सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

124
यद्वाशताशता ताल शम्पावाद्दिर्भवेदिह ।
॥ ऽ ऽ । डे ॥ ऽ ऽ । डे ॥ ऽ ऽ । डे ॥
सं श ता श ॥ श ता श ता ॥ ता श ता श
इत्येककलः चञ्चत्पुटः ॥
अन्त्यं भवेद्द्वयं चाचपुटेऽप्यस्तिमुनेर्मतं ।
ऽ । । ऽ ॥ ऽ । । ऽ
श ता श ता ॥ ता श ता श
इत्येककलश्चाचपुटः
उत्तरे संततस्ताळः शताळौद्विरनन्तरम् ॥ ७३४ ॥
डे । ऽ ऽ । डे
सं ता श ता श ता
इत्येककलः षट्पितापुत्रकः ॥
संपक्वेष्टाकस्य कलाः षट्पितापुत्रकोदिताः ।
संनिपातस्तुनास्त्यत्र योनिवद् द्विकलोभवेत् ॥ ७३५ ॥
डे ऽ ऽ ऽ डे ॥
ता श ता श ता ॥
इत्येककलः संपक्वेष्टाकः ॥
उद्घट्टेऽपि सनिष्कामं शंपाद्वन्द्वं प्रयोजयेत् ।

125
ऽ ऽ ऽ
नि श श
इत्येककल उद्घट्टः ॥
इति यथाक्षराः पञ्चमार्गताळाः ॥
अथद्विकलादि ।
नि शौ नि ताशप्रनि सं द्विकले युग्मकेमताः ॥ ७३६ ॥
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि श नि ता श प्र नि सं ।
इति द्विकलश्चच्चत्पुटः ।
नि शौ ताशौ नि समितिज्ञेयाश्चाचपुटे क्रमात् ।
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि श ता श नि सं
इति द्विकलः चाचपुटः ॥
नि प्रताशनि तानिःश ताप्रनिः सं तथोत्तरे ॥ ७३७ ॥
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि प्र ता श नि ता नि श ता प्र नि सं ।
इति द्विकलःषट्पितापुत्रकः ॥

shape.
ள has a loop like English 'm' or rather 'ள'.
Look at: மார்க்கதானங்களுக்கான vs மார்க்கதாளங்களுக்கான:
Wait, the letter is ன! The printer printed ன instead of ள, OR is it ன? Wait, let's look closer:
It has two humps: ன! Yes, it literally is ன! Wait, or is it தாள? No, look at மார்க்கதானங்களுக்கான. Let's check if it could be தானங் (mārggasthāna-?). Marga talas = மார்க்கதாளங்களுக்கான. But printers often confuse ன and ள, or it is ன. Let's transcribe what is printed. Wait, look at தான: தா + ன? No, wait, look at மார்க்க: மா ர் க் க. Then தா? Wait, is that தா or தா? Yes, தா. Then ள? No, it has an upward hook? No, wait, look at கிரியைகள் -> ள் has ள. The letter after தா is ன! Wait, could it be மார்க்கதானங்களுக்கான? Yes, it looks like தானங்களுக்கான. Wait, let me look really closely:
Could it be மார்க்கதாளங்களுக்கான? Wait, ள has a rounded right

127
युग्मस्य ये त्रयोभेदाः षड्वा युग्मस्य कीर्तिताः ।
तेषामन्योन्यसंसर्गात् संकीर्णाबहवो मताः ॥ ७४४ ॥
अन्ये पञ्चैव संकीर्णान् गांधर्वेऽपि जगुर्बुधाः ।
पञ्च सप्त नवापि स्युः दशैकादशतत्कलाः ॥ ७४५ ॥
तालाश्चत्वार इत्यन्ये चतुर्दशकलादिकाः ।
चच्चत्पुटादिभेदैस्तु सन्ति खण्डाभिधाः परे ॥ ७४६ ॥
त एव सालगा ज्ञेयाः प्रसिद्ध्यालक्ष्यवर्त्मनि ।
देशीतालप्रपञ्चेन तानपि व्याहरामहे ॥ ७४७ ॥
एतैः प्रकरणाख्यानि तालैर्यानिजगु र्बुधाः ।
तेषां तु प्रथमं ज्ञेयं मद्रकं ताल मुत्तमम् ॥ ७४८ ॥
अपरान्तं द्वितीयं स्यात् उल्लोप्यं च ततः परम् ।
छन्दकासारिते वर्धमानकं पाणिकं तथा ।
ऋचो गाथाश्च सामानि मिलितानि चतुर्दश ॥ ७५० ॥
मोक्षस्य साधनान्येव प्रयोज्यानि शिवस्तुतौ ।
लक्ष्यप्रयोजनाभावात् नप्रोक्तानि यतस्ततः ॥ ७५१ ॥
इति मार्गतालप्रकरणं समाप्तम् ।
738–751 Other varieties of marga talas known as
‘salages’ and ‘Sankirnas’
738–751 ‘சாலகம்’, ‘ஸங்கீர்ணம்’ என்ற பலவகை மார்க்க
தாளங்கள்.
अथ देशीताल प्रकरणम् ।

128
श्रीकीर्तिविजयानन्दं पार्वतीलोचनोत्सवम् ।
राजचूडामणिं नत्वा तालं देशीगतं ब्रुवे ॥ ७५२ ॥
देशीतालस्तु लघ्वादिमितया क्रिययामितः ।
यथाशोभं कांस्य तालध्वननादिकया मतः ॥ ७५३ ॥
पञ्चलध्वक्षरोच्चारमिता मात्रेह कथ्यते ।
अनया मात्रयात्रस्यात् लघुगुर्वादिकल्पना ॥ ७५४ ॥
देशीतालेऽधिकाकापि यथाशोभं विधीयते ।
ग्रहणे मोक्षणे चैव लघोरेव प्रधानता ॥ ७५५ ॥
अत उक्तं लघो र्मानं त्यत्त्वा द्रुतगुरुप्लुतान् ।
द्रुतात्मकोऽपि तालः स्यात् लघुः कृत्यविधिर्मतः ॥ ७५६ ॥
ग्रहमोक्षान्वितः स्वेच्छावृत्तिरत्र विधीयते ।
तालः प्राणात्मकः प्रोक्तः सङ्गीताख्य शरीरिणः ॥ ७५७ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गीतादौ कालशोधनम् ।
सर्वेषामेव तालानां आदिगोयं लघुःस्मृतः ॥ ७५८ ॥
नामभेदेपिसन्त्यत्र समरूपास्त्वनेकशः ।
ताळास्तेषु रहस्यं यत् तद्वदामो निशम्यताम् ॥ ७५९ ॥
कालमानात्मनोभेदा द्वेदस्तेषु¹ विनिश्चितः ।
नामभेदो मुनेरिष्टस्तत्तद्विधिविधानतः ॥ ७६० ॥

1. तेष्वविनिश्चितः इति 11499 अङ्कितमातृकायां पाठः ।

129
केचिद्ल विरामान्ता स्ताळास्तेष्वस्तिसंशयः ।
किंरूपं सविरामस्य कःकालश्च क्रियास्तिका ॥ ७६१ ॥
तत्रोच्यते मया सम्यक् समाधानाय धीमताम् ।
रूपं नास्त्यपरूपत्वात् स्वातन्त्र्यान्नैव कालभाक् ॥ ७६२ ॥
अक्रियत्वात्क्रियाद्यापि तस्यशम्भुस्वरूपिणः ।
ससिद्धः शम्भुवत्किन्तुद्रुतलध्वंतगो भवेत् ॥ ७६३ ॥
यद्यदन्तर्गतः किन्तु तत्तदर्धप्रमाणभाक् ।
गुर्वादेश्चतुरस्रादेः 'खण्डयित्वानिवेशितः ॥ ७६४ ॥
यद्वा लघ्वादि खण्डानां आधिक्यमिह दृश्यते ।
तेनैषां खण्डतालत्वमभाषन्त पुरातनाः ॥ ७६५ ॥
द्रुतादिरचनाभेदात्तालभेदोप्यनेकधा ।
( गजलीलो हंसलीलो वर्णभिन्नस्त्रिभिन्नकः । )
752—766 General Principles of Desi Talas.
752—766 தேசி தாளங்களைப்பற்றிய பொது விதிகள்.
तालानामधुनातेषामुद्देशं संगिरामहे ॥ ७६६ ॥
तथाच रत्नाकरः । आदितालो द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थकः ।
पञ्चमो निश्शङ्कलीलो दर्पणः सिंहविक्रमः ॥ ७६७ ॥
रतिलीळः सिंहलीळः कंदर्पो वीरविक्रमः ।
रङ्गश्रीरङ्गचच्चर्यः प्रत्यंगोयतिलग्नकः ॥ ७६८ ॥
गजलीलो हंसलीलः वर्णभिन्नस्त्रिभिन्नकः ।
राजचूडामणी रङ्गद्योतो रङ्ग प्रदीपकः ॥ ७६९ ॥
17

130
राजतालो वर्णतालः सिंहविक्रीडितोजयः ।
वनमाली हंसनादः सिंहनादः कुडुक्ककः ॥ ७७० ॥
तुरङ्गलीलः शरभलीलः स्यात्सिंहानन्दनः ।
त्रिभङ्गी रङ्गाभरणौ मण्ठकः कोकिलप्रियः ॥ ७७१ ॥
निस्सारुकोराजविद्याधरश्च जयमङ्गलः ।
मल्लिकामोदविजयानन्दौ क्रीडाजयश्रियौ ॥ ७७२ ॥
मकरन्दः कीर्तितालः श्रीकीर्तिः प्रतितालकः ।
विजयो बिन्दुमालीच समनन्दनमण्ठिका ॥ ७७३ ॥
अभिनन्दो नन्दनान्दी मल्ल कंकालकन्दुकाः ।
एकतालीच कुमुदः चतुस्तालीच डोम्बुली ॥ ७७४ ॥
¹दीपको तीक्ष्णको ढेङ्की विषमोवर्णमण्ठिका ।
अभङ्गो रायवेङ्गालो वसन्तोलघुशेखरः ॥ ७७५ ॥
प्रतापशेखरो झंपा ²गजझंपश्चतुर्मुखः ।
मदनः प्रतिमण्ठश्च पार्वतीलोचनोरतिः ॥ ७७६ ॥
लीलाकरण यत्याख्यो ललितो गारुगिस्तथा ।
राजनारायणाख्यश्च लक्ष्मीशो ललितप्रियः ॥ ७७७ ॥
श्रीनन्दनश्च जनको वर्धनो रागवर्धनः ।
षट्तालश्चान्तरक्रीडा हंसोत्सवविलोकितः ॥ ७७८ ॥
गजोवर्णयतिः सिंहः करणः सारसस्तथा ।

1. 11499 अंकित मातृकायां एषोर्धो नदृश्यते । 2. जगझंपा
   इति बा पाठः ।

131
चण्डतालश्चन्द्रकला लयस्कन्धा द्रुतालिका ॥ ७७९ ॥
¹घत्ता दृंद्रूसुकुन्दौच कुविन्दश्च कलध्वनिः ।
गौरी सरस्वती कण्ठाभरणो भग्नसंज्ञकः ॥ ७८० ॥
राजतालो मृगाङ्कश्च राजमार्ताण्डसंज्ञकः ।
निश्शङ्कशार्ङ्गदेवश्चेत्येते सोढलसूनुना ॥ ७८१ ॥
देशीतालास्समादिष्टा विंशत्यभ्यधिकं शतम् ।
766–781 Desi talas described in Sangita Ratnakara
120 in number.
(சு-766–781) சங்கீத ரத்னாகரத்தில்கண்ட 120 தேசிதாளங்
கள்.
। अथ मतान्तरे ।
अतोपि कतिचित्सन्ति देशीतालविशेषतः ॥ ७८२ ॥
प्रसिद्धालोकमार्गेषु कथ्यन्तेऽत्र नविस्तरात् ।
चित्रतालः कन्दुकश्च इडावान्सन्निपातकः ॥ ७८३ ॥
ब्रह्मतालश्चतुस्तालः कुम्भतालस्तथैव च ।
लक्ष्मी तालश्चार्जुनश्च कुण्डनाची ततः परम् ॥ ७८४ ॥
²सत्रिश्चापि महा²सत्रिः यतिशेखरसंज्ञकः ।
कल्याणपञ्चघातौच- चण्डतालो द्रुतालिका ॥ ७८५ ॥
³जगणोमण्ठकश्चैव एकताली ततः परम् ।
यतितालः सञ्चतालः तथाज्ञेयाष्टतालिका ॥ ७८६ ॥

1. 'मन्ता' इति 11499 अंकित मातृकायां पाठः ।
2. 'संनिः', 'महासंनिः' इति वापाठः ।
   ३. अयं श्लोकः 11499 अङ्कितमातृकायां नदृश्यते ।

/मwithु=मु! Wait, or is it उ? No, उdoesn't have a closed loop.मhas a closed loop on the bottom-left! Wait, look atउin line 11:उत्सवो. It has no loop on the left. In footnote 4: ‘मुद्ग्रमस्तु’? द्ग्र? Wait, let's look at line 2 again: ⁴उष्ट्रमस्तु: Wait, does line 2 have उष्ट्र? उ ष्ट्र- wait, could it beउद्ग्रमस्तुorउष्ट्रमस्तु? Let's look at ष्ट्रinराष्ट्र: ष्ट्र. Here: it has टwith्? No, it's ष्ट्र: षwithटandर? Wait, look at line 2: ⁴उthenष्ट्र? No, it has a top horizontal, down, a box? Wait, is it उद्गमस्तु? द्ग? No, wait, compare the letter in line 2 with द्गinमृगाङ्कः: no, मृ` is different.
Compare with footnote 4:
Line 2

133
पुनर्भूश्च कलापश्च चित्रमण्ठस्ततः परम् ।
तारास्य प्रतिमण्ठश्च मुद्रितश्चकलापकः ॥ ७९७ ॥
वर्णो गम्भीरमण्ठश्च श्रीरङ्गोभिन्नमण्ठकः ।
कल्याणमण्ठकश्चैव सङ्कीर्णमण्ठकः परः ।
शतद्वयमिति प्रोक्तं चतुर्विंशतिसंयुतम् ॥ ७९८ ॥
781-798 Other talas according to other authorities
(சு-781—798) மற்ற நூல்களில் கண்ட தாளங்கள்.
ताळानां लक्षणं वक्ष्ये तेषां भूरिमताश्रितम् ।
¹तथाच रत्नाकरः । लध्वादि तालो लोकेऽसौ रासइत्याभिधीयते ॥
॥ । ॥ इति आदितालः ।
द्वौ लो प्रोक्तो द्वितीयकः ॥ ० ० । ॥ इति द्वितीयकः ।
द्रुत द्रुतौ विरामान्तौ तृतीयं चप्रचक्षते ॥ ० ० ०े ॥
इति तृतीयः ।
लघुद्वंद्वं द्रुतश्चैकश्चतुर्थं चप्रचक्षते ॥ । । ० ॥ इति चतुर्थः ।
ताळेपञ्चमके प्रोक्तं द्रुतद्वंद्वं मनोरमम् ॥ ० ० ॥ इति पञ्चमः ।

1. 11499 अङ्कितमातृकायां ताललक्षणारंभे कति चनाधिक
   श्लोकावर्तंते । तेयथा :—अथदेशीताळा उच्यन्ते ।
   अणुद्रुतो भवेद्यत्रचित्रताळः प्रकीर्तितः ॥ ◡ ॥ इति चित्रताळः ॥
   द्रुतेनत्वेकताळी स्यात्कथिता भरतादिभिः ॥ ० ॥ इत्ये कताळी ॥
   विरामान्तद्रुतेनैव कम्मकः परिकीर्तितः ॥ ०े ॥ इति कम्मकः ॥
   ‘ लध्वादिताळोलोकेऽसौ ’ इति श्लोकात्परं एताः श्लोकाश्चदृश्यन्ते । :—
   लविरामश्च विज्ञेयो लघुशेखर संज्ञकः ॥ ।े ॥ इति लघुशेखरः ॥
   पूज्यमेकं भवेद्यत्र करुणस्सतु कथ्यते ॥ ऽ ॥ इति करुणः ॥
   प्लुतमेकं भवेद्यत्र सन्निपातस्स उच्यते ।
   अयमेव बुधैः कैश्चित् पडिम्म इति कीर्तितं ॥ ऽे ॥
   इति सन्निपातः । पडिम्मश्च ॥

134
ताळे निश्शंकलीलाख्ये प्लुतौ द्वौ गद्वयंलघुः ।
॥ डे डे ऽ ऽ । ॥ इति निश्शंकलीलः
दर्पणे दद्वयंगश्च,
॥ ० ० ऽ ॥ इति दर्पणः ।
सिंहविक्रमसंज्ञके ॥
गत्रयं लपलोगः पो •
॥ ऽ ऽ ऽ । डे । ऽ डे ॥ इति सिंहविक्रमः ।
रतिलीले लघूगुरू ।
॥ । ऽ ऽ ॥ इति रतिलीलः
लध्वन्ते दत्रयं सिंहलीले
॥ । ० ० ० ॥ इति सिंहलीलः
दौयगण स्तथा ।
कन्दर्पतालस्त स्यैव पर्यायस्स्या त्परिक्रमः ॥
॥ ० ० । ऽ ऽ ॥ इति कन्दर्पतालः । परिक्रमश्च
लघुद्रुतद्वयं चान्ते गुरुः स्याद्वीरविक्रमे ।
॥ । ० ० ऽ ॥ इति वीरविक्रमः
रङ्गरचतुर्द्र

135
श्रीरङ्गस्सगणाल्लघौ ।
॥ । । ऽ । डे ॥ इति श्रीरङ्गः
विरामान्तद्रुतद्वंद्वा न्यष्टौ लघुचचर्चरी ।
० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े । ॥
अथवा--
॥ ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ॥
इति चर्चरी
प्रत्यङ्गे मगणोलौद्वौ
॥ ऽ ऽ ऽ । । ॥ इति प्रत्यङ्गः
यतिलग्नो द्रुतोलघुः
॥ ० । ॥ इति यतिलयः
गजलीलो विरामान्त मुक्तं लघुचतुष्टयम् ।
॥ । । । े। ॥ इति गजलीलः
हंसलीलो विरामान्तं लघुद्वयमुदाहृतम् ।
॥ । े। ॥ इति हंसलीलः
वर्णभिन्नो द्रुतौ लोगः
॥ ० ० । ऽ ॥ इति वर्णभिन्नः
त्रिभिन्ने लगुरुप्लुताः ।
॥ । ऽ डे ॥ इति त्रिभिन्नः
राजचूडामणिर्दोंद्वौ नगणश्चद्रुतौ लगौ ।

136
॥ ० ० । । ० ० । ऽ ॥ इति राजचूडामणिः
मगणो लप्लुती रङ्गोद्योतो-
॥ ऽ ऽ ऽ । डे ॥ इति रङ्गोद्योतः
रङ्गप्रदीपकः ।
तो गप्लुतौ
॥ ऽ ऽ । ऽ डे ॥ इति रङ्गप्रदीपकः
-राजतालो गपौदौ च गलौप्लुतः ।
॥ ऽ डे ० ० ऽ । डे ॥ इति राजतालः
त्र्यश्रोमिश्रोद्विधावर्णस्त्र्यस्रोलौदौलघुद्वयम् ।
॥ । । ० ० । । ॥ इति त्र्यस्रवर्णः
मिश्रेद्रुतचतुष्काः स्युः विरामान्तास्त्रयः पृथक् ।
ततः पगौ द्वौ गलौ गः-
॥ ००००̀ ००००̀ ००००̀ ००००̀ डे ऽ०० ऽ । ऽ ॥
॥ इति मिश्रवर्णः
-चतुर स्रोऽपि दृश्यते ।
गलौ द्रुत

137
लपौ गलौ पगौ लाङ्गः पलौ पश्च-
॥। डे ऽ । डे ऽ । ऽ डे । डे ॥ इति सिंह विक्रीडितः
जये पुनः ।
जोलघूदौ द्रुतौ पश्च-
॥ । ऽ । । । ० ० डे ॥ इति जयतालः
वनमाली चतुर्दुती ।
लघुदौंद्वौ गुरुरिति-
॥ ० ० ० ० । ० ० ऽ ॥ इति वनमाली
लप्लुतौ द्वौद्रुतौप्लुत: ।
हंसनादः-
॥ । डे ० ० डे ॥ इति हंसनादः
-सिंहनादो यगणश्चलघुर्गुरुः
॥ । ऽ ऽ । ऽ ॥ इति सिंहनादः
कुड्डुक्केद्वौद्रुतौलौद्वौ-
॥ ० ० । । ॥ इति कुड्डुकः
विरामान्तद्रुतद्वयात् ।
द्रुतौ तुरगलीलः स्यात्-
॥ ० ०̀ ० ० ॥ इति तुरगलीलः
भवेच्छरभलीलकः ।
लौद्वौ चतुर्दुतीलौद्वौ-
॥ । । ० ० ० ० । । ॥ इति शरभलीलकः
सिंहनन्दनकः पुनः ।
तपौ लगौ द्रुतौ गौलः पलपा गोलघूततः ।
18

138
चत्वारोलघवोडशब्दाः-
॥ ऽ ऽ । डे । ऽ ० ० ऽ ऽ । डे । डे ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥
इति सिंहनन्दनः ।
त्रिभङ्गीसगणाद्गुरुः ।
॥ । । ऽ ऽ ॥ इति त्रिभङ्गी
रङ्गाभरणतालेतालप्प्लुतौ-
॥ ऽ ऽ । । डे ॥ इति रङ्गाभरणः
मण्ठके पुनः ।
साच्चतुर्लघुनिशब्दं-
॥ । । ऽ ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति मंठः
( यद्वाभाद्वावशव्दकौ । )²
॥ ऽ । । ऽ । । ऽ । । ॥ इति वा मंठः
( भाच्चतुर्लघु निश्शब्दं )² भवेन्मुद्रितमंठके ॥
॥ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति मुद्रितमंठकः
मंठो नजौ लघुर्यद्वा-
॥ । । । । ऽ । । ॥ इति वा मंठः
प्रोक्ताः षडपराभिधाः ।
मंठरूपकवेलायां
इति दशविधो मंठः
2. धनुश्चिह्नान्तर्गतः अयंभागः संगीतरत्नाकरात् उद्धृतः

139
कोकिलाप्रियनाम्नितु ।
गलपाः स्युः-
॥ ऽ । डे ॥ इति कोकिलप्रियः
-विरामान्तौलघूनिस्सारुकोभवेत् ।
॥ । ो ॥ इति निस्सारुकः
लघुर्गुरुर्द्रुतद्वंद्वं राजविद्याधरोभवेत् ।
॥ । ऽ ० ० ॥ इति राजविद्याधरः
सगण द्वितयं यत्र सतालोजयमंगलः ।
॥ । । ऽ । । ऽ ॥ इति जयमंगलः
मल्लिकामोदतालेतुलौद्वौ द्रुतचतुष्टयम् ।
॥ । । ० ० ० ० ॥ इति मल्लिकामोदः
विजयानन्दतालेतु लघुद्वंद्वं गुरुत्रयम्-
॥ । । ऽ ऽ ऽ ॥ इति विजयानन्दः
क्रीडाद्रुतौ विरामान्तौ चण्डनिस्सारुकश्चसः ।
॥ ० ०े ॥ इति क्रीडातालः चण्डनिस्सारुकश्च
जयश्रीरगणोलोगः
॥ ऽ । ऽ । ऽ ॥ इति जयश्रीतालः
दौ लौ लो मकरंदकः
॥ ० ० । । । ॥ इति मकरंदतालः

140
लपौ गलौ प्लुतः कीर्ति-
॥ । डे ऽ । डे ॥ इति कीर्तितालः
श्रीकीर्तिर्द्वौगुरूलघू ।
॥ ऽ ऽ । । ॥ इति श्रीकीर्तितालः
लोद्रुतौप्रतितालः स्यात्-
॥ । ० ० ॥ इति प्रतितालः
विजयेपगपालघुः ।
॥ डे ऽ डे । ॥ इति विजयतालः
गुर्वोर्मध्येतु चत्वारोबिंदवो बिन्दुमालिनी ।
॥ ऽ ० ० ० ० ऽ ॥ इति बिन्दुमालिनी
समे लौ द्वौ विरामान्तौ-
॥ । । ० ०े ॥ इति समतालः
लघुद्रौ पश्चनन्दने
॥ । ० ० डे ॥ इति नन्दनतालः
गुरुद्रुतप्लुतैः प्रोक्ता मंठिका
॥ ऽ ० डे ॥ इति मंठिकातालः
अन्यैर्लघुद्वयम् ।
॥ । । ॥ इति वा मंठिकातालः

141
विरामादिद्रुतौद्वौच मंठिकापरिकीर्तिता ।
॥ ०े ० ॥ इत्यपि मंठिकातालः
दीपको द् ल गा द्वि द्विः
॥ ०० । । ऽ ऽ ॥ इति दीपकतालः
लौ द्वौ गुरुरुदीक्षणः ।
॥ । । ऽ ॥ इति उदीक्षणतालः
रगणे ढेङ्किका कैश्चित् एष प्रोक्तस्तु योजनः ।
॥ ऽ । ऽ ॥ इति ढेङ्किकातालः । योजनश्च ।
द्विचत्वारो विरामान्ता द्रुतास्तुविषमे मताः ।
॥ ० ० ० ०े ० ० ० ०े ॥ इति विषमः ।
द्वौ लौ द्वौ दौ लघुर्दौ द्वौ कीर्तिता वर्णमण्ठिका ।
॥ । । ० ० । ० ० ॥ इति वर्णमण्ठिका ।
अभिनन्दो लघुद्वन्द्वं द्रुतयुग्मं गुरुस्तथा ।
॥ । । ० ० ऽ ॥ इति अभिनन्दनः ।
लप्लुतौ 'मगणेऽनङ्गः
॥ । डे ऽ ऽ ऽ ॥ इत्यनङ्गः ।

1. 'सगणः' इति रत्नाकरे

142
नान्दी लो द्वौ लघूगुरू ।
॥ । ० ० । । ऽ ऽ ॥ इति नान्दी
मल्लतालो विरामान्तद्विबिन्दुश्च चतुर्लघोः ।
॥ । । । । ०̀ ० ॥ इति मल्लतालः
उक्तश्चतुर्धाकङ्कालः पूर्णः खण्डः समोऽसमः ।
चतुर्द्रुती गलौ पूर्णः
॥ ० ० ० ० ऽ । ॥ इति पूर्णकङ्कालः ।
खण्डो द्वौ द्रौ गुरुद्वयं ।
॥ ० ० ऽ ऽ ॥ इति खण्डकङ्कालः ।
समे गुरूद्वौ लध्वन्तौ
॥ ऽ ऽ । । ॥ इति समकङ्कालः ।
विषमे लाद्गुरुद्वयं ।
॥ । ऽ ऽ ॥ इति विषमकङ्कालः ।
इति चतुर्धा कङ्कालः ॥
कन्दुके लौ च सगणः
॥ । । । । ऽ ॥ इति कन्दुकः ।
द्रुतेनत्वेकतालिका ।
॥ ० ॥ इत्येकतालिका ।

143
कुमुदे लाद्द्रुतौ लोगः
॥ । ० ० । ऽ ॥ इति कुमुदः ।
चतुस्ताले गुरोः परे ।
त्रयो द्रुताः
॥ ऽ ० ० ० ॥ इति चतुस्तालः ।
डोंबुली तु द्विलघुः स्याद्विरामवान् ।
॥ । ो ॥ इति डोंबुली
अभङ्गे लघुतौ
॥ । डे ॥ इति अभङ्गः ।
रायवेङ्गाले रगणाद्द्रुतौ ।
॥ ऽ । ऽ ० ० ॥ इति रायवेंगालः
वसन्तेन्मौ
॥ । । । ऽ ऽ ऽ ॥ इति वसन्तः
विरामान्तलघुना लघुशेखरः ।
॥ ो ॥ इति लघुशेखरः
प्रतापशेखरेदीष्टा द्विरामान्तद्रुतद्वयं ।
॥ डे ० ऽे ॥ इति प्रतापशेखरः
झंपाताळे विरामान्तद्रुतद्वंद्वं लघुस्तथा ।
॥ ० ो । ॥ इति झंपातालः