सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

प्रकार दोनों पक्षों में एकादशी के दिन उपवास और जागरण करे । अवशिष्ट दिनों
में रात्रि को भोजन तथा मध्याह्न समय में चार या एक ब्राह्मण भोजन कराए ।
अशक्त होने पर मात्र गो ग्रास का दान करे और प्रतिपक्ष में पूर्वोक्तदान करना
चाहिये । इस प्रकार संवत्सर पर्यन्त संहार क्रम से इन मूर्त्तियों की पूजा करने से
उस अधिकारी भक्त पर भगवान् अधोक्षज प्रसन्न हो जाते हैं ॥ ७५-८२ ॥
षोडशाख्यव्रतनिरूपणम्
षोडशाख्यमतो वक्ष्ये व्रतं धन्यतमं हि यत् ।
पूर्ववद् रात्रिसमय आषाढस्याद्यवासरे ॥ ८३ ॥
गृहीत्वा नियमं कुर्यादा प्रभातादिपूजनम् ।
त्रिसन्ध्यं वामनादीनां विधिवद् द्वादशाहकम् ॥ ८४ ॥
त्रयोदश्यां ततोऽभ्यर्च्य चतुर्वर्गप्रदं प्रभुम् ।
आद्यन्तमनिरुद्धादि तदाद्यमपरेऽहनि ॥ ८५ ॥
तृतीयं पञ्चदश्यां तु संशान्तव्यक्तलक्षणम् ।
एवं मूर्त्यन्तरेर्युक्तं चातुरात्म्यं त्रिधा स्थितम् ॥ ८६ ॥
आराध्य परया भक्त्या चैकादश्यामनश्नतः ।
पूर्णं तदर्चनं कृत्वा पञ्चदश्यां यथाविधि ॥ ८७ ॥
चत्वारस्तन्मयाः पूज्याः श्रद्धापूतेन चेतसा ।
आत्मयागं ततः कुर्याद् दिनान्तेऽर्चनपूर्वकम् ॥ ८८ ॥
एवमाश्वयुजे भूयः पर्वादौ प्रारभेत् क्रियाम् ।
पद्मनाभादिमूर्तीनामर्चनं विहितं क्रमात् ॥ ८९ ॥
एकादश्यामनश्नंस्तु सर्वं निर्वर्त्य पूर्ववत् ।
सम्प्राप्ते च ततः पौषे यजेन्नारायणादिकम् ॥ ९० ॥
द्वादश्यां तद् द्विषट्कं च तथा व्यूहत्रयं त्वपि ।
चैत्रे तद्दिवसादादौ विष्ण्वादीनां समर्चनम् ॥ ९१ ॥
विहितं सद्ब्रतज्ञानां सह व्यूहत्रयेण तु ।
विशेषपूजनं कुर्यात् सम्पन्ने वत्सरे सति ॥ ९२ ॥
विभोरग्रे द्विजेन्द्राणां षोडशानां स्वशक्तितः ।
अथ व्रतान्तरमाह—'षोडशाख्यमि'ति प्रक्रम्य 'षोडशानां स्वशक्तितः' इत्य-
न्तम् । अत्र केशवादयो द्वादश वासुदेवादयश्चत्वारः, आहत्य षोडशमूर्तयः । एतेषां
षोडशानामुक्तक्रमेणार्चनादिकं षोडशाख्यव्रतमित्युच्यते । यद्वा आषाढादिमासचतुष्टये
प्रतिमासं वासुदेवादीनां चतुर्णामर्चनात् षोडशाख्यमिति ज्ञेयम् । आषाढे वामनादीनाम्,

१५२ सात्वतसंहिता
आश्वयुजे पद्मनाभादीनाम्, पुष्ये नारायणादीनाम्, चैत्रे विष्ण्वादीनां चार्चनं तत्तन्मासे
तत्तन्मासाधिपतिमारभ्यार्चनीयत्वादुक्तमिति ज्ञेयम् । केशवादीनां मार्गशीर्षाद्याधिपत्यं
प्रसिद्धं खलु । आद्यन्तमनिरुद्धादि पुरुषादिवासुदेवान्तमित्यर्थः । अपरेऽहनि =
चतुर्दश्यां तदाद्यं वासुदेवाद्यं स्वप्नव्यूहमिति भावः । पञ्चदश्यां पौर्णमास्यां संशान्त-
व्यक्तलक्षणम् = अभिव्यक्तानभिव्यक्तमित्यर्थः । तृतीयं = सुषुप्तिव्यूहमित्यर्थः ।
चातुरात्म्यं त्रिधा स्थितं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभेदेन त्रिविधमित्यर्थः ॥ ८३-९३ ॥
हे सङ्कर्षण! अब षोडशाख्य व्रत (केशवादि द्वादश एवं वासुदेवादि चार
अर्थात् कुल योग १६—इनका उच्च क्रम से अर्चन षोडशाख्य व्रत कहा जाता है)
कहता हूँ, जो अत्यन्त धन्य व्रत है । पूर्ववत् आषाढ के पहले दिन रात्रि के समय
नियम ग्रहण कर प्रभात पर्यन्त पूजन करे और तीनों संध्याओं में वामनादि द्वादश
मूर्तियों का पूजन करे ॥ ८३-८४ ॥
फिर त्रयोदशी में धर्मादि चतुर्वर्ग को प्रदान करने वाले प्रभु का पूजन करे ।
उसके दूसरे दिन चतुर्दशी को आद्यन्त में अनिरुद्धादि तथा पुरुषादि वासुदेवान्त
व्यूह का पूजन करे । पूर्णमासी को तृतीय संशान्त (अभिव्यक्त एवं अनभिव्यक्त)
विग्रह लक्षण प्रभु का पूजन करे ॥ ८५-८६ ॥
इस प्रकार मूर्त्यन्तर से संयुक्त तीन प्रकार के चातुरात्म्य का एकादशी को
बिना भोजन किये परा भक्ति से आराधन करे । इस प्रकार पूर्णमासी को यथाविधि
पूर्ण रूप से अर्चन कर श्रद्धापूर्वक पवित्र चित्त से चार विष्णु भक्तों का पूजन करे ।
तदनन्तर दिन के अन्त में स्वयं आत्मयाग कर भोजन करे ॥ ८६-८८ ॥
इस प्रकार आश्विन मास में पर्वादिक दिनों में इस क्रिया को प्रारम्भ करे ।
इस मास में पद्मनाभादि विभवावतारों के अर्चन का क्रमशः विधान है ॥ ८९ ॥
सभी पूजनादिक कर्म पूर्ववत् सम्पादन कर साधक एकादशी को भोजन करे
और पौष मास प्राप्त होने पर नारायणादि का यजन करे ॥ ९० ॥
द्वादशी के दिन केशवादि बारह मूर्तियों की तथा व्यूहत्रय की पूजा करे ।
चैत्र में तद्दिवस के (द्वादशी के) आदि से व्यूहत्रय के साथ व्रत करने वाले को
व्यूहत्रय के साथ समर्चन विहित है, फिर संवत्सर पूरा होने पर विशेष पूजन करना
चाहिए ॥ ९१-९२ ॥
व्रतनिष्ठानां भोज्यद्रव्याणि
दत्तशिष्टमतृप्तं च दैवीयान्नेन भावितम् ॥ ९३ ॥
हविश्शेषेण संयुक्तं व्रतिनां भोजनं हितम् ।
अथैवं व्रतनिष्ठानां भोज्यद्रव्यमाह—दत्तशिष्टमिति । अयं श्लोकः सच्चरित्र-
रक्षायां व्याख्यातः । तथाहि—"दत्तशिष्टं कारिसम्प्रदानावशिष्टम् । देवीयान्नेन
पाकपात्रावशिष्टेन हविःशेषेण चरुशेषेण व्रतिनां भगवद्रूपनिष्ठानां सर्वेषां हितम्

सप्तमः परिच्छेदः १५३
अनिष्टनिवर्तकत्वादिष्टप्रापकत्वाच्चावश्यं भोक्तव्यमित्यर्थः । अत्र भोजनमिति कर्मणि
ल्युडन्तम्'' (पृ० ९४-९५) इति ॥ ९३-९४ ॥
उस दिन भगवान् के समक्ष सोलह संख्यक द्विजेन्द्रों को अपनी शक्ति के
अनुसार कारिसम्प्रदान से अवशिष्ट तथा पाकपात्र में बचे हुए चरु विशेष से भोजन
करावे । यह विशेष व्रत करने वाले को अनिष्ट निवर्त्तक तथा इष्ट का प्रापक कर्म
है ॥ ९३-९४ ॥
व्रतान्तरकथनम्
एवं सितेऽसिते वापि ह्युभयोरपि पक्षयोः ॥ ९४ ॥
यथाभिमतमासाद् वै समारभ्य यजेत् क्रमात् ।
एकादश च मासेशान् पर्वादी तु सकृत् सकृत् ॥ ९५ ॥
द्वादश्यां सोपवासस्तु तन्मासेशमथार्चयेत् ।
तत्कारणादिभेदोत्थं चातुरात्म्येन वै सह ॥ ९६ ॥
पुण्यं व्रतमिदं विद्धि वृद्धस्त्रीबालसिद्धिकृत् ।
नित्यं सद्द्वैष्णवैः कार्यमविरुद्धमखेददम् ॥ ९७ ॥
प्राक्प्रणीतैर्महाभोगैः शक्त्या दानसमन्वितैः ।
गृहस्थैर्ब्रह्मचर्यस्थैर्वानप्रस्थैस्तु भिक्षुकैः ॥ ९८ ॥
येन केन प्रकारेण वित्तं सम्भृत्य वै पुरा ।
पुनर्ब्रतान्तरमाह—एवं सितेऽसिते वापीति प्रक्रम्य भैक्षपूर्वेण सर्वदेत्यन्तम् ।
अस्यार्थः—यथाभिमतमासे शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे वोभयोर्वा प्रतिपद्मारभ्यैकादश्यन्तं
तन्मासेशस्योत्तरादिनैकादशमासेशान् प्रत्यहमेकैकक्रमेणाभ्यर्च्यैकादश्यां कृतोपवा-
(सम्?सो) द्वादश्यं तन्मासेशम्, तत्कारणभूतो वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो वा
यस्तदादिचातुरात्म्यं च सम्पूज्य दानादिकं कुर्यात् । एवं चेदं सुस्पष्टं बोध्यम्—चैत्रमासे
यदि व्रतमनुष्ठीयते तन्मासेशो विष्णुः, तदुत्तरं मधुसूदनादयो वैशाखाद्येकादशमासेशाः
प्रतिपदादिष्वर्चनीयाः । तन्मासेशो विष्णुः, तत्कारणभूतसङ्कर्षणादिवासुदेवान्ताश्चत्वा-
रश्च द्वादश्यामर्चनीयाः । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । केशवादीनां त्रिकं त्रिकं प्रति वासुदेवा-
दीनामेकैकस्य कारणत्वमुत्तरत्र (८।५५-५६) सुस्पष्टं वक्ष्यति ॥ ९४-९९ ॥
अब पुनः अन्य व्रत कहते हैं—शुक्लपक्षं तथा कृष्णपक्ष अथवा उभय पक्ष
में जो मास अभीष्ट हो उससे प्रतिपदा से आरम्भ करे । पर्व के आदि में एक-एक
के क्रम से ११ मासेशों का यजन करे । इन मासेशों का अर्चन द्वादशी में उपवास
करते हुए करे क्योंकि उन-उन मासों के वही कारणभूत देवता हैं ॥ ९४-९६ ॥
यह व्रत महापुण्यप्रद है । वृद्ध, स्त्री तथा बालकों को सिद्धि देने वाला है ।
अतः सद् वैष्णवों को यह व्रत अवश्य करना चाहिये क्योंकि यह कल्याण करने
वाला है तथा दुःख दारिद्र्य को नष्ट करने वाला है ॥ ९७ ॥
सा० सं० - 14

१५४ सात्वतसंहिता
पहले जिन्होंने इस व्रत का सम्पादन किया है ऐसे महाभागों को, शक्ति के
अनुसार दान देने वालों को, गृहस्थ, ब्रह्मचारी एवं वानप्रस्थ भिक्षुकों को भी जैसे-
तैसे धन एकत्रित कर इस व्रत का यजन करना चाहिये ॥ ९८ ॥
नित्यं धर्माविरुद्धेन भैक्षपूर्वेण सर्वदा ॥ ९९ ॥
कुटुम्बभरणाद्यर्थं लाभे भैक्षादिके तु वै ।
अवज्ञा परमा यत्र बुद्धिमांस्तत्र संवसेत् ॥ १०० ॥
अथ प्रसक्तं भैक्षादिद्रव्यविचारं विवृण्वन् तल्लाभे प्रतिग्रहीतुर्यत्र बहुशोऽवमानं
जायते, तत्रैव बुद्धिमता प्रतिग्रहीत्रा वस्तव्यमित्याह—कुटुम्बेति । भैक्षं = याचितम् ।
"भिक्षा याच्ञार्थनार्दना" (३।२।६) इत्यमरः । अवज्ञा = अवमाननम् । 'रीढाव-
माननावज्ञा" (१।७।२३) इत्यमरः ॥ १०० ॥
दाता ददाति यत् किञ्चित् पूजापूर्वं हि भक्तितः ।
कृत्स्नं तदीयमशुभं तिष्ठत्यर्थिजनाश्रितम् ॥ १०१ ॥
यतः संमानं प्रतिग्रहीतुरेव बाधकमित्याह—दातेति ॥ १०१ ॥
परिभूते तु वै लाभे सन्तोषो यस्य जायते ।
प्रतिग्रहोत्थितो दोषस्तस्य दूरतरं व्रजेत् ॥ १०२ ॥
एवं ज्ञात्वा तु पात्राणां भक्तानां भावितात्मनाम् ।
जनयेद् बुद्धिभेदं तु नेतरेषां कदाचन ॥ १०३ ॥
अतोऽनादरपूर्वकं दत्तेऽपि यः प्रतिग्रहीता सन्तुष्टो भवति, स प्रतिग्रहो दोषेण
विलुप्तो भवतीत्याह—परिभूत इति । लाभे भैक्षादिद्रव्यलाभे । परिभूते तिरस्कृते,
अनादरपूर्वकं दत्ते सतीति भावः । 'अनादरः परिभवः" (१।७।२२) इत्यमरः । एवं
च आदरपूर्वकं दानं दातुः श्रेयःसम्पादकमिति ज्ञात्वादरपूर्वकमनिच्छतां पात्राणां
सविनयप्रार्थनादिभिस्तदङ्गीकाराय बुद्धिं जनयेत् । अपात्राणां तां न जनयेदित्याह—
एवमिति ॥ १०२-१०३ ॥
भिक्षुक धर्माविरुद्ध भिक्षा एकत्रित कर यजन करे । गृहस्थ कुटुम्ब के भरण
के लिये प्राप्त भिक्षादिक से यजन करे । बुद्धिमान् भिक्षुक जहाँ अत्यन्त अवज्ञा
होती हो वहीं निवास कर अपमानित होकर भी भिक्षा प्राप्त करे । जो दाता पूजा
कर भक्ति से जो कुछ भी दे देता है उस अन्न में उसका समस्त पाप भिक्षुक के
पास चला जाता है । किन्तु जिसे अपमानित कर लोग भिक्षा देते हैं और परिभूत
होकर भी भिक्षा लाभ में जिसे सन्तोष है उससे प्रतिग्रह का दोष बहुत दूर भाग
जाता है ॥ ९९-१०२ ॥
ऐसा समझ कर कल्याण चाहने वाले भगवद् भक्त साधकों को इस प्रकार
की बुद्धिभेद एवं विनयपूर्वक दी गई भिक्षा अङ्गीकार के लिये उपदेश करे । अपात्र
भगवद् भक्तों को कदापि इस प्रकार का उपदेश न करे ॥ १०३ ॥

सप्तमः परिच्छेदः १५५
यत्र दाता ग्रहीता च द्वावेव कलुषात्मकौ।
दृष्टादृष्टविनाशार्थं दानं द्वाभ्यां हतं तु तत् ॥ १०४ ॥
दातृप्रतिग्रहीत्रोरुभयोरपि कलुषात्मकत्वे दानवैफल्यमाह—यत्रेति ॥ १०४ ॥
जहाँ दाता और प्रतिगृहीता दोनों ही पापी हैं, दृष्टादृष्ट के विनाश के लिये
ऐसा दानी तथा प्रतिग्राही दोनों ही हत हैं (विफल हैं) ॥ १०४ ॥
प्रागेवं चित्तसंशुद्धिं भावशुद्धिसमन्विताम्।
निश्चयीकृत्य यत्नेन दिव्यमायतनं व्रजेत् ॥ १०५ ॥
व्रतसंसिद्धये नूनं सिद्धायतनमेव वा।
अथवाऽऽयतनं रम्यमासन्ननगरादिकम् ॥ १०६ ॥
निर्विघ्नेन व्रतं यस्मान्निष्पद्येतात्र कर्मिणाम्।
कर्मवाङ्मनसैः शुद्धस्तपोनिष्ठः क्रियापरः ॥ १०७ ॥
यो नान्यदेवतायाजी तत्वतो भगवन्मयः।
कस्मिंश्चिद् वैभवे रूपे व्यूहीये वा सुबुद्धिमान् ॥ १०८ ॥
बद्धलक्ष्यो भवेद् भक्त्या त्वाप्तागमनिदर्शनात्।
एवं भावशुद्धिसम्पादितां चित्तशुद्धिं पूर्वं निश्चित्य व्रतानुष्ठानार्थं सैद्धमानुषस्थाने-
ष्वन्यतमं गत्वा तत्र विभवाकृतौ व्यूहाकृतौ वा भगवति व्रतान्तं न्यस्तचित्तो भवे-
दित्याह—प्रागेवमिति सार्धैश्चतुर्भिः । दिव्यं = स्वयंव्यक्तमित्यर्थः ॥ १०५-१०९ ॥
अब चित्तशुद्धि सम्पादन कर व्रतानुष्ठान के लिये सिद्ध मानुषादि स्थानों में
तथा वैष्णवायतनों में जाने को कहते हैं—पहले व्रत की सिद्धि के लिये
प्रयत्नपूर्वक भावशुद्धि समन्वित चित्त की शुद्धि का निश्चय कर दिव्य आयतन,
सिद्ध आयतन, अथवा किसी भी आयतन में जावे जो किसी रम्य नगर के
सन्निकट हो । वह ऐसे स्थान पर जाए जिससे यज्ञ सम्पादन करने वाले कर्मी का
निर्विघ्न यज्ञ सम्पन्न हो जावे ।
यज्ञ का सम्पादन करने वाला कर्मी कर्म, वाणी और मन से सन्तुष्ट तथा
तपोनिष्ठ होना चाहिये । क्रिया परायण हो तथा अन्य देवता में आस्था रखने
वाला नहीं होना चाहिये । वह वैष्णव तत्त्वतः भगवन्मय तथा भगवान् के किसी
वैभव रूप में अथवा व्यूहरूप में बुद्धिमान भक्त हो । किसी आप्त आगम तथा
वैष्णव आगम का ज्ञाता तथा भक्तिपूर्वक उसे अपने लक्ष्य में स्थिर होना
चाहिए ॥ १०७-१०८ ॥
दिव्यायतनलक्षणकथनम्
तस्यापि तादृशानां च भविनामनुकम्पया ॥ १०९ ॥

१५६ सात्वतसंहिता
व्यक्ततामगमद् देवः स्वयमेव धरात्मना ।
यत्र मोक्षप्रदं विद्धि दिव्यमायतनं हि तत् ॥ ११० ॥
प्रसङ्गाद् दिव्यायतनलक्षणमाह—तस्यापीति सार्धेन ॥ १०९-११० ॥
अब प्रसङ्गाद् दिव्यायतन का लक्षण कहते हैं—जहाँ उस प्रकार के भगवद्
भक्तों की अनुकम्पा से उसके लिये भी इस पृथ्वी स्वरूप से देव (प्रभु) स्वयं व्यक्त
हों और जो मोक्षप्रद हों, वह दिव्य आयतन है ॥ ११० ॥
सिद्धायतनलक्षणकथनम्
मन्त्रसिद्धैश्च विबुधैर्मुनिमुख्यैस्तथामलैः ।
शान्तये देशजानां त्वप्यात्मनश्चापि कीर्तये ॥ १११ ॥
मन्त्राकृतिमयं ध्यात्वा पाषाणं वसुधातले ।
पावनं वा ततं वृक्षं ज्ञात्वा वा देवताश्रयम् ॥ ११२ ॥
कृत्वा तच्छक्तिसंरुद्धं विसृज्य च तदाश्रितम् ।
विद्धि सर्वेश्वरस्यैवं स्थितं निलयलक्षणम् ॥ ११३ ॥
स्वमन्त्रसन्निधिं तत्र कृत्वा तद्विग्रहान्वितम् ।
पूजितं पत्रपुष्पाद्यैस्तत्सिद्धायतनं स्मृतम् ॥ ११४ ॥
सिद्धायतनलक्षणमाह—मन्त्रसिद्धैरिति प्रक्रम्य तत्सिद्धायतनं स्मृतमित्यन्तम् ।
विसृज्य च तदाश्रितमित्यत्र विसर्जनप्रकारश्चतुर्विंशे परिच्छेदे—
इहाश्रितात्मने तुभ्यं नमः सर्वेश्वराय च ।
क्षमस्वावतरान्यत्र संतिष्ठात्र चिदात्मना ॥—(२४।८५)
इतिवक्ष्यमाणो ज्ञेयः । अत्र—
स्वयंव्यक्तं तथा सैद्धं विबुधैश्च प्रतिष्ठितम् ॥
मुनिमुख्यैस्तु गन्धर्वैर्यक्षविद्याधरैरपि ।
रक्षोभिरसुरैर्मुख्यैः स्थापितं मन्त्रविग्रहम् ॥
..... स्थापितं मनुजेन्द्रैस्तु ह्यनुवेदादिकोविदैः ।
—(पा०सं० १०।३१७-३१८, ३२१)
इति पारमेश्वरोक्तसैद्धाद्यष्टविधभेदानामपि सैद्धायतन एवान्तर्भावो बोद्ध्यः,
सिद्धगन्धर्वादीनामपि विबुधेष्वन्तर्भावात्, मुनिमुख्यैस्तथामलैरित्यत्रामलशब्देनान्येषा-
मपि सूचितत्वाच्च ॥ १११-११४ ॥
अब सिद्धायतन का लक्षण कहते हैं—जहाँ मन्त्र सिद्ध देवताओं एवं
निष्कपट मुनियों ने उस देश में रहने वालों की शान्ति के लिये तथा अपनी कीर्ति
के लिये मन्त्राकृति मय पत्थर में ध्यान किया है, अथवा जहाँ कोई पवित्र वृक्ष है,

सप्तमः परिच्छेदः १५७
अथवा कोई देवता का आश्रम है उसमें शक्ति को निरोध कर शक्ति स्थापित किया
है, उसे सर्वेश्वर भगवान् विष्णु का स्थान समझना चाहिये ॥ १११-११३ ॥
अपने मन्त्र से सन्निधि कर जहाँ उस साक्षात्कृत को विग्रह स्वरूप में
स्थापित किया है और जो पत्र-पुष्पादि से पूजित है । हे सङ्कर्षण! उसे आप
सिद्धायतन समझिए ॥ ११४ ॥
मानुषायतनलक्षणकथनम्
फलाप्तये तु विप्राद्यैः स्वकुलोद्धारणाय च ।
स्थापितं भगवद्विम्बं ज्ञेयमायतनं हि तत् ॥ ११५ ॥
मानुषायतनमाह—फलाप्तय इति ॥ ११५ ॥
अब मानुषायतन कहते हैं—जहाँ अपनी अभीष्ट प्राप्ति के लिये तथा अपने
कुल के उद्धार के लिये ब्राह्मणादिकों ने भगवद् बिम्ब (=भक्त) की स्थापना की है
उसे भगवदायतन समझना चाहिये ॥ ११५ ॥
क्रियाङ्गभागं यातस्य सर्वगस्य च वै विभोः ।
विद्धि सर्वेश्वरस्यैवं स्थितं नियतलक्षणम् ॥ ११६ ॥
उक्तमर्थं निगमयति—क्रियेति ॥ ११६ ॥
वैष्णवक्षेत्रप्रमाणम्
प्रासादद्वारदेशाच्च यत्र शङ्खध्वनिक्षयः ।
पूर्वादि सर्वदिक् तावत् क्षेत्रं भवति वैष्णवम् ॥ ११७ ॥
मानुषभगवन्मन्दिरस्य परितो वैष्णवक्षेत्रप्रमाणमाह—प्रासादेति । विमानद्वारसमीपे
कृतः शङ्खनादो यावद्दूरं श्रूयते, तावदन्तं परितो वैष्णवक्षेत्रमिति भावः ॥ ११७ ॥
अब उक्त अर्थ का उपसंहार करते हैं—सर्वग भगवान् विभु के तथा सर्वेश्वर
के क्रियाङ्ग से उत्पन्न नियत लक्षण में जो स्थित है उस मानुष स्थापित वैष्णव क्षेत्र
का प्रमाण कहते हैं—विष्णु के प्रासाद स्थान से तथा द्वार देश से उत्पन्न हो कर
जहाँ तक शङ्खध्वनि जाए ऐसा पूर्व से लेकर उत्तर दिशापर्यन्त सभी वैष्णव क्षेत्र
कहा जाता है ॥ ११६-११७ ॥
सिद्धावतारिताद् देवात् तदेतद् द्विगुणं स्मृतम् ।
त्रिगुणं च स्वयंव्यक्ताद् देहान्ते भावितात्मनाम् ॥ ११८ ॥
सैद्धस्थाने तद्द्विगुणं स्वयंव्यक्तस्थाने तत्रिगुणं च वैष्णवक्षेत्रमानमाह—
सिद्धावतारितादिति त्रिभिः पादैः ।

सिद्ध स्थान में उस शङ्खजनित शब्द स्थान से द्विगुणित स्वयं व्यक्त स्थान से
वह 'त्रिगुण वैष्णव क्षेत्र' कहा जाता है ॥ ११८ ॥
फलं सालोक्यतापूर्वं परिज्ञेयं क्रमाद् यतः ।
वैष्णवक्षेत्रस्य स्वयंव्यक्तत्वाभेदेन सालोक्यादि-फलप्रदत्वमाह—देहान्त इति
त्रिभिः पादैः । यतो वैष्णवक्षेत्रादित्यर्थः । सालोक्यता-पूर्वमित्यत्र पूर्वपदेन सामीप्य-
सारूप्यसायुज्यानि गृह्यन्ते । क्रमाद् मानुषादिक्रमेणेत्यर्थः ।
ननु देवतान्तरप्राप्तौ हि सालोक्यादिभेदावाप्तिः, भगवत्प्राप्तौ तु “परमं साम्य-
मुपैति” (मुण्ड० ३।१।३), “मम साधर्म्यमागताः” (भ०गी० १४।१), “भोग-
मात्रसाम्यलिङ्गाच्च” (ब्रह्म० ४।४।११) इति श्रुतिस्मृतिसूत्रैः सालोक्यादिचतुष्टय-
मध्येकैकस्यैव संभवतीति प्रतिपादितम् । अत्रोक्तं सालोक्याद्येकैकफलभेदमात्रावाप्ति-
कथनं कथं तद्विरुद्धमिति चेत्, सत्यम् । इयमाशङ्का निगमान्तदेशिकैरेव सच्चरित्र-
रक्षायां परिहृता । तथाहि—“भगवत्प्राप्तावपि विष्णुलोकादिषु द्वारपालादिष्विव
तथाविधभेदोऽस्तीति तदपेक्षिणां प्राप्यभेदद्योतनाय पृथङ्निर्देशः । यथाहुः—
लोकेषु विष्णोर्निवसन्ति केचित् सामीप्यमिच्छन्ति च केचिदन्ये ।
अन्ये तु रूपं सदृशं भजन्ते सायुज्यमन्ये स तु मोक्ष उक्तः ॥
इति (पृ० ३१)
यद्वा क्रमादित्यत्र सालोक्यसामीप्यादिक्रमेणेत्यर्थवर्णने नास्त्येतदाशङ्काया एवा-
वकाशः, सर्वस्यापि क्षेत्रस्य सालोक्यादिफलचतुष्टयप्रदत्वसम्भवात् ॥ ११९ ॥
उस वैष्णव क्षेत्र का स्वयं व्यक्तत्वादि भेद से सालोक्यादि प्रदत्त्व कहते हैं—
इन वैष्णव क्षेत्रों का फल सालोक्य, सामीप्य, सायुज्य और सारूप्यादि मुक्ति प्रदान
समझना चाहिये ॥ ११९ ॥
सालोक्यादिमोक्षविचारः
दुष्टेन्द्रियवशाच्चित्तं नृणां यत्कल्मषैर्वृतम् ॥ ११९ ॥
तदन्तकाले संशुद्धिं याति नारायणालये ।
व्रतान्येतानि यः कुर्यादभिसन्धाय चेतसा ॥ १२० ॥
अभीष्टमतितीव्रेण तदाप्नोत्यचिरात् तु सः ।
वैष्णवक्षेत्रस्य मनःपरिशुद्ध्यावहत्वं चाह—दुष्टेति त्रिभिः पादैः । यत इत्यस्या-
प्यनुषङ्गः कार्यः । भगवन्मन्दिरे व्रतानुष्ठानस्य शीघ्रफलप्रदत्वमाह—नारायणालय
इति ॥ ११९-१२१ ॥
श्रद्दधानैरतस्तस्माद् दृष्टादृष्टफलाप्तये ॥ १२१ ॥
व्रतान्येतानि कर्तव्यान्यभिसन्धाय चेतसा ।
अत एतेषां व्रतानामवश्यानुष्ठेयत्वमाह—श्रद्दधानैरिति ॥ १२१-१२२ ॥

सप्तमः परिच्छेदः १५९
जिन मनुष्यों का चित्त दुष्ट इन्द्रियों के कारण पाप समन्वित रहता है वह इस
नारायण क्षेत्र में मृत्यु होने से शुद्ध हो जाता है । जो चित्त से अच्छी प्रकार विचार
कर इन व्रतों को करता है, वह इस व्रत के अत्यन्त तीव्र प्रभाव से शीघ्रातिशीघ्र
अभीष्ट प्राप्त करता है, इसलिये श्रद्धालु पुरुष समस्त दृष्टादृष्ट फल प्राप्ति के लिये
अपने चित्त को दृढ़ कर इन व्रतों को अवश्य करे ॥ ११९-१२२ ॥
नावसादस्तु कर्तव्यो व्रतभङ्गात् कदाचन ॥ १२२ ॥
सङ्कल्पादेव भगवांस्तत्त्वतो भावितात्मनाम् ।
व्रतान्तमखिलं कालं सेचयत्यमृतेन तु ॥ १२३ ॥
आरब्धे व्रते मध्ये येन केनापि हेतुना विघ्नितेऽपि ततो न भेतव्यम् । यतो व्रतं
करिष्यामीति संकल्पमात्रादेवारभ्य व्रतसमाप्तिपर्यन्तं यावदनुष्ठानं संभवति, तावतैव
फलसिद्धिर्भवतीत्याह—नावसाद इति सार्धेन । अवसादो न कार्यः, अधैर्यं नाधि-
गन्तव्यमित्यर्थः । अयमेवार्थो वङ्गिवंशेश्वरैः प्रतिपादितः सच्चरित्ररक्षायामुदाहृतः—
एवमेकदिनं वाथ द्विदिनं त्रिदिनं तु वा ॥
मासं संवत्सरं वापि यावज्जीवितमेव वा ।
वर्तेत भक्त्या परया वैष्णवः सुचिरं सुखी ॥
प्रारब्धे मध्यतो विघ्नाद् विच्छिन्नेऽप्यत्र कर्मणि ।
नानर्थो न च नैष्फल्यं न कृतांशस्य संक्षयः ॥
प्रारब्धेष्वसमाप्तेषु विच्छिन्नेष्वन्यकर्मसु ।
भवत्येवैतदखिलं वैदिकेष्वितरेष्वपि ॥
कृतः स्वल्पांशकोऽप्यस्य स्थित्वा सुचिरमक्षयः ।
त्रायते च स्वकर्तारं स्वशक्त्या भवभीतितः ॥ इति ।
नन्विदं भगवदाराधनविषयम्, नहि व्रतानुष्ठानविषयमिति चेन्न, अस्य व्रतस्यापि
भगवदाराधनरूपत्वात्, भगवदाराधनस्यापि शातवार्षिकव्रतरूपत्वात् । अत एवं वङ्गि-
वंशेश्वरैर्नित्याराधनप्रकरणेऽपि—
त्वदाराधनकामोऽयं व्रतं चरितुमिच्छति ।
संकल्पसिद्धयै भगवन् पूरयाऽस्य मनोरथान् ॥ —(श्लो० ३९)
इति व्रतविधाने वक्ष्यमाण (८।७-८) श्लोकस्यैव संगृहीतत्वादुभयोरप्यविशेषो
बोध्यः ॥ १२२-१२३ ॥
ज्ञात्वैवं बद्धलक्ष्येण भवितव्यं सदैव हि ।
प्राप्तये सर्वकामानां संसारभयभीरुणा ॥ १२४ ॥
॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां अमन्त्रकव्रतनाम
सप्तमः परिच्छेदः ॥ ७ ॥

१६० सात्वतसंहिता
इममर्थं ज्ञात्वा निखिलं पुरुषार्थप्राप्त्यर्थं भगवति दृढचित्तेन भवितव्यमित्याह—
ज्ञात्वेति ॥ १२४ ॥
॥ इति श्रीमौञ्ज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य
योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते
सात्वततन्त्रभाष्ये सप्तम परिच्छेदः ॥ ७ ॥
— ❦ —
यदि कदाचित् किसी कारणवश इस व्रत में विघ्न पड़ जाये तब भी साधक
को भयभीत नहीं होना चाहिये क्योंकि जिसने व्रत का संकल्प ले कर उसके
समाप्ति पर्यन्त का अनुष्ठान ले लिया है वह विघ्नित होने पर भी उस अनुष्ठान
को पूरा करे क्योंकि 'भगवान् उस व्रत को अन्त काल तक अमृत से सींचते रहते
हैं'—ऐसा समझ कर अपनी कामना की प्राप्ति के लिये तथा संसार से भयभीत
होकर साधक अपने व्रतानुष्ठान के लक्ष्य में भी स्थिर रहे ॥ १२२-१२४ ॥
॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के अमन्त्रकव्रत
नामक सप्तम परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ ७ ॥
— ❦ —

अष्टमः परिच्छेदः
समन्त्रकव्रतविधिः
श्रीभगवानुवाच
व्रतमेतदमन्त्रं च सामान्यं सार्वलौकिकम् ।
सितेतरविभागेन प्रोक्तं मन्त्रद्वय शृणु ॥ १ ॥
अथाष्टमो व्याख्यास्यते । पूर्वममन्त्रकं व्रतमुक्तम्, इदानीं समन्त्रकं शृण्वित्याह—
व्रतमिति । सामान्यं सार्वलौकिकं ब्राह्मणादिचतुर्वर्णानामिति साधारणमित्यर्थः ।
समन्त्रकं व्रतं तु ब्राह्मणमात्रकार्यम् । उक्तं खलु (प्रथमे? द्वितीये) परिच्छेदे—
व्यामिश्रयागयुक्तानां विप्राणां वेदवादिनाम् ॥
समन्त्रे तु चतुर्व्यूहे अधिकारो न चान्यथा ।
त्रयाणां क्षत्रियादीनां प्रपन्नानां च तत्त्वतः ॥
अमन्त्रमधिकारस्तु चतुर्व्यूहक्रियाक्रमे । (२।८-१०) इति ॥ १ ॥
श्री भगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण! यह सार्वलौकिक एवं सामान्य अमन्त्रक
व्रत कहा गया है । सामान्य तथा सार्वलौकिक इसलिये है कि ब्राह्मणादि चारों वर्णों
के लिये अनुष्ठेय है । किन्तु आगे कहा जाने वाला वक्ष्यमाण व्रत 'समन्त्रक व्रत'
है और केवल ब्राह्मण मात्र के लिये कर्तव्य है ॥ १ ॥
प्राग् गुरुं प्रार्थयित्वा तु दृष्टादृष्टप्रदः स हि ।
ज्ञात्वा स्थिरमतिं कुर्यात् तदर्थे चक्रमण्डलम् ॥ २ ॥
प्रथमं शिष्यो गुरुं प्रार्थयेत्, गुरुः शिष्यं स्थिरबुद्धिं ज्ञात्वा तद्व्रतार्थं मण्डलं
विलिखेदित्याह—प्रागिति । प्रार्थयित्वा कृतकृत्यो भवेदिति भावः ॥ २ ॥
प्रथमतः शिष्य गुरु की प्रार्थना करे, क्योंकि गुरु दृष्ट एवं अदृष्ट दोनों प्रकार
के फलों को देने वाला है । तदनन्तर गुरु शिष्य को वैष्णव धर्म के लिये
स्थिरबुद्धि समझ कर शिष्य के लिये चक्र मण्डल का निर्माण करे ॥ २ ॥
चातुरात्म्यार्चनम्, अङ्गमन्त्रार्चनञ्च
तन्मध्ये चतुरात्मा तु यष्टव्यः कर्णिकोपरि ।
चतुर्दिक्ष्वीक्षमाणस्तु वासुदेवादितः क्रमात् ॥ ३ ॥

२. द्वितीय भाग (परिच्छेद ७-१३): मन्त्र-न्यास, दीक्षा-विधान एवं अन्तर्याग

१६२ सात्वतसंहिता
तन्मण्डलमध्ये कर्णिकोपरि वासुदेवादिचातुरात्म्यार्चनं कार्यमित्याह—तन्मध्य
इति ॥ ३ ॥
उस मण्डल के मध्य में कर्णिका के ऊपर वासुदेवादि चातुरात्म्य का क्रमशः
चारों दिशाओं में अर्चन करे ॥ ३ ॥
हृदादिनेत्रपर्यन्तमङ्गषट्कं यजेत् ततः ।
अर्घ्यादिभिः क्रमाद् भोगैर्व्रतज्ञेन पुराहृतैः ॥ ४ ॥
तदनन्तरमङ्गमन्त्रार्चनं वासुदेवादीनामर्घ्यादिभिः पूजनं चाह—हृदादीति ।
अङ्गमन्त्राणामर्चनस्थानं तु—
तदोदितं विभोर्देहाद् हृदयाद्यं चतुष्टयम् ॥
न्यसेत् कमलपत्राणामा पूर्वाद्युत्तरान्तिमम् ।
अग्नीशरक्षोवायव्यदलेष्वस्त्रं यथाक्रमम् ॥
नेत्रं केसरजालस्थं चक्रं नाभित्रयोपरि । (१७।६५-६७)
इति नृसिंहकल्पे वक्ष्यमाणं ज्ञेयम् ॥ ४ ॥
तदनन्तर हृदय से लेकर नेत्र पर्यन्त स्थान में षडङ्गन्यास करे । फिर पहले
से एकत्रित अर्घ्यादि भोगों से उन वासुदेवादि का अर्चन करे ॥ ४ ॥
ततः कुण्डान्तरे चैव संस्कृतेऽग्नौ च विन्यसेत् ।
चक्रं मन्त्रगणोपेतं समिद्भिस्तर्पयेत् क्रमात् ॥ ५ ॥
पश्चात् तण्डुलसंमिश्रैः सघृतैर्बहुभिस्तिलैः ।
सचक्रमण्डलस्य भगवतोऽग्निमध्ये ध्यानं सन्तर्पणं चाह—
तत इति सार्धेन ॥ ५-६ ॥
इसके बाद कुण्ड के भीतर स्थापित अग्नि में न्यास करे । तदनन्तर समस्त
मन्त्रगणों से युक्त चक्र का क्रमशः समिधाओं से तर्पण करे । इसके बाद तण्डुल
मिश्रित अधिकाधिक घृत और तिलों से होम करे ॥ ५-६ ॥
अर्घ्योदकेन शिरसा पवित्रीकृत्य साम्प्रतम् ॥ ६ ॥
नतजानुशिरः शिष्यं कृत्वासौ श्रावयेत् प्रभुम् ।
त्वदाराधनकामोऽयं व्रतं चरितुमिच्छति ॥ ७ ॥
सङ्कल्पसिद्धयै भगवन् पूरयास्य मनोरथान् ।
इति विज्ञाप्य देवेशं ततः पुष्पाणि दापयेत् ॥ ८ ॥
ततः शिष्यं शिरोमन्त्रेण प्रोक्ष्य तं नतजानुशिरस्कं कृत्वा त्वदाराधनश्लोकं
विज्ञाप्य शिष्याञ्जलिस्थपुष्पाणि मण्डलोपरि प्रदापयेदित्याह—अर्घ्योदकेनेति सार्ध-
द्वाभ्याम् । यद्यप्यस्मिन् त्वदाराधनकामोऽयमित्यादिश्लोके व्रतशब्दस्य विद्यमानत्वात्,

अष्टमः परिच्छेदः १६३
अयमस्येति पदद्वयेन पुरोव(र्ति)शिष्यस्योक्तत्वाच्च व्रतप्रकरण एवाचार्येण विज्ञापनीयो-
ऽयं श्लोकः, तथापि नित्याराधनस्यापि शातवार्षिकव्रतरूपत्वात्, अयमस्येति पद-
द्वयस्य स्वात्मव्यवहारेऽपि योग्यत्वाच्च वङ्गिवंशेश्वरकृतनित्यार्चनकारिकादिष्वप्ययं
श्लोकः प्रतिपादितः । अतोऽस्मत्तातपादैरपि सात्वतामृते चोक्त इति बोध्यम् ॥ ६-८ ॥
इसके बाद अर्घ्यादिक से तथा शिरो मन्त्र से शिष्य का प्रोक्षण करे । फिर
शिष्य को साष्टाङ्ग सिर झुका कर उसके लिये प्रभु से गुरु प्रार्थना करे । हे
भगवन् ! यह मेरा शिष्य आप की आराधना करने के लिये व्रताचरण करना चाहता
है । अतः हे भगवन् ! इसके संकल्प की सिद्धि के लिये आप इसका मनोरथ पूर्ण
करें । भगवान् से इतना निवेदन करने के बाद शिष्य से अञ्जलिस्थ पुष्पों को प्रदान
करवाये ॥ ६-८ ॥
अष्टाङ्गमथ वै कुर्यात् प्रणामं सप्रदक्षिणम् ।
भूयो भूयोऽनवच्छिन्नं भक्तिश्रद्धापुरस्सरम् ॥ ९ ॥
प्रदक्षिणप्रणामावाह—अष्टाङ्गमिति । चतुर्मूर्तीनामपि चतुर्वारं प्रणामस्य कर्तव्य-
त्वाद् भूयो भूय इत्युक्तम्, नैतावताऽसकृत् प्रणामसिद्धिः ॥ ९ ॥
ततस्तस्योपदेष्टव्यं विधानं मन्त्रपूर्वकम् ।
सान्तं षष्ठस्वरारूढमनुस्वारविभूषितम् ॥ १० ॥
बीजमाद्यस्य च विभोर्वासुदेवस्य कीर्तितम् ।
तदेव जीवबीजस्थं षष्ठस्वरविवर्जितम् ॥ ११ ॥
द्वितीयस्वरसंयुक्तं सङ्कर्षणस्य बीजराट् ।
उभयोरन्तरे रेफमाद्यबीजस्य योजयेत् ॥ १२ ॥
बीजं प्रद्युम्ननाथस्य तृतीयं सर्वकामदम् ।
जीवारूढं हकारं तु लान्तस्योपरि विन्यसेत् ॥ १३ ॥
विसर्गसहितं बीजमनिरुद्धस्य वाचकम् ।
द्विभुजाः सर्व एवैते सूर्येन्दुशतसन्निभाः ॥ १४ ॥
शिष्यस्य व्रतार्थं मन्त्रोपदेशमाह—तत इत्यर्धेन । वासुदेवादिबीजचतुष्टयमाह—
सान्तमिति चतुर्भिः । सान्तं सकारान्ते स्थितं हकाराख्यं वर्णं षष्ठस्वरारूढम्,
ऊकारान्वितम् अनुस्वारविभूषितं बिन्दुसंयुक्तम् । तथा च हूमिति वासुदेवस्य बीजं
भवति । तदेव हकाराख्यं वर्णमेव । जीवबीजस्थं सकारान्वितम्, षष्ठस्वरविवर्जितम्
= ऊकाररहितम्, द्वितीयस्वरसंयुक्तम् = आकारान्वितम् । तथा च ह्सामिति सङ्कर्षणस्य
बीजं भवति । आद्यबीजस्य वासुदेवबीजस्य, उभयोरन्तरे हकारोकारयोरन्तरे, रेफं
योजयेत् । तथा च ह्रूमिति प्रद्युम्नस्य बीजं भवति । जीवारूढं सकारस्थं हकारं
लान्तस्य वकारस्योपरि न्यसेत्, विसर्गसहितम् अन्तिमस्वरसंयुक्तं च कुर्यात् । तथा च
ह्सृवमित्यनिरुद्धबीजं भवति ।

१६४ सात्वतसंहिता
ननु मकारस्य जीवबीजत्वं युक्तं प्रसिद्धं च, सकारस्य जीवबीजत्वं कथमिति
चेदुच्यते—
त्रिधा हकारं कृत्वादौ जीवबीजं तथैव च ॥
ककारं च क्षकारं च लिखेत् तद्वत् त्रिधा त्रिधा । (८।२२-२३)
इति वक्ष्यमाणश्लोकस्थितजीवबीजशब्दस्य पारमेश्वरे—
नवमं चाष्टमं नेमावराद्यं मातृकान्तिमम् ॥
त्रिधैकैकं क्रमात् कृत्वा बीजद्वादशकं यथा । (२४।७७-७८)
इति सकारपरत्वं सुस्पष्टं व्याख्यातं पश्यतु भवान् । किञ्च,
वासुदेवाख्यया होऽभूत् साख्यः सङ्कर्षणोदयः ॥
प्रद्युम्नः षाख्यया ज्ञेयो ह्यानिरुद्धस्तु शाख्यया । (१९।३१-३२)
इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तरीत्या सकारस्य सङ्कर्षणबीजत्वाद् जीवबीजत्वव्यवहारः ।
जीवाधिष्ठातृत्वात् सङ्कर्षणस्य जीवव्यवहारः "वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो
जायते" (२।२।३९ श्रीभाष्ये) इत्यत्र प्रसिद्धः । तथा च श्रीमद्भाष्ये—
"अत्र जीवमनोऽहङ्कारतत्त्वानामधिष्ठातारः सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धा इति तेषामेव
जीवादिशब्दैरभिधानमविरुद्धम्" (२।२।४१) इति ॥ १०-१४ ॥
फिर उससे (चार मूर्तियाँ हैं । अतः उनको एक-एक बार प्रणाम करावे ।
इससे असकृत् प्रणाम की सिद्धि नहीं होती) श्रद्धाभक्ति पुरःसर साष्टाङ्ग प्रणाम
तथा प्रदक्षिणा करावे । इसके बाद व्रत के लिये मन्त्रपूर्वक विधान का उपदेश
करना चाहिये ।
अब वासुदेवादि बीज चतुष्टय कहते हैं—सान्त अर्थात् सकार के अन्त में
स्थित हकार, जो षष्ठ स्वर ऊकार से आरूढ़ हो तथा अनुस्वार से विभूषित हो
इस प्रकार 'हूँ' यह वासुदेव का बीज है ॥ ११ ॥
वही हकार वर्ण जब जीव (स) बीजस्थ सकारान्वित हो और षष्ठ स्वर (ऊ)
रहित होकर द्वितीय स्वर (आ) संयुक्त हो तो इस प्रकार 'हसां' यह सङ्कर्षण बीज
निष्पन्न होता है । फिर जब वासुदेव बीज के हकार और ऊकार के मध्य में रेफ्
जोड़ देवे तब इस प्रकार 'ह्रूँ' यह प्रद्युम्न का बीज होता है । यह तृतीय बीज सर्व-
कामप्रद है । जीवारूढ़ अर्थात् सकार पर आरूढ़ हकार, उसके बाद सान्त (वकार)
लिखकर उसे विसर्ग सहित रखे । इस प्रकार 'हस्वँ' यह अनिरुद्ध का बीज होता
है । इस प्रकार वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न एवं अनिरुद्ध जो परमात्मा, जीव, मन
एवं अहङ्कार के अधिष्ठाता हैं, उनका बीज कह दिया गया ॥ १२-१४ ॥
वासुदेवादिमूर्तिध्यानकथनम्
तेजसा त्वत्र भेदोऽस्ति स्वरूपेण सितादिना ।
दक्षिणोत्तरपाणिभ्यां तर्जनीमध्यमान्तरे ॥ १५ ॥

अष्टमः परिच्छेदः १६५
आद्यस्य चक्रशङ्खौ द्वौ ध्येयावंसद्वयोपरि।
स्कन्धसूत्रसमस्थेन दक्षिणेन तु पाणिना॥ १६ ॥
गृहीता मुष्टिबन्धेन विश्रान्ता पीठपृष्ठतः।
ध्येया गदा द्वितीयस्य तथाभूते करे परे॥ १७ ॥
संस्मरेद्धेतिराड् दीप्तं लीलाक्षेपक़रोद्यतम्।
एवं प्रद्युम्ननाथस्य व्यत्ययेन तु ते उभे॥ १८ ॥
दक्षिणोत्तरहस्ताभ्यां श्रोत्रमण्डलसम्मुखौ।
शङ्खपद्मौ चतुर्थस्य तथाकृष्टौ तु संस्मरेत्॥ १९ ॥
किन्तु वै पङ्कजं नालमस्य वै पाणिपृष्ठगम्।
वासुदेवादिमूर्तिध्यानप्रकारमाह—
द्विभुजा इत्यारभ्य पाणिपृष्ठगमित्यन्तम्॥ १४-२०॥
अब वासुदेवादि मूर्तियों का ध्यान कहते हैं—ये सभी दो भुजा वाले हैं।
सैकड़ों सूर्य के समान प्रकाशमान हैं। इनके तेज तथा सितादि स्वरूप से भेद है।
भगवान् वासुदेव के दाहिने और बायें हाथ में तर्जनी और मध्यमा अङ्गुलियों में
दोनों कन्धों के ऊपर स्थित चक्र और शङ्ख का ध्यान करे। स्कन्ध सूत्र के साथ
स्थित दाहिने हाथ से गृहीत मुष्टिबन्ध में रहने वाली पीठ से पीछे सङ्कर्षण के गदा
का ध्यान करे और इसी प्रकार अन्य हाथ में लीलापूर्वक हाथ से प्रक्षेपण के लिये
उद्यत जाज्वल्यमान चक्र का भी स्मरण करे। इसी प्रकार भगवान् प्रद्युम्न के
व्यत्यस्त हाथों में स्थित उन दोनों का (गदा और चक्र) का स्मरण करे। चतुर्थ
अनिरुद्ध के दोनों हाथों में क्षोभमण्डल के सामने स्थित शङ्ख एवं पद्म का स्मरण
करे। किन्तु पङ्कज का नाल इनके पीछे है ऐसा स्मरण करे॥ १४-२०॥
वासुदेवादीनां हृदयाद्यङ्गमन्त्र बीजकथनम्
हकारं च सकारस्थं कृत्वा षोढा निवेश्य च॥ २० ॥
द्वितीयतुर्यषष्ठाष्टद्विष्ट्कदशकैः क्रमात्।
स्वरैर्नियोजयेद् विद्धि हृदाद्यान्नेत्रपश्चिमान्॥ २१ ॥
चातुरात्मीयमन्त्राणां साधनत्वेन सर्वदा।
अथ वासुदेवादीनां चतुर्णामपि साधारणानि हृदयाद्यङ्गमन्त्रबीजान्याह—हकार-
मिति द्वाभ्याम्। हकारं सकारस्थं कृत्वा षोढा विलिख्य द्वितीयतुर्यषष्ठाष्टद्विष्ट्क-
दशकैः स्वरैः, आकारेण ईकारेण ऊकारेण ॠकारेण ऐकारेण लृकारेण च क्रमेण
योजयेत्। तथा च ह्सां ह्सीं ह्सूं ह्सॄं ह्सैं ह्सॢं इति बीजषट्कं भवति।
एतद् हृदादिनेत्रमन्त्रषट्के क्रमाद् योजयेत्। एवं कवचमन्त्रादिबीजत्रयेऽष्टम-
द्वादशदशमस्वराणां संयोजनं क्वाचित्कम्, न सार्वत्रिकम्। यतोऽत्रैव नृसिंहकल्पे—

१६६ सात्वतसंहिता
द्वितीयतुर्यषष्ठैश्च द्वादशेनान्तिमेन च।
चतुर्दशेनानाराद्गार्त्ति क्रमाद्वै विनियोजयेत् ॥ (१७।९)
इति कवचादिबीजत्रयस्य स्वरान्तसंयोजनमपि वक्ष्यति ॥ २०-२२ ॥
अब वासुदेवादि चारों मूर्तियों के हृदयाद्यङ्ग के बीजमन्त्रों को कहते हैं—
हकार को सकार में मिलाकर १६ बार लिखें, फिर द्वितीय (आ), तुर्य (ईकार),
षष्ठ (ऊकार), अष्टम (ॠकार), द्विषट्क (ऐकार) एवं दशक (ॡकार) से क्रमशः
संयुक्त करे। इस प्रकार हसां, हसीं, हसूं, हसॄं, हसैं, हसॢं इतने बीजमन्त्र निष्पन्न
होते हैं। इनको हृदयादि नेत्रान्त मन्त्र षट्क में संयुक्त करे। ये चातुरात्मीय मन्त्रों
के साधन हैं ॥ २०-२२ ॥
केशवादीनां द्वादशबीजकथनम्
त्रिधा हकारं कृत्वादौ जीवबीजं तथैव च ॥ २२ ॥
ककारं च क्षकारं च लिखेत् तद्वत् त्रिधा त्रिधा।
द्विषट्कमेव बीजानां क्रमादादौ निवेश्य च ॥ २३ ॥
ततो वायुधरावारिसंज्ञं यच्चाक्षरत्रयम्।
पौनःपुन्येन सर्वेषामधोभागे नियोजयेत् ॥ २४ ॥
सर्वे षष्ठस्वरारूढा अनुस्वारविभूषिताः।
बोद्धव्याः केशवादीनां बीजास्त्वेते पृथक् पृथक् ॥ २५ ॥
अथ केशवादीनां द्वादशबीजान्याह—त्रिधेति सार्धैस्त्रिभिः। आदौ त्रिधा त्रिवारं
हकारं विलिख्य, तथैव जीवबीजं सकारं विलिख्य, ककारं क्षकारं तद्वत् त्रिधा
विलिखेत्। एवं बीजानां द्विषट्कमादौ निवेश्य वायुधरावारिसंज्ञं यदक्षरत्रयं यकार-
लकारवकारत्रयम्, सर्वेषां पूर्वं विलिखितद्वादशबीजानामधोभागे पौनःपुन्येन योजयेत्।
सर्वे षष्ठस्वरारूढा ऊकारान्विताः, अनुस्वारविभूषिता बिन्दुयुक्ताः केशवादिबीजा
ज्ञेयाः। तथा चैवं प्रयोगः—ह्यूं ह्लूं ह्वूं स्यूं स्लूं स्वूं क्यूं क्लूं क्वूं क्ष्यूं क्ष्लूं क्ष्ष्वूं इति।
अयमेवार्थः पारमेश्वरेऽपि सुस्पष्टमुपबृंहितश्चतुर्विंशेऽध्याये—
क्रमशः केशवादीनां मन्त्राणां लक्षणं शृणु।
नवमं चाष्टमं नेमावराद्यं मातृकान्तिमम् ॥
त्रिधैकैकं क्रमात् कृत्वा बीजद्वादशकं यथा।
पौनःपुन्येन सर्वेषां यलवान् योजयेदधः ॥
नाभिषष्ठासनोर्ध्वस्थानङ्गयेद् बिन्दूनोपरि।
तारादिहृदयान्तानि संज्ञाभिस्तुर्यया सह ॥
केशवः प्रथमो वाच्यस्ततो नारायणः परः।
माधवश्चैव गोविन्दो विष्णुश्च मधुसूदनः॥
त्रिविक्रमो वामनाख्यः श्रीधरः पद्मलोचनः।
हृषीकेशः पद्मनाभो दामोदर इति श्रुतः॥

अष्टमः परिच्छेदः १६७
बीजैर्दीर्घस्वरोपेतैः प्राग्वदङ्गानि कल्पयेत् । इति ।
—(पा०सं० २४।७७-८२)
अत्र नेमौ नवमं हकारमित्यर्थः । अष्टमं सकारम् । अराद्यं ककारम् । मातृका-
न्तिमं क्षकारमित्यर्थः । नाभिपष्ठासनोध्वंस्थानि ऊकारान्वितानीत्यर्थः । हृदयान्तानि
नमःपदान्तानीत्यर्थः । एवं च सात्वतोक्तं पारमेश्वरोक्तं चैककण्ठ्यम् । पारमेश्वरे
व्याख्याने तु—सं हं कं क्षं सं हं कं क्षं सं हं कं क्षं इति केशवादिबीजानि लिखितानि ।
तान्यपहास्यानि, यतो हकारात् पूर्वं सकारलेखनं हकारादीनां प्रत्येकं त्रिधा त्रिधा लेखनं
विना परस्परवर्णव्यवहितलेखनं बीजैकदेशमात्रमपि लेखनं चोन्मत्तकार्यम् ॥२२-२५॥
अब केशवादिकों के बीज मन्त्रों को कहते हैं—तीन बार हकार लिखे फिर
तीन बार जीव बीज (सकार) लिखे इसी प्रकार तीन बार ककार और क्षकार
लिखे। इसी प्रकार १२ बीजाक्षरों को लिखकर वायु, धारा एवं वारिसंज्ञक यकार,
लकार तथा वकार इन तीनों को एक-एक कर द्वादश बीजों में संयुक्त करे । उसके
बाद उन सभी पर षष्ठ स्वर (ऊकार) लगा देवे । तदनन्तर उसे अनुस्वार से
विभूषित कर देवे । इस प्रकार केशवादि के मन्त्र निष्पन्न हो जाते हैं ।
बीज मन्त्रों का स्वरूप ह्यूं ह्लूं ह्वूं, स्यूं स्लूं स्वूं, क्युं क्लूं क्वूं, क्ष्यूं क्ष्लूं
क्ष्वूं—ये केशवादि के द्वादश बीज मन्त्र हैं ॥ २२-२५ ॥
क्षसहत्रितयं ह्येतच्चतुर्धा विलिखेत् क्रमात् ।
ततो द्विषट्कं बीजानां तस्याधो विनिवेश्य च ॥ २६ ॥
क्रमेण सप्तमाद् वर्गाद् द्वितीयं च चतुर्थकम् ।
पुनस्तृतीयं तुर्यं च द्वितीयं च तृतीयकम् ॥ २७ ॥
द्वितीयं च चतुर्थं च चतुर्थं तदनन्तरम् ।
तृतीयमष्टमाच्चाथ तृतीयं सप्तमात् पुनः ॥ २८ ॥
नवमद्वादशाभ्यां तु विशेषमिममाचरेत् ।
अथो नियोजयेद् रेफं तत्त्रयाणां तु मूर्धनि ॥ २९ ॥
षट्सप्तमाष्टसंज्ञानामीकारमुपरि न्यसेत् ।
सानुस्वारं च सर्वेषामिति देवीगणस्य च ॥ ३० ॥
बीजद्वादशकं प्रोक्तं यथा चानुक्रमेण तु ।
श्रीश्च वागीश्वरी कान्तिः क्रियाशक्तिर्विभूतयः ॥ ३१ ॥
इच्छा प्रीती रतिश्चैव माया धीर्महिमेति च ।
ततः केशवादिदेवीनां बीजद्वादशकमाह—क्षसहत्रितयमित्यादिभिः । क्षसहत्रयं
क्षकारसकारहकारत्रयमपि क्रमेण चतुर्धा चतुर्वारं विलिखेत् । एवं कृते बीजानां
द्विषट्कं भवति । तेषां बीजानामधस्तात् क्रमेण सप्तमाद्वर्गाद् यरलवात्मकाद् द्वितीयं

१६८ सात्वतसंहिता
रेफम्, चतुर्थकं वकारम्, तृतीयं लकारम्, तुर्यं वकारम्, द्वितीयं रेफम्, तृतीयकं
लकारम्, द्वितीयं रेफम्, चतुर्थं वकारम्, पुनश्चतुर्थं वकारम् । अष्टमात् शकारादि-
वर्णात्मकाद् वर्गात् तृतीयं सकारम् । सप्तमात् पूर्वोक्ताद् वर्गात् तृतीयं लकारं
पुनरित्यनेन पुनश्च लकारमेव नियोजयेत् । नवमद्वादशाभ्यां बीजाभ्यामधो रेफं
नियोजयेत् । षट्सप्ताष्टसंज्ञानां बीजानां तु मूर्ध्नि रेफं नियोजयेत् । अयमेव विशेषः—
सर्वेषां द्वादशबीजानामप्युपरि सानुस्वारम् ईकारं न्यसेत् । एवं बीजद्वादशकमुक्तं
भवति । एषां बीजानां क्रमेण वाच्याः श्रीवागीश्वर्यादयः । अयमेवार्थः सुव्यक्तमुप-
बृंहितः पारमेश्वरेऽपि—
तेषां श्रियादिकान्तानां शृणु मन्त्राननुक्रमात् ॥
मातृकान्त्यत्रयं क्षाद्यं चतुर्धा प्रस्तरेत् पुरा ।
द्विषट्सु योज्यान्यर्णानि त्वधोभागे यथाक्रमम् ॥
अग्न्यम्बुपृथिवीवारिवह्निभूज्वलनाः क्रमात् ।
वारिद्वयं च सोमं च पार्थिवद्वितयं ततः ॥
योजयेदनलं वर्गं षट्सप्ताष्टसु मूर्धनि ।
अथो नवद्वादशयोः सर्वेषां चोर्ध्वतः पुनः ॥
स्वरशक्त्या समेतेन नाभ्यन्ताद्येन भूषयेत् ।
स्वरजात्यादियुक्तानि बीजानि सुहृदादयः ॥ (२४।८२-८६) इति ।
तथा चात्रैवं प्रयोगः—क्ष्रीं स्वीं हलीं, क्ष्वीं स्त्रीं हर्ली, क्ष्रीं स्वीं ह्रीं, क्षसीं स्लीं
हलीं इति ॥ २६-३२ ॥
अब केशवादि की देवियों का द्वादश बीज कहते हैं—क्ष स ह इन तीन
अक्षरों को चार बार लिखे । ऐसा करने से बारह बीज हो जाते हैं । फिर बीजों के
नीचे क्रमशः सप्तम वर्ग (= य वर्ग) के (य र ल व वर्णों के) द्वितीय वर्ण र,
चतुर्थ वर्ण वकार, तृतीय वर्ण लकार और चतुर्थ वर्ण वकार एवं अष्टम शकारादि
वर्ग से तृतीय सकार पूर्वोक्त सप्तम वर्ग से तृतीय लकार पुनश्च लकार से संयुक्त
करे । फिर नवम एवं द्वादश बीज के नीचे रेफ संयुक्त करे और छ, सात एवं अष्ट
संज्ञक बीजों के ऊपर रेफ लगावे यह विशेष है । सभी द्वादश बीजों के ऊपर
सानुस्वार ईकार लगावे । इस प्रकार केशवादि की देवियों के बारह बीज निष्पन्न हो
जाते हैं । इन बीजों के श्री एवं वागीश्वरी इत्यादि बारह देवियाँ वाच्य हैं । इन
मन्त्रों का स्वरूप इस प्रकार है—क्ष्रीं स्वीं हलीं, क्ष्वीं स्त्रीं हर्ली, क्ष्रीं स्वीं ह्रीं, क्षसीं
स्लीं ह्रीं इति ॥ २५-३१ ॥
अब इनसे वाच्यभूत बारह देवियों को कहते हैं—श्री, वागीश्वरी, कान्ति,
क्रिया, शक्ति, विभूति, इच्छा, प्रीति, रति, माया, धी एवं महिमा ये बारह देवियाँ
इन मन्त्रों से वाच्य है ॥ ३२ ॥
समुद्रमूर्तये स्वाहा पद्मस्य प्रणवादिकः ॥ ३२ ॥
सर्वान्तश्चारिणे कृत्वा ततो गगनमूर्तये ।

अष्टमः परिच्छेदः १६९
स्वाहान्तः प्रणवाद्यश्च मन्त्रः शङ्खस्य कीर्तितः ॥ ३३ ॥
ॐकारो वेदमात्रेऽथ विद्ये स्वाहा पदं तु वै ।
गदामन्त्रस्त्वयं प्रोक्तश्चक्रस्याथ निगद्यते ॥ ३४ ॥
ॐकारान्ते पदं दद्यात् पञ्चार्णं प्रभविष्णवे ।
तदन्ते कालशब्दं तु मूर्त्तये हुँ ततस्तु फट् ॥ ३५ ॥
पद्मादीनां चतुर्णां तु एतन्मन्त्रचतुष्टयम् ।
अथ पद्मशङ्खगदाचक्राणां मन्त्रचतुष्टयमाह—समुद्रमूर्तय इत्यादिभिः । तथा
चात्रैवं प्रयोगः—ॐ समुद्रमूर्तये स्वाहा, ॐ सर्वान्तश्चारिणे गगनमूर्तये स्वाहा, ॐ
वेदमात्रे विद्यायै स्वाहा, ॐ प्रभविष्णवे कालमूर्तये हुँ फट् इति । अत्र समुद्रस्य
पद्माधिष्ठातृत्वात्, गगनस्य शङ्खाधिष्ठातृत्वात्, सरस्वत्या गदाधिष्ठातृत्वात्, कालस्य
चक्राधिष्ठातृत्वाच्च समुद्रमूर्तादिशब्दैः पद्मादीन्युक्तानीति बोध्यम् ।
समुद्रादीनां पद्माद्यधिष्ठातृत्वं त्रयोदशपरिच्छेदे वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् । इदं
पद्मादिमन्त्रचतुष्टयं वासुदेवादिव्यूहार्चने केशवादिव्यूहान्तरार्चने च कार्यम् । विभवार्चने
तु प्रकारान्तरेण वक्ष्यमाणायुधमन्त्रा ग्राह्याः । अत एवास्मत्तातपादैः सात्वतामृते
नारायणमूर्त्यर्चनप्रकरणादिदमेव पद्मादिमन्त्रचतुष्टयं प्रतिपादितम् ॥ ३२-३६ ॥
अब पद्म, शङ्ख, गदा तथा चक्र के चार मन्त्रों को कहते हैं—'ॐ समुद्र
मूर्त्तये स्वाहा' यह पद्म का मन्त्र है । 'ॐ सर्वान्तश्चारिणे गगनमूर्त्तये स्वाहा' यह
शङ्ख का मन्त्र है । 'ॐ वेदमात्रे विद्यायै स्वाहा' यह गदा का मन्त्र है तथा 'ॐ
प्रभविष्णवे कालमूर्त्तये हुं फट्' यह चक्र का मन्त्र है । इस प्रकार इन चारों आयुधों
के चार आयुध-मन्त्र कहे गये ॥ ३२-३६ ॥
सर्वमन्त्रसाधारणाञ्जलिमुद्राकथनम्
सामान्या सर्वमन्त्राणामेका मुद्राञ्जलिः कृता ॥ ३६ ॥
स्वेन स्वेन तु मन्त्रेण संयुक्तानां प्रयोजयेत् ।
श्लिष्टौ विकसितौ हस्तौ योज्यौ चामणिबन्धनात् ॥ ३७ ॥
अथ सर्वमन्त्रसाधारणाञ्जलिमुद्रामाह—सामान्येति । यद्यप्येवमञ्जलिमुद्राया एव
सर्वसाधारणत्वोक्त्या सर्वत्रेयमेव प्रयोक्तव्या, तथाप्यत्रैव कतिपयमुद्राविशेषाणां
नृसिंहकल्पादिषु वक्ष्यमाणत्वात् तदनुरोधे (च ? न) सात्वतोपबृंहणे ऐश्वरतन्त्रे च
केषाञ्चिन्मुद्राविशेषाणां प्रदर्शितत्वाच्च तद्व्यतिरिक्तानां केवलमञ्जलिमुद्रैव प्रदर्शनीयेति
बोध्यम् ॥ ३६-३७ ॥
तद्बाहुकूर्परौ द्वौ च नाभौ संरोध्य दण्डवत् ।
ईषद् वै डोलयेत् पश्चादथ ऊर्ध्वे च तौ करौ ॥ ३८ ॥
गुप्तिं कृत्वा तु योज्यैषा मुद्राऽऽराधनकर्मणि ।
सा० सं० - 15

१७० सात्वतसंहिता
आराधनकाले प्रयोज्यां मुद्रामाह—श्लिष्टाविति द्वाभ्याम् । स्वहस्तौ परस्पर-
संश्लिष्टौ विकसितौ च कृत्वा तद्बाहुकूर्परौ द्वौ मणिबन्धपर्यन्तं निरन्तरं संयोज्य
दण्डवत् स्वनाभौ संरोध्य हस्तौ अध ऊर्ध्वं च किञ्चिच्चालयेत् । एषा मुद्रा गुप्तिं कृत्वा
योज्या, गोप्येत्यर्थः ॥ ३७-३९ ॥
अब इसके बाद सर्वमन्त्र साधारण अञ्जलि मुद्रा कहते हैं, इन्हें अपने-अपने
मन्त्र के साथ संयुक्त कर प्रयोग करना चाहिए । अब मुद्रा निर्माण का प्रकार कहते
हैं—दोनों हाथों को फैला कर परस्पर मिला देवे । दोनों बाहुओं के कूर्पर को
मणिबन्ध पर्यन्त नाभि में रोक कर दण्ड के समान स्थापित करे फिर ऊपर कुछ-
कुछ चलाते रहे, यह अञ्जलि मुद्रा है । इस मुद्रा को आराधन कर्म में छिपाकर
करना चाहिये ॥ ३६-३९ ॥
आसाद्य प्राक्स्थितामर्चां स्वयं वासमपृष्ठताम् ॥ ३९ ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नां यस्यां चेतः प्रसीदति ।
व्रताराधनार्थं स्वयंव्यक्तान्यतमबिम्बं सलक्षणं सुप्रतिष्ठितं बिम्बं वा स्वेच्छानुसा-
रेण प्राप्यमित्याह—आसाद्येति ॥ ३९-४०॥
अब व्रत की आराधन के लिये बिम्ब का प्रकार कहते हैं—साधक आराधना
के लिये स्वयं व्यक्त बिम्ब अथवा अन्य स्थापित बिम्ब जो सुलक्षण हो एवं
प्रतिष्ठित हो अथवा जिसे देख कर अपना मन प्रसन्न हो जाता हो, ऐसे बिम्ब को
प्राप्त करे ॥ ३९-४० ॥
हेमादिनिर्मितं कुर्यात् पीठं वा लक्षणान्वितम् ॥ ४० ॥
शमं त्रिभागन्यूनं वा द्वादशाङ्गुलविस्तृतम् ।
चतुरश्रं चतुष्पादं विस्तरार्धेन चोन्नतम् ॥ ४१ ॥
तृतीयं भागमादाय विस्तराच्च स्वकं स्वकम् ।
तेन तन्मध्यगं कुर्यात् कमलं लक्षणान्वितम् ॥ ४२ ॥
द्विषट्कारं तु तद्बाह्ये चक्रं सर्वाङ्गचिह्नितम् ।
सिद्धामरनरादीनां हृदयस्थाऽक्षयाऽच्युती ॥ ४३ ॥
मृदूच्चचरणाक्रान्तिनिर्मुक्ताऽऽकृतिलक्षणा ।
पादाम्बुरुहमुद्राऽथ कार्या वै कर्णिकोदरे ॥ ४४ ॥
बिम्बं विनाऽर्चनार्थं केवलपीठं वा कुर्यादिति तल्लक्षणमाह—हेमादिनिर्मित-
मित्यादिभिः । शमं चतुरङ्गुलविस्तृतमित्यर्थः । ‘‘शमः स्याच्चतुरङ्गुलः’’ (३।१।
५२) इति वैजयन्ती । सममिति पाठे समं निम्नोन्नतत्वरहितमित्यर्थः । यद्वा आयाम-
विस्तराभ्यां सममित्यर्थः । त्रिभागन्यूनं वा अष्टाङ्गुलं वेत्यर्थः । द्वादशाङ्गुलस्य
त्रिष्वेकभागराहित्येऽष्टाङ्गुलं भवति । एवमुक्तं द्वितीयपरिच्छेदेऽपि—‘‘मृत्काष्ठोपल-