सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 220, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 220

अष्टमः परिच्छेदः
समन्त्रकव्रतविधिः
श्रीभगवानुवाच
व्रतमेतदमन्त्रं च सामान्यं सार्वलौकिकम् ।
सितेतरविभागेन प्रोक्तं मन्त्रद्वय शृणु ॥ १ ॥
अथाष्टमो व्याख्यास्यते । पूर्वममन्त्रकं व्रतमुक्तम्, इदानीं समन्त्रकं शृण्वित्याह—
व्रतमिति । सामान्यं सार्वलौकिकं ब्राह्मणादिचतुर्वर्णानामिति साधारणमित्यर्थः ।
समन्त्रकं व्रतं तु ब्राह्मणमात्रकार्यम् । उक्तं खलु (प्रथमे? द्वितीये) परिच्छेदे—
व्यामिश्रयागयुक्तानां विप्राणां वेदवादिनाम् ॥
समन्त्रे तु चतुर्व्यूहे अधिकारो न चान्यथा ।
त्रयाणां क्षत्रियादीनां प्रपन्नानां च तत्त्वतः ॥
अमन्त्रमधिकारस्तु चतुर्व्यूहक्रियाक्रमे । (२।८-१०) इति ॥ १ ॥
श्री भगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण! यह सार्वलौकिक एवं सामान्य अमन्त्रक
व्रत कहा गया है । सामान्य तथा सार्वलौकिक इसलिये है कि ब्राह्मणादि चारों वर्णों
के लिये अनुष्ठेय है । किन्तु आगे कहा जाने वाला वक्ष्यमाण व्रत 'समन्त्रक व्रत'
है और केवल ब्राह्मण मात्र के लिये कर्तव्य है ॥ १ ॥
प्राग् गुरुं प्रार्थयित्वा तु दृष्टादृष्टप्रदः स हि ।
ज्ञात्वा स्थिरमतिं कुर्यात् तदर्थे चक्रमण्डलम् ॥ २ ॥
प्रथमं शिष्यो गुरुं प्रार्थयेत्, गुरुः शिष्यं स्थिरबुद्धिं ज्ञात्वा तद्व्रतार्थं मण्डलं
विलिखेदित्याह—प्रागिति । प्रार्थयित्वा कृतकृत्यो भवेदिति भावः ॥ २ ॥
प्रथमतः शिष्य गुरु की प्रार्थना करे, क्योंकि गुरु दृष्ट एवं अदृष्ट दोनों प्रकार
के फलों को देने वाला है । तदनन्तर गुरु शिष्य को वैष्णव धर्म के लिये
स्थिरबुद्धि समझ कर शिष्य के लिये चक्र मण्डल का निर्माण करे ॥ २ ॥
चातुरात्म्यार्चनम्, अङ्गमन्त्रार्चनञ्च
तन्मध्ये चतुरात्मा तु यष्टव्यः कर्णिकोपरि ।
चतुर्दिक्ष्वीक्षमाणस्तु वासुदेवादितः क्रमात् ॥ ३ ॥