
वर्ज्यक्षीराणि .... .... 233
निषिद्धक्षीरविकाराणां भक्षणे प्रायश्चित्तम् .... .... 236
आश्वगदुष्टान्यन्नादीनि न भोज्यानि ... .... 238
(29) नित्यभोजने वर्जनीयमांसद्रव्यविषयाणि .... 244
निषिद्धमांसभक्षणे प्रायश्चित्तम् .... .... 246
अप्रतिषिद्धानां मांसं भक्ष्यम् .... .... 249
(30) श्राद्धे तृप्त्यतिशयहेतुभूतद्रव्यविषयाणि ... 252
वार्ध्रीणसादिमांसानां तृप्त्यतिशयहेतुत्वम् .... .... 256
(31) श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यशेषः ... 258
कुशाभावे काशादिपरिग्रहः .... .... .... 259
दौहित्रपदव्याख्यानम् .... .... .... 262
कुतपशब्दस्याष्टावर्थाः .... .... .... ,,

xvi
पुटसङ्ख्या
श्राद्धार्हपुष्पधूपद्रव्यवस्त्राद्याहरणम् .... .... 263
(32) श्राद्धदिनापराह्नकृत्यम् ... .... .... 268
पित्र्यं सर्वमप्रदक्षिणं प्राचीनावीतिना, वैश्वदैविकं कर्म यज्ञोपवी-
तिना प्रदक्षिणं कार्यम् .... .... .... 269
प्रक्षालितपदान्विप्रानासनेषूपवेशयेत् .... .... 271
उपवेशनप्रकारः .... .... .... 274
(33) अवान्तरसंकल्पादिकृत्यम् .... .... 280
ब्राह्मणभ्यनुज्ञानान्तरं श्राद्धभूमौ तिलविकिरणादि सर्वं क्रमेणानुष्ठेयम् 282
विश्वेदेवावाहनप्रकारः ... .... .... 284
श्राद्धविशेषेषु विशेषां देवानां विशेषनामानि प्रयोज्यानि .... 285
(34) वैश्वदैविकार्चनविधिः .... .... .... 290
अर्घ्यपात्रादिषु विशेषः ... .... .... 291
गन्धदानादिकृत्ये प्रयोगसरणिः ... .... 294
(35) पैतृकार्चनविधिः .... .. .... 295
पित्राद्यावाहने श्राद्धकर्तुरतीताः पूर्वपुरुषाः पितृपितामहप्रपिता-
महा ग्राह्याः .... .... ... 296
पितॄनुद्दिश्य श्राद्धे दत्तमन्नं कथं तान् प्राप्नोतीत्यनुपपत्तिनिरा-
करणम् .... .... .... 298
श्राद्धे वस्वादिरूपेण पित्रादयोऽनुसन्धेयाः ... .... 300
पार्वणादिश्राद्धे पित्रादीनां सपत्नीकानां तृप्तिर्न केवलानाम् ... 301
पितॄणामासनदानावाहनादौ प्रयोगसरणिः .... .... 303
(36) अर्घ्याद्युपचारविधिः .... .... .... 305
गन्धानुलेपनादौ विशेषः ... ... .... 313
(37) अग्नौकरणविधिः .... .... .... 317

xvii
पुटसंख्या
अमग्न्याधेयसमित्निरूपणम् .... .... .... 320
प्रकृतौ पिण्डपितृयज्ञे पक्षद्वयप्रकारः ... .. ,,
होममन्त्रेषूहप्रकारः .... .... ... 327
पैतृकत्वाद्धमौकरणं प्राचीनवीतिना कार्यम् .... .... 329
(38) उभयविधाग्नौकरणार्थनिर्णयः .... ... 330
अनग्निकस्य द्विजपाणावप्सु वेत्युभयविधमग्नौकरणम् .... 332
अप्स्विति पक्षे विषयविशेषः .... .... .... 333
पाणिहोमपक्षे व्रीहियववत्पित्र्यवैश्वदैविकब्राह्मणपाण्योर्विकल्पः ... 335
हुतशेषस्य पित्र्यब्राह्मणभोजनपात्रेष्वेव निक्षेपः .... ... ,,
सत्यपि ब्राह्मणबाहुल्ये प्रथमोपविष्टस्यैव पाणौ होमः .... ,,
पाणौ हुतस्य तदानीमेव भोजने निषेधः ... .... 336
(39) परिवेषणविधिः .... .... .... 3

xviii
पुटसङ्ख्या
(42) पिण्डदानविधिः .... .... .... 361
पिण्डनिर्वापणकालस्य यथास्वशाखं व्यवस्था .... .... 362
पितृसेवितावशिष्टभोजनं नित्यम् .... .... 364
कचित्प्रत्याम्नायः .... .... .... ,,
पिण्डनिर्वापणस्थाने कर्तव्यादि .... .... 365
पिण्डप्रदाने मन्त्राः .... .... 368
पिण्डदाने यजमानस्य पूर्वपुरुषा एव देवता न वस्वादयः .... 369
अत्र वाक्यान्तरविरोधे परिहारः .... .... 370
पिण्डप्रमाणम् .... .... .... 371
पिण्डनिर्वापणानन्तरकृत्यम् .... .... .... 372
पिण्डार्चने विशेषः .... .... .... 376
पिण्डचालनानन्तरमग्नौकरणाग्निं प्रति गच्छेत् .... .... 377
मातामहादिश्राद्धे कृत्स्नपितृश्राद्धकल्पस्यातिदेशः.... ... ,,
(43) पिण्डदानप्रयोगसरणिः .... ... 379
(44) पिण्डदानविषयाणि .... .... .... 382
गृह्ये विधानान्तरानुक्तौ पिण्डपितृयज्ञकल्पनैव पिण्डदानं कार्यम् .... 383
नामगोत्रादीनामपरिज्ञाने .... .. ... 388
(45) ब्राह्मणभोजनात्मकप्रधानपाश्चात्याङ्गविषयाणि .... ,,
भुक्तवद्भ्यो ब्राह्मणेभ्य आशीर्वादग्रहणप्रकारः .... .... 389
पात्रचालनकर्तृविषये विधिप्रतिषेधौ .... .... 391
स्वस्तिवाचनप्रयोगः .. ... .... ,,
अक्षय्योदकदानम् .... .... .... ,,
दक्षिणात्वेन देयवस्तुनिरूपणम् .... ... 392
दक्षिणादानप्रयोगः .... .. .... 394

xix
पुटसङ्ख्या
स्वधावाचनम् .... .... .... 397
ब्राह्मणविसर्जनम् .... .... .... 399
पितृप्रार्थना.... .... .... .... 400
प्रियोक्तिपूर्वकं स्वस्थानं प्रति ब्राह्मणविसर्जनम् .... .... 401
(46) पिण्डप्रतिपत्त्यादिविषयाणि .... ... 402
कर्तुः पुत्रार्थिलाभावे अग्निजलादिषु पिण्डप्रक्षेपणम् .... ,,
सति पुत्रार्थित्वे पत्नी मध्यमपिण्डं प्राश्नीयात् .... .... ,,
तीर्थश्राद्धे पिण्डानामप्स्वेव प्रतिपत्तिः .... .... 404
पिण्डप्रक्षेपणादनन्तरं द्विजोच्छिष्टशोधनम् .... ... ,,
अत्र विषयविशेषविचारः .... .... .... 405
श्राद्धदिने वैश्वदेवानुष्ठानकालविचारः .... .... 406
श्राद्धादौ पृथक्पाकाद्वैश्वदेवकरणे न दोषः .... .... 407
अत्र नित्यश्राद्धविचारः .... .... ... 408
‘वैश्वदेवार्थं पृथक्पाके कृतेऽपि पित्रर्थपाकादेव भोजनम् .... 409
पितृसेवितस्य भोजनप्रकारः .... .... .... ,,
विप्रैरेव श्राद्धशिष्टान्ने गृहीते अन्नान्तरं संपाद्य भोक्तव्यम् .... 410
अनुज्ञापक्ष एव पितृसेवितभोजनियमः .... .... ,,
पितृसेवितमपि माषमांसादिकमन्वाधानादिने कृतान्वाधानेन न
भोक्तव्यम् .... .... ... ,,
सत्यापि नियमे व्रतिनः वैधमाचरतो न व्रतभङ्गः .... .... 411
दातृभोक्तृनियमान्तराणि .... .... .... 412
श्राद्धकर्तुः फल निरूपणम् .... .... ... 413
(47) यथाशक्ति पार्वणानुष्ठानविधिः .... .... 414
पात्रासंपत्तौ .... .... .... ,,

xx
पुटसङ्ख्या
एकस्यापि ब्राह्मणस्यालाभे .... .... .... 415
पक्कद्रव्यसंपादनासम्भवे आमश्राद्धेऽधिकारः .... .... 416
सर्वश्राद्धेषु शूद्रः पार्वणविधानेनाममेव दद्यात् .... .... ,,
लब्धक्रीतादिपक्कान्नसद्भावेऽप्यामाश्राद्धमेव द्विजैः कार्यम् .... 417
पाकसामग्रीसद्भावेऽप्यनग्निकादिनाऽऽमश्राद्धं कार्यम् ... ,,
पक्केनैव श्राद्धं कचिदावश्यकम् .. . .... ,,
आमश्राद्धे विशेषः .... .... .... 418
आमद्रव्यस्याप्यसम्भवे हेमश्राद्धम् .... .... 419
आमश्राद्धे हेमश्राद्धे च कर्तव्यांशस्य भेदः .... .... ,,
हेमद्रव्यस्याप्यलाभे .... .... .... 420
श्राद्धाङ्गसंपादनासम्भवे .... .... .... ,,
विस्मृतपार्वणानुष्ठानासम्भवे .... .... .... ,,
सङ्कल्पश्राद्धपार्वणश्राद्धयोर्भेदप्रदर्शनम् .... .... 421
अनुकल्पानुष्ठानेऽपि शास्त्राभावे सति मुख्यकल्पानुष्ठानफलं भवति .... ,,
(48) प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धम् .... .... 422
यजमानस्यासामर्थ्ये, कारणान्तरेण कालातिपत्तौ वाऽन्यैश्श्राद्धं कुर्यात् ,,
आब्दिकं मासिकं च श्राद्धं पार्वणवदनुष्ठेयम् ... .... 423
पितृमृताहे मातामहादिश्राद्धं न कार्यम् .... .... 424
पैतृकस्य मातामहश्राद्धस्य च अमावास्यादिकाले यौगपद्यं, समान-
तन्त्रत्वं च .... .... .... 425
मातापित्रोस्सांवत्सरिकश्राद्धकालस्यैक्ये कर्तव्यांशविचारः .... 426
मातापित्रोर्युगपन्मरणे पौर्वापर्याज्ञाने .... .... ,,
भ्रात्रादीनां सांवत्सरिकश्राद्धदिनैक्ये श्राद्धमनेकं ज्येष्ठादिक्रमेण
पृथगेव कार्यम् .... .... .... ,,

पुटसंख्या
अत्र वाक्यान्तरेण विरोधे तत्परिहारः .... ... 427
मृताहश्राद्धं पार्वणविधानेनैकोद्दिष्टविधानेन वा कार्यम् ... 428
बहुसम्मतत्वात्पार्वणपक्षस्यैव परिग्राह्यत्वम् .... .... 429
परस्परविरुद्धानां स्मृतीनां विषयभेदेन व्यवस्था .... 430
अविभक्तैः प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धकरणविषयः ... .... 431
(49) नित्यश्राद्धादिविषयाणि .... .... ,,
नित्यश्राद्धनिरूपणम् .... .... ,,
नित्यश्राद्धमुक्तकाले पार्वणविधानेन यथा श्रद्धं यथासामर्थ्यमनुष्ठेयम्.... 432
काम्यश्राद्धनिरूपणम् .... .... ,,
वृद्धिश्राद्धनिरूपणम् .... .... ,,
वृद्धिश्राद्धकालविचारः ... .... 433
वृद्धिश्राद्धे कर्तव्यविशेषनिरूपणम् .... .... 434
वृद्धिश्राद्धे पैतृकप्रचारोपि दैविकप्रचारवदाश्रयणीयः .... 436
वृद्धिश्राद्धे आवाहनादौ प्रयोगभेदः .... .... 439
(50) वृद्धिश्राद्धप्रयोगः .... ... .... 441
अर्घ्यप्रदाने विशेषः .... .... .... 442
अग्नौकरणे विशेषः .... .... .... 443
तृप्तिप्रश्नपिण्ड नयोर्विशेषः .... .... .... 444
पिण्डार्चनानन्तरं कर्तव्यविशेषः .... .... .... 445
पार्वणस्य द्वैविध्यम् .... .... .... 446
(51) अन्यदाभ्युदयिककर्मनिरूपणम् .... .... 446
तत्र मातरस्सगणाधिपाः पूज्याः .... .... 448
(52) कर्माङ्गश्राद्धविषयाणि .... .... .... 450
(53) तीर्थश्राद्धविषयाणि .... .... .... 451