to belittle the achievement of Vallabhacharya by propounding a
principle though novel, far from convincing, for finding out the
true view of Vyasa. It is would be rather hazardous to say that
the true view of Vyasa can be determined from the statement of the
opponents. Assuming however that it is so, the opponents mention
both Parinama and Vivarta as the view of Vyasa. Hence from the
statements of opponent Sankhyas and Naiyayikas it is impossible to
come to the conclusion that Vyasa teaches Vivarta alone in his
Brahma sūtras.

The last portion of his life was passed at Adel, where he finished
his works which were begun by him during his travels, and served Lord
Krishna with the love and devotion of Gopees, and founded his system
on it. At the age of 52 he left his Parnas'āla, joined the Sannyasa
Ās'rama and came to Benares. For a month he observed fast, and
for the last eight days he observed मौनव्रत, and on the 2nd day of the
bright half of Āshadha Samvat 1587, he left this world mid-day.

Vallabha married one Maha Lakshmi. By her he had two
sons, Gopinatha and Vitthales'wara. Gopinatha had one son named
Purushottama, after whom his line became extinct. Vitthales wara
lived over seventy years. He had seven sons. During his time the
Sampradaya flourished very considerably. Todarmal, Birbal, and
Ray Purushottam seem to have come under his influence. Akbar
also presented him with Gokula and Jatipura villages in Vraja. All the
present Maharajas are direct agnate descendants of Vitthales'wara.

While he was staying in the north of India, Vallabhacharya came
into contact with Kes'ava Kashmirin, the famous Nimbarka scholar,
and Chaitanya, the Bengal Saint. They were both Krishnopasakas,
and it seems from Sampradayika gathas that their relations were very
cordial. Kes'ava presented his pupil Madhava Bhatta Kashmirin to
Vallabha in Dakshina of भागवतकथाश्रवण. He became his devout
disciple, and during his whole life acted as the scribe of S'ri
Vallabha. It seems that during Madhava Bhatta's stay with him at
Adel, Vallabha composed his numerous works. During that interval
Vallabha wrote Purva Mīmānsā Bhashya, Brahma-Sūtra Bhashya,
Tattvadipa-Nibandha with his own commentary, Sūkshma tīka and
Subodhini on Srimad Bhagavata, and the sixteen Prakarana Granthas
giving in brief the essence of his views. It is really unfortunate that
only a fragment of his Purva Mimansā Bhashya is available now.
Aṇu Bhashya, as we have it now, is not wholly written by him.

Krishnāśraya. The country surrounding the holy rivers the Jamuna and
the Ganges was overrun by mahomedans. The kingdom of the great
Krishnadeva-Ray in whose court at Vijayanagar Vallabhacharya
gained distinction as one of the greatest Acharyas then living, was
under the perpetual terror of neighbouring mahomedan kingdoms of
the Bahamany dynasty, and its disruption appeared to him to be a
question of time. After the death of Krishnadev-Ray, such a time did
arrive, and during the regime of weaklings who succeeded Krishnadeva,
we find that the five mahomedan kings of the Bahamani Dynasty did
combine to overthrow the Hindu kingdom of Vijaya-Nagar, and they
actually succeeded in destroying the same in 1565 A. D. in the battle
of Talikota. This being the condition of India the very existence of the
Vedic civilisation seemed to Vallabhacharya to be in peril. Numerous
writers before him had painted the picture of Vedic religion in colours
which made it difficult, if not imposible, to be recognized. Even then,
after removing all the false colours and showing it in true perspective,
it was a great problem to put the same in practice in an acceptable
form, having regard to the disturbed state of society then existing in
India. Vallabhacharya seems to have devoted much anxious thought
to this problem. The problem before him was two-fold, first how he was
to present the true picture of Vedic religion, and secondly how he was
to save mankind, degenerated and distracted as it was, on the basis
of the same. These questions seem to have troubled him most.
He found it impossible to solve this problem through human agency.
It was in the moments of holy communion and devine inspiration, that
a mode of worship was revealed to Vallabha. Divine grace was the
essence of this mode of worship. Hence following ‘पोषणं तदनुग्रहः’ a
sentence in the Bhagavata, he named this mode as पुष्टिमार्ग.

The conception of this Pushti-Marga was based on a very broad
basis. Traivarṇikas and Non-Traivarṇikas, males and femals can equally
be Adhikari in this path. The position of the female was elevated
to an extent unknown to Vedic times. The conceptions of the Highest
Deity, human soul, universe etc. were accepted on the basis of the
Vedic doctrine of Brahmavāda, but the process of Sādhanā was based
purely on love generated by the singular grace of the Supreme Deity.
The Grace Divine was to act in inverse ratio of the individual’s attachment
to Veda and Loka. The lesser the attachment to Loka and Veda, the
deeper became the attachment to the Supreme Deity. Such love devoid
of Upadhi and Avadhi was the index of the Divine Grace. Without love
the mode of worship was not Sevā, but a Pūjā. Hence the first requisite

The last Adhyaya and a half of the Bhashya is finished by his son
Vitthales'wara. Sūkshma tika is almost lost. Even Pushti-Pravaha-
Maryada Bheda, one of the minor Prakaraņas, here printed, is
not available as a whole. The Bhagavata Subodhini is available
only on the 1st, 2nd, 3rd, 10th and a portion of 11th Skandhas.
It is possible that Vallabha wrote on all the Skandhas. The loss
of these valuable works seems to have been due partly to the apathy
of his descendants and followers. It is a pity that no one seems to
take care to preserve even those of the writings of Vallabhacharya
and his descendants which are available at present. Stray efforts
like ours are hardly commensurate with the task which is of immense
magnitude, requiring the collaboration of Scholars, Maharajas, and
rich Vaishnavas coupled with earnestness of purpose.
During his visit to Vraja, Vallabha set up the Shrine of S'rī
Nathaji on the holy hill Govardhan in a temple built for that purpose
by one Purņa Malla Kshatriya. There Vallabhacharya used to pass
his Chātura-Māsa i. e. Āshādha S'ukla eleventh to Kārtik S'ukla
eleventh every year. Here he developed the asthetic side of
Vaishnavism by refining and perfecting the mode of worship Sevā Mārga.
During his stay in Vraja, on the midnight of 11th day of the
bright half of S'rāvana, he says he had holy communion with Lord
Krishna, who commanded him to initiate Jivas in his service. This
initiation consists of two parts: one is the formula to be repeated by
the aspirant before the deity by holding Tulasi-leaves in hand and
afterwards placing the same at the feet of the deity through Acharya,
and the other part is the effect of the same, on the devotee, by which
he becomes the Adhikari in the Sevā Marga of Lord S'rī Krishna.
In the introduction to Siddhānta-Rahasya we have at length
explained the ceremony of initiation and philosophical reasoning on
which it was based. A person so initiated was considered to be a
member of the Pusti-Marga, a path to approach God through his
singular grace alone. In this Prakaraņa Grantha Vallabhacharya
tries to distinguish this Pushti-Marga from the so-called Maryada-Marga
and Pravaha-Marga. By a description of the characteristic features
of these Margas, he tries to bring out the excellences of the Pushti-
Marga as compared with the Maryādā and Pravāha. The conditions
political social and religious then prevailing in India seem to have
made Vallabhacharya very sceptical and nervous as to the future of
the Veda-Marga or Maryada-Marga as he calls it here. A vivid picture
of this degredation is drawn by him in another of his Prakarana Grantha

was the Grace Divine, which in its turn generated love towards the Supreme
Deity and non-attachment towards the allurements of Veda and Loka. This
could be achieved only by a complete self-surrender to the Supreme Deity.
Hence this vow of ‘Samarpana’ the Sadhaka had to take at the time of
initiation. Taking this vow was the beginning, and realisation of the
Supreme was the end of this Pushti-Mārga, while the stage between the
two ends was to be passed through the process of what are called तनुजा
and वित्तजा सेवा. This process gradually eliminates the objectionable
features of अहन्ता and ममता, and generates a mental attitude in which
the presence of the Supreme Deity is always experienced.
To distinguish this Pushti-Marga from the Marya'da' and the
Prava'ha, Vallabhacharya first explains the existence of these Margas.
The existence of Bhaktimarga-Path of devotion, pre-supposes the
existence of Pushti which itself is the finest flower of the Bhakti-Marga.
The observance of the Vedic rites and Vedic Jnana proves the existence
of Maryada-Marga. Those who follow only worldly pursuits are
said to follow the Prav'aha-Marga. ‘अत्रैवं स्वरूपनिश्चायनेन यावन्तः पुष्टिप्रयुक्ता मार्गा
भक्तिरूपास्ते पुष्टिमार्गेऽन्तर्भवन्ति, ये लौकिकाः सर्गपरंपरां न विच्छन्दन्ति, ते प्रवाहेऽन्तर्भवन्ति, ये वेदनियमं
नातिवर्तन्ते, ते मर्यादायामन्तर्भवन्ति।’. The bhajana in Pushti-Marga is due to
love alone. This bhajana is not based on the injunctions of the
Veda, nor on worldly selfishness. Hence the devotee who becomes
the recipient of the singular grace of the Supreme Deity gives
up his faith ( A'stha' ) both in Loka and Veda. The soul elect
attains his status through Divine Grace alone un-fettered by Vedic
rules and worldly demands. Such a soul is the specially favoured
one and naturally he is considered to have reached the highest stage.
The difficulty to reach this stage is emphasized by Krishna in ‘कश्चिदेव
हि भक्तो हिं’.
Thus the Pushti Soul is distinct from the Maryada Soul as well
as Pravaha Soul. The distinction was first inferred from the fact
that the Pushti Soul’s sole dependance is on the grace of the Supreme
Deity, that of Mary'ad'a Soul on Vedic injunction, that of Pravaha Soul
on worldly pursuit. This distinction is due to difference in the mode
of creation of each of these Souls. The Highest Deity is Sat-Chit-
Ananda. He creates Pravaha Srishti through Manas, Maryada Srishti
through Vachas, and Pushti Srishti through Kaya or Ānanda S'rianga.
Pravaha Srishti is Sadans'a-Pradhana, Maryada Srishti Chidans'a
Pradhana, while Pushti Srishti is Anandāns'a Pradhana. The Pushti
Soul is guided by the dictates of love of God, Maryada Soul by

Vachas, Words of God spoken in Veda, and Pravaha Soul by the will,
manas of Lord. The phala of Pravaha Soul depends on Mulechha
will of God, that of Maryādā Soul on the Vedic words, and that of
Pushti Soul on Purushottama-Ananda-Kaya. The Pravaha Soul
gets only birth and death, the Maryada Soul Vedic Moksha, and the
Pushti Soul Praves'a-entrance in Līlā Srishti. From this it appears that
Vallabhacharya regards the Pushti soul as different both from Maryada
Soul and Pravaha Souls. The Pushti Soul is meant for the service
of the Swarupa of Lord, and for no other object. Between the Pushti
Soul who has reached the highest stage and the Supreme Deity there,
is no तारतम्य so far as Swarupa, avatara, external sign, attributes,
actions or Vigraha except that which is absolutely essential for the
perfection of the Divine play. Such a soul being created from काय
(कः आनन्दः) आनन्दस्वरूप essentially resembles the Lord in स्वरूप. He is like
Him अतिरोहितसच्चिदानन्द. Just as the Lord comes down in the world
(अवतार) making सत्त्व as His अधिष्ठान or basis, so also has he in this world
सत्त्व as his basis. Like the Lord he has also marks such as कमल, ध्वज, वज्र,
अंकुश etc. Like the Lord he has six गुणs ऐश्वर्य etc. श्रुतिs like एकोऽहं बहु स्याम्,
स एकाकी न रमते, स द्वितीयमैच्छत, पतिश्च पत्नी चाभवताम् refer to such a soul. The पुष्टि
Soul is मुक्त and शुद्ध. He is लीलासृष्टिस्थ. He is the true recipient of the
Divine Grace पुष्टि. आविर्भाव manifestation of the Lord is his फल and
not मोक्ष.
The Pushti Soul of this pure type is an extremely rare thing. In
the mass we find Souls whose inclinations are mixed. Such mixed
Souls have also their scope in the Divine Fair. Pushti Souls with Pushti
become Sarvajna, Pushti souls with Pravaha become engrossed in
actions pertaining to God, and those with Maryādā devote themselves
to Gunas of God, while a Pushti Soul with love alone is rare.
To the Pushti Soul God manifisted is phala in this and the
next life. A Pushti Soul very often becomes subjected to other
influences, then he is called Mis'ra Pushti Soul. He does not
ultimately suffer even when there is a curse in case of egotism.
He has to suffer for a purpose and when that purpose is served, he also
becomes pure. His Parinishtha being in God alone, the Laukika and
Vedic activities followed by him are without Astha. He is placed
in that position, so he seems to follow those activities, though his
goal is Bhagavatprapatti alone. His Vaishnavatva is sahaja natural,
while his other activities are due to the circumstances in which he is
somehow placed. A Pushti Soul having come in Pravaha does not
ultimately suffer from the shortcomings of Pravaha; the grace of Lord
on which he depends, saves him there also.

After describing the characteristics of a Pushti Soul, Vallabha-
charya describes who are called Sambandhi Souls. They wander
always. They don't really belong to any class, but become such on
account of their contact with Souls of such a class. They are
known as Charshani. They have no definite inclination. They have
their fruits according to their actions.
Pravaha Souls are described by Krishna in 'प्रवृत्तिं च'. They are
known as Āsuras. They are of two sorts. One class is known as
दुर्ज्ञ and other as अज्ञ. The दुर्ज्ञs are real Āsuras, while अज्ञs are those
who follow दुर्ज्ञs. The Asuratva of अज्ञs being due to an extraneous
cause, may disappear, while the दुर्ज्ञs being मायिक disappear into Māyā.
Incomplete as this work is, we are not in a position to exactly
understand the views of Vallabhacharya as regards the Maryada
and Pravaha Souls, but the characteristics of the Pushti Soul—Soul
who is the subject of Lord's Varana, are fully set out. The Soul
elect is a peculiar Soul who though appearing sometimes different,
never ceases to be as such. His Pramaṇa, Prameya, Sadhana and Phala
is Lord Krishna alone. Such a Soul may belong to any sex, class,
or race, but if he has the requisite Prapatti-sole dependendce of God,—
He alone saves him. Such dependence is not possible in the absence
of the purest love, and such love is impossible in the absence of the
Grace of God. For this reason Vallabhacharya declares that the sine
quo non of the Adhikara in Pushti Marga is the Anugraha of the
Supreme Deity. Anugraha of Lord controls the Pushti Soul from
the व्युच्चरण to नित्यलीलाप्रवेश and nothing else. श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।
Bombay, } M. T. Telivala.
28th-3-1925. }

EDITORS' NOTE.

In this volume are printed four commentaries with the text of the
Pushti-Pravāha-Maryādā of S'rī Vallabhāchārya. The four commentaries printed
here are those of S'rī Gokulanathaji, S'rī Raghunāthaji, S'rī Kalyanarayji and S'rī
Pitambarji. The first two are grand-sons of S'rī Vallabhacharya, the third his great-
grand-son and the fourth is 6th agnate descendant. The last Commentary though it
is published in the name of S'rī Pitambarji, we have no doubt, is actually written by
his learned son S'rī Purushottamji. S'rī Purushottamji seems to have written this
and dedicated it to his father by ascribing the authorship of the same to him.
Whatever that may be, the style is evidently familiar one which we meet in other
writings of S'rī Purushottamji.

Pushti-Pravāha-Maryādā is one of the so-called ‘Shodas'a Grantha’ sixteen works
of S'rī Vallabhacharya. Though this is a Prakaraṇa grantha, the whole of it is
unfortunatily not available. The last portion of it seems to have been lost by the
time S'rī Gokulnāthaji came to write his commentary on it. S'rī Gokulnathaji
remarks at the end of his commentary thus:—‘यद्यप्यत्र ग्रन्थोपसंहारदर्शनाभावादग्रेऽपि ग्रन्थोऽस्तीति
ज्ञायते, तथाप्यग्रिमग्रन्थस्याप्रसिद्धत्वाद्यावत्प्रसिद्ध एव व्याख्यात इति नानुपपत्तिः काचित्’. S'rī Raghunathaji
another commentator also remarks at the end of his commentary ‘इत ऊर्ध्वं ग्रन्थत्रुटिः’.
S'rī Gokulnathaji and S'rī Raghunathaji are both grandsons of S'rī Vallabhacharya,
and from the above we come to know that they were unable to trace the whole of
the present Prakaraṇa Grantha and therefore they had to satisfy themselves by com-
menting on that portion of Pushti-Pravāha-Maryādā which was available to them
during their times. Though we are not informed exactly as to what was lost from
this work by these commentators, we do learn from the last commentator S'rī
Pitambaraji or S'rī Purushottamji that the portion of this work dealing with the
प्रयोजन, साधन, अङ्ग, क्रिया and फल of प्रवाहमार्ग and प्रयोजन, स्वरूप, अङ्ग, क्रिया, साधन and फल of
मर्यादामार्ग, seems to have been lost. Whatever that may be, we have also to satisfy
ourselves by publishing the portion which is available. Inspite of our efforts we
have not been able to trace the whole of it anywhere. How the last portion of the
present work came to be lost as early as the time of S'rī Gokulnathaji is a question
which is not possible for us to answer definitily. In the absence of any reliable
information whatever we may say would be nothing more than speculation. It is
not absolutely impossible that this work in the original with others of S'rī Vallabha-
charya, was consigned to oblivion by the wife of S'rī Gopinathaji (elder son of S'rī
Vallabhacharya) when differences arose between her and her brother-in-law S'rī
Vitthala Dikshita, on the death of her husband, as to the succession to the seat of
Acharya between her son Purushottamaji and S'rī Vitthala Dikshita. It does not
seem to be probable that S'rī Vallabhacharya himself left it incomplete. Possibly
this work as it is available deals fully with the Pushtimarga, while the rest of the
portion dealing with Pravāha and Maryādā being uninteresting to the exclusive
tendencies of S'rī Vitthala Dikshita became neglected with the result that by the
time Gokulanathaji came to write his commentary, he was unable to trace it. In
those days the means of communication were few. Whatever might have been the
reason for the loss, the fact is that we have now to satisfy ourselves with the
fragment as is available.

There is not much difference in the text of the present work except a slight
variation in the order of the verse 4 and 5. S'rī Raghunathaji and Pitambarji read
the 5th verse after the first half of the 4th. In the 6th verse Raghunathaji reads
मार्गेकत्वेन instead of मार्गेकत्वेपि. In 16th verse instead of फलं त्वत्र, Kalyanarayji and
others read फलमत्र. In 19th verse रोगाद्युपद्रवः is read in plural by Pitambarji. Some
read लौकिकत्वं वैदिकत्वं in inverse order. In verse 25th Pitambarji reads तेन युज्यते instead
of तैर्न युज्यते. Besides these there does not appear to be any material difference in the
readings of the text. None of the commentaries except the last has been printed
before. No other commentary is known to exist other than the four which are printed
here. The text of all the four commentaries is based on old and reliable MSS. The
text of S'rī Vallabha alias Gokulnathaji commentary is chiefly based on six MSS, two
of which were recieved from Pandit Gattulalaji's Library, one from S'rī Vallabhalalji
Maharaja of Kāmā, one from S'rī Gokulnathaji Maharaja of Bombay, one from S'rī
Ranchhodlalji of Bombay, one from Bhandarkar Research Institute. Raghu-
nathaji's tika is based on three MSS; one from Gattulalaji's Library, one from
Bhandarkar Research Institute and one from S'ri Mathures'aji's Temple at Kotah.
S'rī Kalyanrayaji's tika is similarly based on six or seven MSS. derived from the
sources mentioned above. Pitambarji's tika is based on six MSS; and one printed
copy of Pandit Balabhadra S'arma. Out of these six two were recieved from S'rī
Gokuladhis'aji's Mandir of Bombay, the remaining were received from sources
mentioned above. A perusal of the six MSS. of S'rī Pitambarji's commentary reveals
the fact that the learned author has revised his tika some time after he wrote the
same. Purushottamji was a great authority in the Sampradaya, hence both the
original and revised versions of this tika became current in the Sampradaya. Many
of the readings noticed by Pandit Balabhadra in the foot-notes of his edition are
due to this fact. We have however not thought it fit to perpetuate those readings of
the original draft which the learned author himself did not retain in the revised
version. On the whole the MSS. were tolerably good. We are much obliged to all
gentlemen and institutions who have been kind enough to help us as above.

As the concluding portion of this work is missing, we are not in a position to
know the exact name given by the author to this work. Some Scholars have named
this work पुष्टिप्रवाहमर्यादाभेद, and there is great plausibility in that selection, but the
invariably uniform 'इतिश्रीपुष्टिप्रवाहमर्यादाविवृति' in all the MSS. seen has inclined us to
adopt पुष्टिप्रवाहमर्यादा as the name of this work without the addition of the word भेद.

The funds for the publication of this work have been supplied by one of our
collaborators Mr. Dhirajlal Vrajdas Sankalia in the happy memory of the Wedding-
Ceremony of his eldest son Mr. Natvarlal.

With feeling of Joy we offer this fruit of our labour of love at the Lotus-feet
of Lord S'rī Krishna.

$\left.{l}Bombay,
3rd-3-1925.\right}$ \hspace{4cm} M. T. Telivala.

पुष्टिप्रवाहमर्यादाभेदः ।
पुष्टिप्रवाहमर्यादा विशेषेण पृथक्पृथक् ।
जीवदेहक्रियाभेदैः प्रवाहेण फलेन च ॥ १ ॥
वक्ष्यामि सर्वसन्देहा न भविष्यन्ति यच्छ्रुतेः ।
भक्तिमार्गस्य कथनात्पुष्टिरस्तीति निश्चयः ॥ २ ॥
द्वौ भूतसर्गावित्युक्तेः प्रवाहोऽपि व्यवस्थितः ।
वेदस्य विद्यमानत्वान्मर्यादापि व्यवस्थिता ॥ ३ ॥
कश्चिदेव हि भक्तो हि यो मद्भक्त इतीरणात् ।
सर्वत्रोत्कर्षकरणात्पुष्टिरस्तीति निश्चयः ॥ ४ ॥
न सर्वोऽतः प्रवाहाद्धि भिन्नो वेदाच्च भेदतः ।
यदा यस्येति वचनान्नाहं वेदैरितीरणात् ॥ ५ ॥
मार्गैकत्वेऽपि चेदन्त्यौ तनू भक्त्यागमौ मतौ ।
न तद्युक्तं सूत्रतो हि भिन्नो युक्त्या हि वैदिकः ॥ ६ ॥
जीवदेहकृतीनां च भिन्नत्वं नित्यताश्रुतेः ।
यथा तद्वत्पुष्टिमार्गे द्वयोरपि निषेधतः ॥ ७ ॥
प्रमाणभेदाद्भिन्नो हि पुष्टिमार्गो निरूपितः ।
सर्गभेदं प्रवक्ष्यामि स्वरूपाङ्गक्रियायुतम् ॥ ८ ॥
इच्छामात्रेण मनसा प्रवाहं सृष्टवान् हरिः ।
वचसा वेदमार्गं हि पुष्टिं कायेन निश्चयः ॥ ९ ॥
मूलेच्छात्तः फलं लोके वेदोक्ते वैदिकेऽपि च ।
कायेन तु फलं पुष्टौ भिन्नेच्छातोऽपि नैकता ॥ १० ॥
तानहं द्विषतो वाक्याद्भिन्ना जीवाः प्रवाहिणः ।
अत एवेतरौ भिन्नौ सान्तौ मोक्षप्रवेशतः ॥ ११ ॥
तस्माज्जीवाः पुष्टिमार्गे भिन्ना एव न संशयः ।
भगवद्रूपसेवार्थं तत्सृष्टिर्नान्यथा भवेत् ॥ १२ ॥
स्वरूपेणावतारेण लिङ्गेन च गुणेन च ।
तारतम्यं न स्वरूपे देहे वा तत्क्रियासु वा ॥ १३ ॥
तथापि तावता कार्यं यावत्तस्य करोति हि ।

ते हि द्विधा शुद्धमिश्रभेदान्मिश्रास्त्रिधा पुनः ॥ १४ ॥
प्रवाहादिविभेदेन भगवत्कार्यसिद्धये ।
पुष्ट्या विमिश्राः सर्वज्ञाः प्रवाहेण क्रियारताः ॥ १५ ॥
मर्यादया गुणज्ञास्ते शुद्धाः प्रेम्णातिदुर्लभाः ।
एवं सर्गस्तु तेषां हि फलं त्वत्र निरूप्यते ॥ १६ ॥
भगवानेव हि फलं स यथाऽऽविर्भवेद्भुवि ।
गुणस्वरूपभेदेन तथा तेषां फलं भवेत् ॥ १७ ॥
आसक्तौ भगवानेव शापं दापयति क्वचित् ।
अहङ्कारेऽथवा लोके तन्मार्गस्थापनाय हि ॥ १८ ॥
न ते पाषण्डतां यान्ति न च रोगाद्युपद्रवाः ।
महानुभावाः प्रायेण शास्त्रं शुद्धत्वहेतवे ॥ १९ ॥
भगवत्तारतम्येन तारतम्यं भजन्ति हि ।
वैदिकत्वं लौकिकत्वं कापट्यात्तेषु नान्यथा ॥ २० ॥
वैष्णवत्वं हि सहजं ततोऽन्यत्र विपर्ययः ।
सम्बन्धिनस्तु ये जीवाः प्रवाहस्थास्तथापरे ॥ २१ ॥
चर्षणीशब्दवाच्यास्ते ते सर्वे सर्ववर्त्मसु ।
क्षणात्सर्वत्वमायान्ति रुचिस्तेषां न कुत्रचित् ॥ २२ ॥
तेषां क्रियानुसारेण सर्वत्र सकलं फलम् ।
प्रवाहस्थान् प्रवक्ष्यामि स्वरूपाङ्गक्रियायुतान् ॥२३॥
जीवास्ते ह्यासुर्राः सर्वे प्रवृत्तिं चेति वर्णिताः ।
ते च द्विधा प्रकीर्त्यन्ते ह्यज्ञदुर्ज्ञविभेदतः ॥ २४ ॥
दुर्ज्ञास्ते भगवत्प्रोक्ता ह्यज्ञांस्ताननु ये पुनः ।
प्रवाहेऽपि समागत्य पुष्टिस्थस्तैर्न युज्यते ।
सोऽपि तैस्तत्कुले जातः कर्मणा जायते यतः ॥ २५ ॥
इति श्रीवल्लभाचार्यविरचितः पुष्टिप्रवाहमर्यादाभेदः
समाप्तः

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (blank) है।

श्रीकृष्णाय नमः ।
पुष्टिप्रवाहमर्यादा ।
श्रीश्रीवल्लभकृतविवरणसमेता ।
श्रीमत्पितृपदाम्भोजं नत्वा सर्वार्थसिद्धिदम् ।
आचार्यदर्शितं मार्गत्रयं व्याख्यातुमुद्यतः ॥ १ ॥
हरिवागीशवागर्थो न स्वतो बुद्धिगोचरः ।
तत्कृपैव तदीयं मां ज्ञात्वार्थं बोधयिष्यति ॥ २ ॥
इति निश्चित्य मनसि स्वाशक्तिं तत्कृपाबलम् ।
विवृतिः कर्तुमारब्धा तत्पदाब्जप्रसादतः ॥ ३ ॥
यद्यपि पुष्टिप्रवाहमर्यादामार्गाः गीताश्रीभागवतादावुक्ता एव, तथापीयदवधि
विविच्य केनापि न प्रकटीकृता इति श्रीमदाचार्याः प्रमाणपूर्वकं विविच्य प्रकटीकर्तुं
प्रतिजानते पुष्टिप्रवाहमर्यादा इति ।
पुष्टिप्रवाहमर्यादा विशेषेण पृथक् पृथक् ।
जीवदेहक्रियाभेदैः प्रवाहेण फलेन च ॥ १ ॥
मार्गा इति शेषः । विशेषेणेति । तत्र विशेषा मार्गत्रयेपि प्रत्येकं पुष्टिप्रवाहमर्या-
दाभेदकृता विशेषाः । ते साङ्कर्याभावाय पृथक् निरूप्यन्ते । तत्र पूर्वं मार्गत्रयविभेद-
ज्ञापकान् विशेषानाहुः जीवदेहेति । पुष्टिमार्गीया जीवाः वक्ष्यमाणमार्गद्वयजीवेभ्यो
भिन्नाः । तेषां देहाः पुष्टिमार्गानुकूला भिन्ना एव । तन्मार्गदेहसम्बन्धिक्रिया अपि
भिन्नाः । निरन्तरं तदनुसारिक्रियाप्रवहणं प्रवर्त्तनं प्रवाहः तेनापि भेदः । फलेन च ।
वक्ष्यमाणमार्गद्वयफलातिरिक्तफलेनापि भेदः । एवं प्रवाहमर्यादयोरपि । चकारात्
साधनैरपि भेदः ॥ १ ॥
एवं प्रकारभेदैर्वक्ष्यामीति कथनं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञायाः प्रयोजनमाहुः सर्वेति ।
वक्ष्यामि सर्वसन्देहा न भविष्यन्ति यच्छ्रुतेः ।
सर्वेषां मार्गत्रयाणां सन्देहाः संशयाः यस्य प्रकारभेदस्य श्रुतेः श्रवणात् कदापि
कस्यापि न भविष्यन्ति ।
एवमुद्देशेन मार्गत्रयभेदमुक्त्वा लक्षणैराहुः । तत्र प्रथमं पुष्टिमार्गसद्भावे प्रमाणमाहुः
भक्तिमार्गस्येति ।
१ पु. प्र. म.

२ श्रीवल्लभकृतविवरणसमेता ।
भक्तिमार्गस्य कथनात् पुष्टिरस्तीति निश्चयः ॥ २ ॥
यद्यपि भक्तिमार्गा मर्यादादिभेदेन बहव एव श्रीभागवतादावुक्ताः सन्ति, तथाच,
कपिलदेवैरुक्तं 'भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यत' इत्यादि । तथा चैकादशेऽपि
योगेश्वरैर्भक्तभेदकथने भक्तिभेदा उक्ता एव । तथापि शुद्धपुष्टिमार्गाचार्यैर्भक्तिमार्गस्य
कथनात् पुष्टिरस्तीति निश्चय इति यदुक्तं तस्यायमाशयः । तत्र कपिलयोगेश्वराद्युक्त-
प्रकारेषु शुद्धपुष्टिलक्षणाभावात् न शुद्धपुष्टिभक्तित्वम् । अत एव शुद्धपुष्टिलक्षणमाहुः ।
'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथा'
इति नारदपञ्चरात्रकथनात् । यद्यपि 'स्नेहो भक्ति'रित्येतावदेव मुख्यं भक्तिलक्षणम्,
तथापि 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्त्वि'ति विशेषणकथनस्यायमभिप्रायः । प्रथमत एवाचार्य-
प्रकटितभक्तिमार्गे प्रवृत्तस्य यावत्सुदृढः सर्वतोधिकः स्नेहो भवति, तावत्सेवाधिकरणे
अपराधाभावार्थं माहात्म्यज्ञानसोपयोगः । सुदृढस्नेहोत्पत्त्यनन्तरं तस्य स्वत एव निवृत्तेः ।
अत एव पूर्णमाहात्म्यज्ञानवतां श्रीदेवकीमातृचरणानामपि शुद्धपुष्टिमार्गस्नेहोत्पत्त्यनन्तरं
माहात्म्यज्ञानतिरोभावात् 'समुद्विजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधी'रिति वचनम् । अन्यच्च ।
तत्रैव व्रजवासिनां सुदृढस्नेहवतामवस्थासाधनविरुद्धसर्वाशक्यश्रीगोवर्धनोद्धरणम्, तेन
च क्षुत्पिपासायसद्यशारीरधर्मविनिवृत्तिपूर्वकं सपरिकरसर्वव्रजरक्षाकरणम् । आत्मयोगानु-
भावेन श्रीगोवर्धनोपरिस्थितपक्षिश्वादिरक्षाकरणरूपाल्यद्भूतानिर्वचनीयमाहात्म्यं दृष्ट्वापि वृष्टि-
निवृत्यनन्तरं श्रीगोवर्धनच्छायातः सर्वान् बहिरानीय, श्रीगोवर्धनं यथास्थानं सम्यक् स्थाप-
यित्वा, बहिरागमानन्तरं दृष्टमाहात्म्यस्मरणसम्भावणारहितैर्व्रजवासिभिर्व्रजसीमन्तिनीमिश्र
भगवति दध्ना तिलकं विधाय, तदुपरि अक्षतान् स्थापयित्वा, जलं श्रीभगवदुपरि भ्रामयित्वा,
तज्जलपानेन तदनन्तरमाशीर्योजनेन सुदृढस्नेहवत्त्वात् स्नेहकार्यमेव सर्वैर्व्रजवासिभिः कृतम्,
न तु माहात्म्यदर्शनजनितगौरवेण नमनविज्ञप्त्यादिकमपि। तदेवोक्तम्, 'तं प्रेमवेगान्निभृता
व्रजौकस' इत्यादिना । अतो यावत् सुदृढः स्नेहो भवति, तावदेव माहात्म्योपयोगः, न तु
सुदृढस्नेहोत्पत्त्यनन्तरमपीति सर्वमनवद्यम् । एतदेव भक्तिमीमांसायां शाण्डिल्यैरपि 'अथातो
भक्तिजिज्ञासे'त्युक्त्वा 'सा परानुरक्तिरीश्वर' इत्येव भक्तिलक्षणमुक्तम् । नतु माहात्म्यज्ञान-
पूर्वकत्वमपि । अत एव यत्र परानुरक्तिः, तत्र परानुरक्तेरेव सर्वात्मना प्राबल्यम्, न तु
माहात्म्यज्ञानसहभावस्यापि । अत एव श्रीगोकुले मृत्स्नाभक्षणप्रस्तावे श्रीमुखव्यादानादनन्तरं
सम्पूर्णब्रह्माण्डदर्शनानन्तरं पूर्णमाहात्म्यज्ञाने जातेऽपि श्रीमातृचरणानां परमानुरक्तिवशात्
माहात्म्यज्ञानस्यैव तिरोभावः, न तु पुत्रत्वभावस्यापि । तस्मात् माहात्म्यज्ञानाद्युपाधिरहितः
साक्षाद्धर्मिस्वरूपपर्यवसायी सुदृढः ज्ञानादिसर्वानपनोद्यः सर्वतोधिकः अगणितानन्दरूपः
अतुल्यातिशयः एतादृशः स्नेह एव भक्तिपदवाच्यः । एतादृग्भक्तिमार्गस्य कथनात्
प्रमाणपूर्वकं निरूपणात् पुष्टिमार्गोस्तीति निश्चयः, यथा श्रीगोकुले । अत एव
१. निवृत्ति । २. दध्नादितिलकम् ।

पुष्टिप्रवाहमर्यादा । ३
श्रीमदाचार्यैरुक्तं 'निःसाधनफलात्मायं प्रादुर्भूतोऽस्ति गोकुले' इति । अत एव श्रीगोवर्धनो-
द्धरणप्रस्तावे 'तस्मान्मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रह'मित्यादिना भगवता सप्तदिवसधारणेन
लोके जीवानां देवऋषिपित्रात्मान्मीयैहिकपारलौकिक इति सप्त रक्षकाः प्रसिद्धाः,
तद्रक्षातः पृथकृत्य स्वसम्बन्धस्थापनेन स्वयमेव रक्षाकरणेन केवलस्वीयत्वसम्पादनं पुष्टि-
स्वरूपमिति ज्ञापनायाचार्यैरुक्तं पुष्टिरस्तीति निश्चय इति ॥ २ ॥
एवं पुष्टिस्वरूपमुक्त्वा प्रवाहस्वरूपमाहुः ।
'द्वौ भूतसर्गा'वित्युक्तेः प्रवाहोपि व्यवस्थितः ।
वेदस्य विद्यमानत्वान्मर्यादापि व्यवस्थिता ॥ ३ ॥
गीतासु 'द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मि'न्नित्यारभ्य 'मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां
गति'मित्यन्तं प्रवाहलक्षणस्योक्तत्वात् आसुरजीवा एव प्रवाहपदवाच्याः । तेषां कदापि
कुत्रापि 'मामप्राप्यैवे'ति भगवद्वाक्यात् भगवत्सम्बन्धाभावात् आनन्दरहित्वाच्च प्रावाहि-
कत्वमेव । नदीप्रवाहपतिततृणकाष्ठादिवत् कुत्रापि स्थितगतिपर्यवसानाभावात् प्रवाहरूप-
त्वमेव । यद्यपि तेषां अन्धतमःप्रवेशरूपा आसुरी मुक्तिरस्ति, तथापि तस्याः सुखदुः-
खात्यन्ताभावरूपत्वेनानन्दशून्यत्वात् प्रवाहरूपतैवति ज्ञापनाय भगवतोक्तम्, 'ततो'
यान्त्यधमां गति'मिति । तस्या मुक्तेरधमत्वात् प्रवाहरूपैवेत्याचार्यैरुक्तं 'द्वौ भूतसर्गा-
वित्युक्तेः प्रवाहोपि व्यवस्थित इति । एवं प्रवाहलक्षणमुक्त्वा मर्यादालक्षणमाहुः वेद-
स्येति । वेदस्येति सामान्यकथनात् काण्डद्वयात्मको वेद उक्तः, तत्र काण्डद्वयेपि मर्या-
दाया निरूपितत्वात् । तत्र पूर्वकाण्डे कर्ममर्यादा निरूपिता, उत्तरकाण्डे ज्ञानमर्यादा
निरूपितेति वेद एव मर्यादाद्वयसत्त्वे प्रमाणमित्युक्तम् । एवं कर्ममर्यादाज्ञानमर्यादासत्त्वे वेद
एव प्रमाणमिति ज्ञापनायाचार्यैरुक्तं वेदस्य विद्यमानत्वान्मर्यादापि व्यवस्थितेति ॥३॥
एवं मर्यादास्त्वे प्रमाणं निरूप्य कर्ममार्गज्ञानमार्गयोरपि भक्तित्वमाशङ्क्य निराकु-
र्वन्ति कश्चिदेवेति ।
'कश्चिदेव हि भक्तो हि यो मद्भक्त' इतीरणात् ।
सर्वश्रोत्कर्षकथनात् पुष्टिरस्तीति निश्चयः ॥ ४ ॥
न सर्वतः प्रवाहाद्धि भिन्नो वेदाच्च भेदतः ।
'यदा यस्ये'ति वच'न्नाहं वैदै'रितीरणात् ॥ ५ ॥
अस्यायमर्थः । कर्ममार्गस्य सकामनिःकामभेदेन द्विरूपत्वम् । तथाचोक्तं भगवद्गी-
तायां, 'त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्र-
लोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् । ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये
मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते' इति भगवद्वाक्यात्
सकामकर्ममार्गीयाणां लौकिककामासक्तत्वाच्च भक्तिगन्धोपि । निःकामकर्ममार्गीयाणामपि

चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन ज्ञानमार्गपर्यवसायित्वमेव, न तु भक्तिपर्यवसायित्वमिति न
भक्तित्वम् । ननु मर्यादामार्गीयज्ञानस्य 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति ब्रह्मविषयत्वात् भक्तित्व-
मस्तु, इति चेत्, सत्यम् । यद्यपि मर्यादामार्गीयज्ञानस्य ब्रह्मविषयत्वमस्ति, तथापि शुद्ध-
ज्ञानमार्गे ब्रह्मपदस्याक्षरपर्यवसानात् न भक्तिरूपत्वम् । यथा 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्,' 'तदेषा-
भ्युक्ता, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्, सोश्नुते सर्वान् कामान्
सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति श्रुत्या । श्रुत्यन्तरेणापि 'न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा
पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति' इत्यादि-
श्रुतिभिर्मुक्तिफलत्वेन ब्रह्मस्वरूपज्ञानमुक्तम् । ज्ञानमार्गे 'यो वेद निहितं गुहाया'मित्यु-
क्तत्वात् हृदयाकाश एव अक्षरब्रह्मस्वरूपचिन्तनं मुक्तिसाधनत्वेनोक्तम् । श्रुत्यन्तरेपि
'हृदा मनीषां मनसाभिकॢप्तो य एनं विदु'रिति कथनात् ब्रह्मस्वरूपं प्रादेशमात्रमङ्गुष्ठ-
मात्रं वा हृद्येव कल्पयित्वा हृद्येव दर्शनम्, न तु भक्तिमार्गवत् बहिरपीति । अत
एवाचार्यैरुक्तं वेदस्य विद्यमानत्वात् मर्यादापि व्यवस्थितेति । एतावत्येव वेदोक्त-
ज्ञानमार्गमर्यादा ।
एवं मर्यादाव्यवस्थांमुक्त्वा अग्रे कश्चिदेव हि भक्तो हीति कथनस्यायमाशयः । पूर्वो-
क्तमर्यादामार्गीयस्यापि कदाचिद्भगवदनुग्रहेण भगवद्भक्तसङ्गेन वा यदि भगवति स्नेहोत्पत्ति-
र्भवेत्, तदा तस्यापि मर्यादामार्गीयभक्तत्वेन भगवत्प्रियत्वं भवति । अत एव
गीतायां श्रीभगवतोक्तं 'अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः
समदुःखसुखः क्षमी । सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो
मद्भक्तः स मे प्रिय' इति । कश्चिदेवेतिकथनात् ज्ञानमार्गीयभक्तिप्राप्तौ दुर्लभत्वमुक्तम् ।
हीति युक्तश्चायमर्थः । एकवारं हिशब्दस्य युक्तार्थत्वमुक्त्वा पुनर्हिशब्दकथनस्यायमाशयः ।
मर्यादामार्गीयो यदा मर्यादामार्गीयभक्तसङ्गृत्या भक्तः स्यात्, तदा जडभरतवत् प्रसिद्ध
एव भवेदिति प्रसिद्धत्वज्ञापनार्थं हिशब्दः । ननु मर्यादामार्गेपि भक्तिकथनान्मर्यादा-
मार्गीयभक्तेः पुष्टिभक्तेश्च समत्वं भवत्वित्याशङ्कानिरासायाहुः सर्वत्रोत्कर्ष¹कथनादिति ।
श्रीभागवतगीतादिषु 'भक्तियोगो बहुविध' इति यावन्तो भक्तिभेदा उक्तास्तेभ्यः
सर्वेभ्यः उत्कर्षकथनात् पुष्टिरस्तीति निश्चयः सिद्धः । उत्कर्षश्च यथा गीतायां
'तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी
भवार्जुन'त्युक्त्वा 'योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे
युक्ततमो मत' इति भजनस्यैव सर्वोत्कर्षकथनात् । साक्षाद्भजनं पुष्टिमार्ग एव, न तु मर्या-
दाभक्तावपि । श्रीभागवते भगवद्वचनं 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न
ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति । तथा श्रुतिरपि 'तमु स्तोतारः पूर्व्यं यथा-
विद ऋतस्य गर्भं जनुषा पिपर्तन । आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तन महस्ते विष्णो
१. सर्वस्मिन् भक्तिमार्गेऽस्य स्नेहभक्तिरूपस्योत्कर्षकथनात् ।

पुष्टिम्रवाहमर्यादा । ५
सुमतिं भजामहे' इति श्रुतावपि भजनस्यैवोक्तत्वात् तद्भजनं पुष्टिमार्गे एवेति सर्वत्र
पुष्टिमार्गस्यैवोत्कर्ष उक्त इति ज्ञापनायोक्तं सर्वत्रोत्कर्षकरणात् । सर्वमार्गेभ्यः पुष्टि-
रुत्कृष्टेति ज्ञापनायोक्तं पुष्टिरस्तीति निश्चयः निर्गलितार्थः । तथा च गीतायां 'यो मा-
मेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारते'ति कथनात्
सर्वभावेन भजनं पुष्टिमार्ग एव, न त्वन्यत्रापीति । सर्वोपि । प्रकारभेदभिन्नः सर्वोपि
भक्तिमार्गः मिलितः कदाचिदेतत्समौ भविष्यतीत्याशङ्कानिरासायाहुः न सर्व इति ।
एतत्पुष्टिमार्गसमः सर्वः सर्वोपि कोपि मार्गो न । अतः पुष्टिमार्गः प्रवाहाद्भिन्नः । वेदादपि
वेदनिरूपितमर्यादामार्गादपि भिन्नः । कुतः । भेदतः । स्वरूपसाधनफलभेदतः । भेदादि-
त्यर्थः । अत्र भेदे प्रमाणान्तरमप्याहुः यदा यस्येतिवचनादिति । 'यदा यस्यानुगृह्णाति
भगवान् आत्मभावितः । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिता' मिति । यदा यस्यानु-
गृह्णाति भगवान् पुष्टिमार्गे, 'अनुगृह्णाति' इति पदाद्यदा अनुग्रहं करोति, तदैव पुष्टिमार्गे
प्रवेशो भवति, तदा प्रवाहतो मर्यादातोपि पृथकरोति । अत एव सिद्धान्ते 'अनुग्रहः पुष्टि-
मार्गे नियामक' इत्याचार्यवचनम् । गीतास्वपि 'नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न
चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भक्त्या त्वनन्यया शक्य
अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपे'ति । 'अनन्यभक्त्ये'ति वचनात्
पुष्टिरूपया भक्त्या द्रष्टुं शक्य इति भक्तिमार्गस्य साक्षाद्दर्शनहेतुत्वम्, न तु ज्ञानमार्ग-
वत् मनस्येवेति नियमः । इत्याद्यनेकहेतुभ्यः सर्वोत्कृष्टत्वात् प्रवाहमार्गान् मर्यादामार्गाच्च
भेद उक्तः ॥ ५ ॥
अत्र कश्चित् पूर्वपक्षी शङ्कते मार्गैकत्व इति ।
मार्गैकत्वेऽपि चेदन्यौ तनू भक्त्यागमौ मतौ ।
न तद्युक्तं सूत्रतो हि भिन्नो युक्त्या हि वैदिकः ॥ ६ ॥
त्रयाणां पुष्टिम्रवाहमर्यादामार्गाणां एकत्वमेव, भक्तिरूपत्वमेव । अस्यायमर्थः ।
यद्यपि पुष्टिमार्गस्य भक्तित्वमुभयवादिसम्मतमेव, तथापि अन्त्यौ प्रवाहमर्यादे तनू
भक्त्यङ्गभूते । एवं सति ते अपि भक्त्यागमौ भक्तिप्रतिपादकशास्त्ररूपे मताविति तयो-
र्भक्त्यङ्गत्वं यद्ब्रवीषि, तन्न प्रमाणसिद्धम् । तत्प्रमाणपूर्वकं तयोर्भक्त्यङ्गत्वं निराकुर्वन्ति न
तद्युक्तमिति । तत्र प्रवाहमार्गस्य भक्त्यङ्गत्वनिराकरणे प्रमाणमाहुः सूत्रतो हीति । सूत्रं
भक्तिमीमांसासूत्रम् । तद्यथा । 'तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात्' । अस्यार्थस्तु, तत्संस्थस्य भक्ति-
मार्गप्राप्यपुरुषोत्तमनिष्ठस्य अमृतत्वम् । तन्मार्गीयस्य साक्षाद्भगवत्सम्बन्धस्यामृतत्वोप-
देशात् । अमृतत्वकथनादिति भक्तिमार्गीयसाधनफले निरूपिते । उपदेशस्तु, 'अनिमित्ता
१. प्रवाहात् । अस्यैव व्याख्यानं प्रकारभेदभिन्नः सर्वोपि । २. पूर्वपक्षोक्तंकंनु श्री मत्कल्याणरायपादै-
र्दर्शितमत्रापि बोध्यम् । तथाहि । ननु प्रवाहमर्यादामार्गयोरपि व्यवहारशुद्धिसाधकत्वे भक्त्युपयोगात् अङ्गाङ्गि-
भावेनैको भक्तिमार्ग एवास्त्विति । ३. सूत्रं फलपरत्वेन व्याख्याय साधनपरत्वेनापि व्याकुर्वन्ति तन्मार्गीयस्येत्या-
दि । ४. पुरुषोत्तमनिष्ठस्यामृतत्वं फलम् । साक्षाद्भगवदनुग्रहलक्षणस्तत्सम्बन्धः साधनं च निरूपितमित्यर्थः ।

६ श्रीवल्लभकृतविवरणसमेता।
भागवती भक्तिर्मुक्तेर्गरीयसी' । 'राजनपतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुलपतिः क्वच
किंकरो च' । 'अस्त्वेवमेव भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-
योग'मित्यादि । प्रवाहमार्गस्य 'प्रवृत्तिं च निवृत्तिं चे'त्यारभ्य 'मामप्राप्यैवे'त्यन्तेन सर्वात्मना
स्वसम्बन्धाभावकथनेन । अथ च भक्तिमार्गीयमुक्तेरमृतत्वकथनेन च प्रवाहमार्गीयमुक्ते-
रधमगतित्वकथनेन च प्रवाहमार्गस्य न भक्त्यङ्गत्वमिति त्वदुक्ताङ्गित्वशङ्का निरस्ता । एवं
प्रवाहमार्गस्य भक्त्यङ्गत्वं निराकृत्य मर्यादामार्गस्यापि भक्त्यङ्गत्वं निराकुर्वन्ति युक्त्या
हि वैदिक इति । भिन्न इति शेषः । युक्त्येत्येकवचनं जात्यभिप्रायेण । तत्रैता युक्तयः ।
भगवद्गीतासु द्वादशाध्याये, 'एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरम-
व्यक्तं तेषां के योगवित्तमा' इति अर्जुनेन भक्तिज्ञानयोस्तारतम्यप्रश्ने कृते सति, भगवता
'मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मता'
इति भक्तिमार्गोत्कर्षमुक्त्वा, तदनन्तरं ज्ञानमार्गस्य अक्षरपर्यवसायित्वेन तारतम्यज्ञापनार्थं
'ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् । सन्निय-
म्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः । क्लेशोधिकतरस्तेषा-
मव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते' । अत्र भगवता 'ते प्राप्नुवन्ति
मामेवे'ति यदुक्तम्, तदक्षरस्य पुरुषोत्तमविभूतिरूपत्वात् ज्ञानमार्गस्याक्षरपर्यवसायित्व-
ज्ञापनार्थम् । तत्रासौ 'सन्नियम्येन्द्रियग्राम'मित्यारभ्य 'अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भि-
रवाप्यत' इत्यन्तेन साधनानां क्लेशसाध्यत्वमुक्तम् । एतदग्रे 'मय्येव मन आधत्स्व मयि
बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशय' इति भक्तिमार्गसाधनानां
सुखरूपत्वकथनेन अनायासेन स्वप्राप्तिहेतुत्वमुक्तम् । 'मय्येवे'त्येवकारेण पुरुषोत्तमपर्यव-
सायित्वं च । यद्यपि पूर्वं 'ते प्राप्नुवन्ति मामेवे'त्यत्रैवकारेण पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वमपि
सम्भवति, तथापि तत्र 'ये त्वक्षर'मित्येवोद्दिश्य 'मामेवे'त्युक्तत्वात् 'मा'मितिपदस्याक्षर-
पर्यवसायित्वमेव, अत्र तु 'मय्येव मन आधत्स्वे'ति सुखरूपभक्तिमार्गमुद्दिश्य कथनेन
'मय्येव'पदं पुरुषोत्तमपरमेव । एवं मर्यादामार्गविभेदिकामेकां युक्तिमुक्त्वा अन्यां युक्ति-
माहुः । 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः
श्रेयो भवेदिहे'ति । यत्र भक्तियुक्तस्य मर्यादामार्गीयज्ञानस्य श्रेयस्त्वेनापि नोपयोगः, तत्र
मर्यादामार्गीयज्ञानस्य तदुत्तराङ्गस्य वैराग्यस्यापि भक्त्यङ्गत्वभावे किं वाच्यमित्यपि युक्तिः।
युक्त्यन्तरमपि । 'नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः । ज्ञानिनां चात्मपोतानां
यथा भक्तिमतामिहे'त्यत्र 'गोपिकासुत' इति भगवति पूर्णपुरुषोत्तमत्वमुक्त्वा तस्य भक्तिमतां
सुखावाप्तिकथनेन ज्ञानिनामक्षरप्राप्तौ क्लेशयुक्तसाधनत्वकथनेन भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमः प्राप्यः,
स च अनायासेनैव प्राप्यः । ज्ञानमार्गे अक्षरप्राप्तिः, सापि तु अधिकतरक्लेशेनेति भक्ति-
१ 'एव'मित्यारभ्य 'आहु'रित्यन्तं 'तस्मान्मद्भक्ती'त्यादिग्रन्थस्य केनचिल्लिखित आभासो लेखकदोषान्मध्ये
पतित इति भाति, असङ्गतत्वात् । इति टिप्पणं एकप्राचीनादर्शे । भगवत्कर्तृकत्वं वा कल्प्यं क्रियायाम् ।

पुष्टिमवाहमर्यादा । ७
मार्गभेदिका युक्तयः किम्तोधिकं वाच्या इति ज्ञापनायोक्तं भिन्नो युक्त्या हि वैदिक
इति । पूर्वं सूत्रतो हीति हिशब्देन सूत्रप्रामाण्येन प्रवाहमार्गस्य भक्तिमार्गाङ्गत्वभावस्य
युक्तत्वं ज्ञापितम् । युक्त्या हि वैदिक इत्यत्र युक्तीनां गीताश्रीभागवतादिषु मर्यादा
मार्गस्य भक्तिमार्गाङ्गत्वभावप्रसिद्धिद्योतनाय हिशब्दः ॥ ६ ॥
एवं सूत्रयुक्तिभ्यां प्रवाहमर्यादयोः पुष्टिमार्गाङ्गत्वभावं निरूप्यातः परं पुष्टिमार्ग-
स्थानां जीवदेहकृतीनां मार्गद्वयापेक्षया सर्वात्मना सर्वप्रकारकोत्कर्षज्ञापनाय मार्गद्वयस्थ-
जीवदेहकृतीनां स्वरूपं निरूपयन्ति जीवदेहकृतीनामिति ।
जीवदेहकृतीनां च भिन्नत्वं नित्यतः श्रुतेः ।
यथा तद्धत्पुष्टिमार्गे द्वयोरपि निषेधतः ॥ ७ ॥
प्रमाणभेदाद्भिन्नो हि पुष्टिमार्गो निरूपितः ॥ ७ १/२ ॥
प्रवाहमार्गे जीवा आसुराः, दैवजीवेभ्यो भिन्नाः, तेषां देहा भगवद्भजनप्रातिकूल्यात्
दैवदेहेभ्यो भिन्नाः । तेषां कृतिरपि स्वार्थं पशुहिंसादिरूपा दैवजीवकृतेः सकाशाद्भिन्ना
एव । एवं मर्यादामार्गेपि मर्यादामार्गीया दैवजीवाः प्रवाहमार्गीयासुरजीवेभ्यो भिन्नाः ।
तेषां देहा अपि वैदिकधर्मभगवत्पूजाद्यानुकूल्यात् आसुरजीवदेहेभ्यो भिन्नाः । तेषां कृति-
रपि अग्निहोत्रादिश्रौतकर्मकरणेन मर्यादामार्गोक्तभगवत्पूजादिकरणेन ज्ञानोत्पत्त्यननु-
कूलत्यागादिकरणेन च भिन्नैव । ननु भवता प्रवाहमर्यादयोर्जीवदेहकृतीनां भिन्नत्वं
निरूपितम्, तत्र यथा मार्गद्वयेपि देहकृतीनामनित्यत्वं प्रतीयते, तथा मार्गद्वयजीवाना-
मप्यनित्यत्वं भवत्वित्याशङ्कां निराकुर्वन्ति नित्यतेतिपदेन । तत्र हेतुः श्रुतेः । तत्रेयं
श्रुतिः । ‘द्वा सुपर्णा सयुजा सखायौ समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्व-
त्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’ इतिश्रुत्या अन्तर्यामिनित्यत्ववत् जीवस्य नित्यत्वं साधित-
मिति न जीवानामनित्यत्वम् । अथवा । एवं मार्गद्वये जीवदेहकृतीनां भिन्नत्वं निरूप्य
मार्गद्वयजीवदेहकृतीनां नित्यत्वकथनस्यायमाशयः । तत्र जीवानां नित्यत्वं सर्ववादि-
सम्मतमस्त्येव, परं यद्यपि देहकृतीनां नित्यत्वं न प्रतीयते, तथापि देहकृतीनां नित्यता
श्रुतेरिति नित्यत्वकथनस्यायमाशयः । प्रवाहमार्गीयो जीवो यदा उत्पद्यते, देहान्तरं
गृह्णाति, तदा पूर्वदेहक्षणयुक्तमेव देहं गृह्णाति, प्राचीनदेहकर्मानुसारणेव कर्म करोति,
न तु पूर्वदेहपरावृत्तौ देहान्तरं प्राप्तमिति पूर्वदेहधर्मपरावृत्तिरपि भवति । एवमेव पूर्व-
कर्मणोपि । एवं प्रतिजन्मनि देहधर्मकर्मणां तादृशत्वम् । न तु विपर्यासः । एवं देह-
कृतीनां प्रावाहिकीरीत्या नित्यत्वज्ञापनायोक्तं नित्यतेति । तत्र हेतुः श्रुतेरिति । श्रुतिश्च
‘सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्’, ‘यदिदं किंच तत्सत्यमित्याचक्षते’ इति । अथवा । देहकृतीनां
नित्यता लिङ्गशरीराभिप्रायेण । एवं मर्यादामार्गेपि जीवदेहकृतीनां नित्यता ज्ञेया । एवं
यथा प्रवाहमर्यादामार्गीययोर्जीवदेहकृतीनां भिन्नत्वं नित्यत्वं चोक्तम्, तथा पुष्टिमार्गेपि
१. ज्ञानोत्पत्त्यनुकूलेति पाठः । २. परावृत्तिरिति शेषः ।

८ श्रीवल्लभकृतविवरणसमेता ।
जीवदेहकृतीनां भिन्नत्वं नित्यत्वं चाहुः तद्वत्पुष्टिमार्ग इति । यद्यपि पुष्टिमार्गे जीवा दैवा
एव, तथापि तेषां मर्यादामार्गीयदैवजीवेभ्यो वैलक्षण्यं दर्शयन्ति । यद्यपि मर्यादामार्गीय-
जीवा दैवाः, पुष्टिमार्गीया जीवाश्च दैवा एव, तथापि द्वयोरपि दैवजीवत्वेपि मर्यादामार्गी-
यजीवादीनां निषेधपूर्वकं पुष्टिमार्गीयजीवादीनां भिन्नत्वं चाहुः द्वयोरपि निषेधत इति ।
तत्र भेदप्रकारः । दैवत्वेपि पुष्टिमार्गे 'अनुग्रहः पुष्टिमार्गे नियामक' इति वचनात् पुष्टिमार्गी-
यजीवानामनुग्रहविशिष्टत्वम्, न तु मर्यादामार्गीयजीववद्विध्यधीनत्वमपि । किञ्च ।
पुष्टिमार्गीयजीवानां 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुत्या साक्षात्पुरुषोत्तमवरणात् साक्षा-
त्पुरुषोत्तमप्राप्तिरेव । मर्यादामार्गीयाणां तदभावादक्षरप्राप्तिरेव । यथा मर्यादामार्गीयदे-
हस्याग्निहोत्राद्यनुकूलत्वम्, तथा पुष्टिमार्गीयदेहस्य शुद्धपुष्टिमार्गीयाचार्यप्रकटितभगव-
त्सेवापरत्वमेव, न त्वन्यपरत्वमिति देहभेदः । देहभेदनिरूपणेन कृतेरपि देहाधीनत्वात्
कृतीनां भेदः सिद्ध एवेति नानुपपन्नं किञ्चित् । अथवा । यद्यपि पुष्टिमार्गीयजीवदेहकृतीनां
पूर्वोक्तप्रावाहिकरीत्या नित्यत्वमस्त्येव, तथापि प्रकारान्तरेणापि नित्यत्वमुच्यते । साक्षा-
त्पुष्टिपुष्टिभक्तानां साक्षात्पुरुषोत्तमसंबन्धिफलानुभवयोग्यदेहानां नित्यत्वमेव । अन्यथा
श्रीगोकुलवासिनां 'ते तु ब्रह्महदं नीता' इति मुक्त्यनुभवकालेपि तेनैव देहेन मुक्त्यनुभवः ।
तदनन्तरं तेनैव देहेन सर्वेषां यथायोग्यं भक्तिमार्गीयफलानुभवः । यदि पुष्टिमार्गीयसाक्षा-
त्पुरुषोत्तमसम्बन्धिफलानुभवयोग्यदेहानां नित्यता न स्यात्, तदा मुक्त्यनुभवकाले स्थितिर्न
स्यात् । तस्मात् पुष्टिमार्गीयदेहानां नित्यत्वमेवेति नानुपपन्नं किञ्चित् । एवं फलोपयोगि-
देहनित्यत्वनिरूपणेनैव साक्षात्पुरुषोत्तमसम्बन्धिफलानुभवयोग्यकृतीनां नित्यत्वमुक्तसि-
द्धमितिदिक् । एवं पुष्टिमार्गीयजीवदेहकृतीनां स्वरूपं निरूप्योपसंहरन्ति प्रमाणभेदादिति ।
'अनुग्रहः पुष्टिमार्गे नियामक' इत्याद्युक्तप्रमाणैर्भेदनिरूपणात् प्रवाहमर्यादाभ्यां भिन्नः
सर्वोत्कृष्टः शुद्धपुष्टिमार्गो निरूपितः । हि युक्तश्चायमर्थः । न हि साक्षात्पुरुषोत्तमसम्बन्धो-
पयोगिनो धर्माः मार्गान्तरेपि सम्भवन्तीति पुष्टिमार्गस्यैव सर्वोत्कृष्टत्वं युक्तमेवेति ज्ञापनार्थ
हीत्युक्तम् ॥ ७ १/२ ॥
एवं प्रमाणभेदेन मार्गत्रयभेदं निरूप्य एतदग्रे मार्गत्रयस्य सर्गान्तरसादृश्यनिरा-
करणपूर्वकं सर्गमारभ्य फलपर्यवसानपर्यन्तं भेदं निरूपयन्ति सर्गभेदमित्यादि ।
सर्गभेदं प्रवक्ष्यामि स्वरूपाङ्गक्रियायुतम् ॥ ८ ॥
इच्छामात्रेण मनसा प्रवाहं सृष्टवान् हरिः ।
वचसा वेदमार्गं हि पुष्टिं कायेन निश्चयः ॥ ९ ॥
तत्र प्रथमं प्रवाहमार्गसर्गभेदमाहुः इच्छामात्रेनेति । हरिः इच्छामात्रेण कांश्चिज्जी-
वानासुरान् करिष्यामीतीच्छया मनसा प्रवाहमार्गसृष्टिं कृतवान् । एवं प्रवाहमार्गसृष्टिमुक्त्वा
१. ऐक्यनिषेधपूर्वकमित्यर्थः । २. कृतिभेदः । ३. जीवदेहानाम् ।

मर्यादामागैसृष्टिप्रकारमाहुः वचसेति । वचसां वेदरूपवाण्या मर्यादामागं सृष्टवान् ।
मर्यादामागंस्य वेदमूलकत्वप्रसिद्धिद्योतनार्थं हिशब्दः । एवं शरीरैकदेशाभ्यां मार्गद्वयसर्ग-
मुक्त्वा पुष्टिमार्गसृष्टेः सर्वोत्कृष्टत्वज्ञापनाय पुष्टिमार्गसृष्टिमाहुः पुष्टिं कायेनेति । आनन्द-
मात्रकरपादमुखोदरादिरूपेण सम्पूर्णकायेन पुष्टिमार्गसृष्टिं कृतवान् । मार्गत्रयप्रयोजनमग्रे
वक्ष्यन्ति । सम्पूर्णदेहेन पुष्टिसर्गस्य कथनात् पुष्टिसर्गस्य सर्वोत्कृष्टत्वं निर्धारितमिति
ज्ञापनायोक्तं निश्चय इति ॥ ९ ॥
एवं मार्गत्रयसर्गस्वरूपं निरूप्य मार्गभेदेन मार्गत्रयफलस्वरूपमाहुः मूलेच्छात् इति ।
मूलेच्छातः फलं लोके वेदोक्तं वैदिकेपि च ।
कायेन तु फलं पुष्टौ भिन्नेच्छातोऽपि नैकता ॥ १० ॥
सृष्ट्यन्तर्गतानां केषाञ्चित् जीवानामासुरत्वसम्पादिका या भगवदिच्छा सा मूलेच्छा,
ततः तदिच्छया लोके प्रवाहमार्गे फलं अन्धंतमःप्रवेशरूपं भवतीत्यर्थः । एवं प्रावाहिकाणां
फलं निरूप्य मर्यादामार्गीयाणां फलं निरूपयन्ति वेदोक्तं वैदिकेऽपि चेति । वैदिके
मर्यादाज्ञानमार्गे 'तमेव विदित्वाति मृत्युमेति' इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यमक्षरप्राप्तिरूपं फल-
मुक्तम् । एवं कर्ममार्गेपि 'अग्निष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते'त्यादिश्रुत्या सकामस्य स्वर्गलोक-
प्राप्तिरूपं फलम्, निष्कामयागकर्तुरपि स्वर्गलोककामनाभावात् स्वर्गलोके च 'यन्न दुःखेन
संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं यत् तत्पदं स्वःपदास्पद'मिति स्वःपद-
लक्षणाभावात् आत्मसुखे च स्वःपदलक्षणयोगात् निष्कामयागकर्तुरात्मसुखरूपं फलं
भवति । चकारात्तादृशस्यापि भगवदनुग्रहेण भगवद्भक्तसङ्गेन भक्तिप्राप्तौ सत्यां मर्यादा-
मार्गीयभक्तस्यापि मुक्तिरूपा पुरुषोत्तमप्राप्तिर्भवतीति ज्ञापनाय चकारः। एवं द्विविधमर्यादा-
मार्गीयाणां द्विविधं वेदोक्तं फलं निरूप्य पुष्टेः फलं निरूपयन्ति कायेन तु फलं पुष्टा-
विति । कायेन आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरूपेण, सर्वेन्द्रियास्वाद्यस्वरूपानन्ददानरूपं
फलम् । एतदतिरिक्तप्रकारस्य फलत्वाभावार्थे तुशब्दः । अत एव पुष्टिश्रुतिरूपाभिर्व्रजसी-
मन्तिनीभिः 'अक्षण्वता'मिति श्लोके सर्वश्रुतिविरोधपरिहारेण सर्वेन्द्रियास्वाद्यपुरुषोत्तम-
स्वरूपस्यैव फलत्वं निरूपितम् । ननु मर्यादामार्गीयभक्तेरपि पुरुषोत्तमप्रापकत्वात् पुष्टि-
मार्गीयभक्तेरपि पुरुषोत्तमप्राप्तिहेतुत्वात् उभयोरपि फलैक्यं भवत्वित्याशङ्कां परिहरन्ति
भिन्नेच्छातोपि नैकतेति । तस्यायमर्थः । यद्यपि मर्यादामार्गीयभक्तस्यापि अन्ते पुरुषो-
त्तमप्राप्तिरस्ति, तथापि तस्य मुक्तिरूपैव प्राप्तिः, न तु पुष्टिमार्गीयभक्तवत् साक्षात्सम्बन्ध-
रूपप्राप्तिः, यतो मर्यादामार्गीयभक्तस्यान्ते स्वप्राप्तौ तादृश्येव भगवदिच्छा । अत एव
श्रीभागवते 'अनिच्छतोपि गतिमण्वीं प्रयुङ्क्त' इति । पुष्टिमार्गीयस्य साक्षात् स्वरूपसम्बन्धानु-
भवरूपफलप्राप्तावेव भगवदिच्छा । यदि मार्गद्वयेपि एकमेवं फलं स्यात्, तदा मार्गभेदवै-
यर्थ्यमेव स्यादित्यत उक्तं 'भिन्नेच्छातोपि नैकते'ति ॥ १० ॥
१. गोपीभिरित्यधिकं क्वचित् ।
२ पु. प्र. म.