समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे
+++ ¹पुरतश्चैवं पार्श्वयोरुभयोरपि ।
भ्रमोऽस्तस्या विधातव्योः +++ पञ्चभिः पदैः ॥ ६६ ॥
कर्णकन्दाश्च कर्तव्या भ्रमसूत्राद् बहिः स्थिताः ।
द्विभागायामविस्ताराश्चतुःशालोपशोभिताः ॥ ६७ ॥
⁴अमुनैव क्रमेण स्युर्भद्रकन्दाः पदाधिकाः ।
मूलप्रासादमालायां मालात्रितयधारिणाम्( ? ) ॥ ६८ ॥
कर्णे कर्णे तु याः शालास्ता द्वयंशायामविस्तृताः ।
द्विभागिकजलाधारा( स्तथा ) भागपरिश्रमाः ॥ ६९ ॥
पदप्र( वि )ष्टाम्बुपदा भ्रमपद्धतिसंयुताः ।
तुल्याश्चतुर्षु कर्णेषु तुल्या भद्रत्रयेऽपि च ॥ ७० ॥
भागद्वितयविस्तीर्णा भागत्रितयमायताः ।
( सृग ? ) भ्रमाश्च कर्तव्या भ्रमशालादिशान्तयोः ॥ ७१ ॥
शेषं च पूर्ववत् कार्यं शुण्डिकागण्डमण्डनम् ।
स्यात् कर्णमञ्जरीत्येषा त्रिलोक्यानन्ददायिनी ॥ ७२ ॥
कर्णमञ्जरिकाभद्रे विभक्ते दशाभिः पदैः ।
द्विभागायामविस्तारं तुर्यां शालां निवेशयेत् ॥ ७३ ॥
उद ( र्क ) क्षणपूर्वाणि मुखान्यासां प्रकल्पयेत् ।
परिक्रमस्त्रि( स्तु ) सर्वासाम् भागैकः सर्वतो भवेत् ॥ ७४ ॥
द्वौ भागौ भद्रकर्णाभ्यां संक्षेपो( भ्योभयपार्श्वयो¹⁰? ) ।
भागिकोभयविस्तारा भद्रेऽन्या कर्णिका भवेत् ॥ ७५ ॥
पदैः षोडशभिर्युक्त( क्ता ) विचित्रभ्रमविभ्रमं( मा ) ।
¹²भद्रास्या( च ) चतुष्की स्यात् पुरतः संवृतान्तरैः( रा ) ) ॥ ७६ ॥
श्रीमण्डपं प्रकुर्वीत प्रभूतस्तम्भमण्डितम् ।
( दितामेतानेन परिक्षिप्तं छाद्यकाले हसंयुतै¹⁴? ) ॥ ७७ ॥
१ द. पुरतः पृष्टत । २ द. म । ३ द. व्यः । ४ द. अमुनैव......विस्तृताः इति यावत् पाठः
नास्ति । ५ द. त्रि । ६ द. यनं । ७ द. चैर्द । ८ द. ग्द । ९ द. भ्यो । १० द. योः । ११ द.
मुक्तं । १२ द. भद्राशा चतुष्क स्यात्पुरतः । १३ द. रं । १४ द. क्तं ।

(एश्वास्याद् विश्वरूपे च कस्यायास्तुपुरस्करा ?)
चतुष्पिका(भि)स्तिसृभिर्भवेत् त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ ७८ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते द्वादशभिः पदैः ।
त्रिभागायामविस्तारा मध्ये शाला चतुर्मुखी ॥ ७९ ॥
सर्वतः सार्धभागाश्च(च) कर्तव्या पदपद्धतिः ।
तस्याः प्रागुदक्१ ++++शालाचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
द्विभागायामविस्तारं विधातव्यं सुशोभनम् ।
भागिकालिन्दकेनैतत् स्यात् प्राकूसे + न वेष्टितम् ॥ ८१ ॥
कक्ष्यास्ताभिर्द्विभागाभिः कर्णिकाभिरलङ्कृतम् ।
एवै(त)त् कर्णमञ्जर्याः कर्णे ++विधीयते(?) ॥ ८२ ॥
जगती स्याच्छ्वस्येष्टा३ तदा गन्धर्वमा(वा)लिका ।
इयवे(मे)वापरे भागे चतुर्थ्यां शालयान्वितां(ता) ॥ ८३ ॥
विज्ञेया जगती नाम्ना विद्याधरकुमारिका ।
अपरस्यां चतुर्थी(र्थीं) तु हित्वा शालां (विनीयते?) ॥ ८४ ॥
ते द्वे + (कुचो?) कुर्वीत सुभद्रां त्रिदशप्रियाम् ।
(चतसृषु भद्रेषु प्रत्येकं पञ्च कर्णिगा६ ॥ ८५॥
शालाः स्युर्यदिश्चन्द्राष्टा ?) तदा स्यात् सिंहपञ्जरा७ ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ॥ ८६ ॥
त्रिभागायामविस्तीर्णं मध्ये देवकुलं भवेत् ।
भागेनैकेन कर्तव्यो भ्रमो दिक्षु तिसृष्वथ ॥ ८७ ॥
प्रासादायामविस्तीर्णे तस्याग्रे मुखमण्डपः ।
भद्रस्य पार्श्वद्वितये बाह्यतो भद्रविस्तृतं(म्) ॥ ८८ ॥
शालायुग्मं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृतिः९ ।
भागिकभद्रमा(भ्रम)णोपेतं (यदिकाच्च पयास्वित ?) ॥ ८९ ॥

१ द. क्षु । २ द. गि । ३ द. ष्टां । ४ द. सा । ५ द. च । ६ द. र्ण । ७ द. राः ।
८ द. ते । ९ द. तिः ।

५५६ समराङ्गणसूत्रधारे
द्विभागायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते ।
शाले¹ द्वे पुरतः कार्ये² ³साम्मुख्याच्च परस्परम् ॥ ९० ॥
(पञ्चस्वंलं ?) भवेदेवं पृष्ठभद्रं यदा शुभम् ।
याम्योत्तरे चतुःशाले (भद्रद्वयपञ्चकञ्चरा ?) ॥ ९१ ॥
पृष्ठभद्रं यदैतस्या +++न्मध्यशालया ।
(कक्षाभद्रे तथा स्यार्युते ?) गन्धर्वनगरी तदा ॥ ९२ ॥
पश्चै त्रीण्येव भद्राणि पञ्चशालान्वितानि च ।
(शिशुतत् ?) षट्त्रिंशत्तमा ज्ञेया सा जगत्यमरावती ॥ ९३ ॥
शुण्डिकाग्रे यदैतस्याः शाला सम्पद्यते क्वचित् ।
तदा स्याद् ⁶दन्तचूडेति जगती जगतः प्रिया ॥ ९४ ॥
(इयनि⁷ ?) शुण्डिकाशाला गण्डशालाद्वयान्विताः⁸ ।
त्रिदशेन्द्रसभा ज्ञेया ससुण्डी देवयैन्त्रिकौ ॥ ९५ ॥
(इति चतुरस्त्राणां कीर्त्य॑तेषायतः कासानंकामा ?) ।
सप्तभागायते क्षेत्रे भागपञ्चकविस्तृते ॥ ९६ ॥
द्विभागायतविस्तारे स्तः शाले वामदक्षिणे ।
चतुष्किर्कैकभागेन तयोरेवाग्रतो भवेत् ॥ ९७ ॥
भ्रमश्च भागिको मध्ये समन्ताच्च विधीयते ।
प्रतोत्या भूषिता खण्डशुण्डिकाभिरलङ्कृता ॥ ९८ ॥
मत्तवारणशोभाढ्या (यैमालेखा ?) प्रकीर्तिता ।
यदा स्यात् पृष्ठतः कन्दो भागत्रितयविस्तृतः ॥ ९९ ॥
भागत्रितयनिष्क्रामश्चतुर्धा भाजितः पुनः ।
द्विभागायामविस्तारा शाला भागद्वयं भ्रमः ॥ १०० ॥
१ द. ला । २ द. र्यो । ३ द. संमुख्यौ च । ४ द. युगते ? । ५ द. द । ६ मु० 'रत्नचूमा'
इति पूर्वं पठितम् । ७ द. निः । ८ द. ताः । ९ द. ग । १० द. काः । ११ द. इतः पूर्वं ' चतुरस्त्राः
चत्वारि संदियं सम्यगेकोना परिकीर्तिताः । शालीनां ।' इत्ययं अधिकः पाठः । १२ द. र्त्यं । १३ द. न्
कामान् । १४ मु. पुस्तके 'यमलेया' इति स्यान् ; द. यमलैवो ।

जगतोलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५७
तदा पयोधरा नेत्रा शालाभ्यामग्रपृष्ठयोः ।
(नेत्रार्थाश्चेतरशालास्यातां तु काया¹ ॥ १०१ ॥
पौरस्त्ययोरुभयोः सान्मू²त्कन्दो भागनिर्गतः³ ? ) ।
भागमन्तः प्रविष्टश्च विभाज्यः सोऽपि पूर्ववत् ॥ १०२ ॥
(शाल्योः स्यांतमोमानभ्रमयोरपि पूर्ववत् ।
पार्श्वयोर्भ्रमणं ⁴भागौ द्वे⁵ च चेन्मूलशालायाः ॥ १०३ ॥
शेषं तु पूर्ववत् सर्वदोर्दण्डा प्रासादाः प्रकीर्तिताः ? ) ।
दोर्दण्डयो(ण्डाया)स्तु पार्श्वेऽपि शालासुश्लिष्टकर्णयोः ॥ १०४ ॥
राक्षस्यानिलयोः शाले कुर्यादाखण्डला भवेत् ।
अखण्डोलायास्तु यदा पश्चाच्छाला विधीयते ॥ १०५ ॥
(पयो यं सरयोनि इव वैच्छिदेति ? ) जगती भवेत् ।
(शिवायं वारुणी यद्वा¹¹ शालात्रयविभूषिता ॥ १०६ ॥
शुण्डिकारा¹²लैय मचेन्माहेन्द्री चंपका तदा ।
¹³कौकैणेषु यमेलायासाद्यदा शालाचतुष्टयं¹⁴ ॥ १०७॥
भद्रत्रयो¹⁵ऽपि तिस्रस्ताः पूर्वभद्रममालकम् ।
ये कर्णं¹⁶ व + कन्दाः स्युः सार्द्ध्यंशविनिर्गतैः¹⁷ ? ) ॥ १०८ ॥
चतुर्भिरिस्तेषु भक्तेषु शाला भागद्वयं भवेत् ।
भागं भागं भ्रमण्यः स्युः कर्णशाला इमा बहिः ॥ १०९ ॥
(त्रिनिष्क्रान्ता सुविस्तीर्णा भद्रकन्दास्थिते बहिः ।
चतुर्भि॑¹⁸ष्येषुतैः शाला स्यु॑¹⁹रार्थो भ्रमस्तथा ॥ ११० ॥
पदार्धसंमितः कुष्ठौ जलमार्गो विधीयते ।
पृष्ठसाधोसिकास्तस्या द्वै²⁰ कुलामोदिकाष्टमं²¹ ॥ १११ ॥
१ द. यश्चेतरः शालास्या । २ द. कयोः । ३ द. स्त । ४ द. मः । ५ द. भा । ६ द. द्वौ ।
७ द. श्चिन् । ८ द. पृ । ९ द. ण्ड । १० द. त । ११ द. द्धच्छा । १२ द. ˚लेयेमं । १३ द. कोणेषु
यमलायाः सायदाशा˚ । १४ द. ये । १५ द. ये च । १६ द. र्णे । १७ द. ताः । १८ द. तै˚ ।
१९ द. स्युर्द्देनद्वैश्च˚ । २० द. द्वे । २१ द. मी ।

५५८ समराङ्गणसूत्रधारे
भागार्धयलमाला +++ द्वितयशालिना ।
पृष्ठभद्रेण जगतीतिलकाले³ केचिस्तुता ? ) ॥ ११२ ॥
एतस्यां² शुण्डिकायां स्याच्छाला चेन्मुखभूषणम् ।
असौ + पल्लवा नाव( म ) जगती जायते तदा ॥ ११३ ॥
तिलका गण्डकण्डेषु( ? ) शाला( ले ) द्वे भ( व )तो यदा ।
( तेदा सिद्धार्थसंमुखां³ ? ) तदा विद्याधरी भवेत् ॥ ११४ ॥
त्रिविस्तृतं द्विनिष्क्रान्तं पृष्ठशालातलं यदि ।
विद्याधर्याः पृष्ठभद्रे तदा यक्षं विनिर्दिशेत् ॥ ११५ ॥
षड्भागविस्तृते क्षेत्रे दशभागकृतायते ।
द्विभागायामविस्तारं कुर्याच्छालाँत्रयं बुधः५ ॥ ११६ ॥
तदग्रे तत्समं⁶ कुर्यान्मण्ड( पा अधिवाधिकात् ? ) ।
यथाकामं प्रकुर्वीत कर्मशोभाविवभूतये ॥ ११७ ॥
⁸++ भागं भ्रमं कुर्यात् तासां पार्श्वचतुष्टये ।
( विशेषकरणांयंच शालानां मध्यमैरपि ? ) ॥ ११८ ॥
मत्तवारणसंयुक्ताः सुण्डिकागण्डमण्डिताः ।
इयं त्रिकूटा जगती ख्याता॑ ( तृपुष्पूर्या ? ) ॥ ११९ ॥
त्रिकूटा पूर्ववंशस्था त्रिभागायामविस्तृता॑ ।
( विदध्यात् सवमां शालां प्राग्वत् स्याच्चित्रकूटिका ? ) ॥ १२० ॥
यथा पृष्ठे तथाग्रेऽपि यदि शाला विधीयते ।
तदा सैरनिकूटेति विज्ञेया जगती बुधैः ॥ १२१ ॥
( युक्ता प्राणौस्य लभ्यामग्रशालाविवर्जिता ) ।
उपमेवाजॊत्तमा ? ) सा जगती विश्रुता भुवि ॥ १२२ ॥
नैरृतानलवाय्वीशकर्णप्रासादकैर्युता ।
( त्रिकूटैर्भवेन्नन्दै विभक्तषडला यथा ॥ १२३ ॥
१ द. लोकविश्रुता । २ द. स्याः । ३ द. खा । ४ द. ल । ५ द. घेः । ६ द. मा । ७ द. भां ।
८ द. भागं । ९ द. क । १० द. ताः । ११ द. तं । १२ द. सारं । १३ द. ण ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५९
चित्रकूट क्रमायत्नां¹ द्विभजनं पूर्विविकूटवद् विचक्षणः ।
त्रिकूटायामतो रूपे सिद्धिद्वेयायामविस्तृतम् ? ) ॥ १२४ ॥
कर्णे कर्णे कृतं कन्दं चतुर्धा प्रविभाजयेत् ।
भागद्वयेन शाला स्याद् भागेन भ्रमणं तथा ॥ १२५ ॥
(मूलतार्थविस्तारं भवेत्तच्चेह³ मानतः ।
याम्योत्तरे चतुर्भागविस्तार⁴ मागं निर्गताम् ॥ १२६ ॥
+++++++ भद्रं भागिकैद्वयान्वितम् ? ) ।
⁶शेषं तु भ्रमणं तत्र मध्यपार्श्वेषु कारयेत् ॥ १२७ ॥
एवमग्रेऽपि शाले द्वे द्वारस्योभयपार्श्वयोः ।
कर्तव्ये भागनिष्क्रान्ते भागिकायामविस्तृती ॥ १२८ ॥
पृष्ठभद्रं च कर्तव्यं सार्धांशद्वयविस्तृतम् ।
द्विभागनिर्गमं ⁷युक्तं शालया सार्धभागया ॥ १२९ ॥
याम्योत्तरेण चास्यैव कार्यं शालाद्वयं ततः ।
( प्रमाणे पसन्नकार्ये भागे प्रवेशनम् ? ) ॥ १३० ॥
शेषो भ्रमः स्याच्छालानां सप्तानां मध्यगस्ततः ।
स्याच्छैवी (श्रयणी ?) त्वेषा सर्वामरगणप्रिया ॥ १३१ ॥
अस्या एव मुखे शाला यदा सञ्जायते तदा ।
त्रिविक्रमेति⁸ विख्याता जगती जायते शुभा ॥ १३२ ॥
यदा⁹ सार्धविनिष्क्रान्ते सार्धांशद्वयविस्तृते ।
पार्श्वभद्रद्वये शाले भवेतां भागविस्तृते ॥ १३३ ॥
++++++ सार्धभागिकं(क)भ्रमणान्विते ।
( ¹⁰लिप्यते चापि मा शाला ? ) क्रमायाता तदा भवेत् ॥ १३४ ॥
शालायाः शुण्डिकाग्रे तु त्रिपथा सैव जायते ।
( ¹¹चतुर्यातो प्रोक्ता ? ) कथ्यन्ते वृत्तजातयः ॥ १३५ ॥
१ द. र्नर्या । २ द. द्वेध्या । ३ द. भवेत्तच्चेह । ४ द. रं । ५ द. कं । ६ द. शीर्यं । ७ द. व्य ।
८ द. ण । ९ द. यदा सार्धा सति क्रांते । १० द. लु । ११ मु. ‘चतुरश्रोयताः प्रोक्ताः’ इति स्यात् ;
द. र्य ।

५६० समराङ्गणसूत्रधारं
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते ।
मध्ये देवगृहं वृत्तं 'सार्धांशायामविस्तृति ॥ १३६ ॥
भ्रमयेज्जगतीवृत्तं (समगां ?) भागिकं ततः ।
पूर्वोक्तविधिना कार्यं पार्श्वतो मत्तवारणम् ॥ १३७ ॥
गोपुरद्वारशोभाढ्या जगती वलया भवेत् ।
वलयापृष्ठतः कन्दं मूलशालासमायनैम् ॥ १३८ ॥
पूर्वोक्तविधिना भक्तां शालां कुर्यात् तदर्धतः ।
कलशेयं समाख्याता जगती कलशाकृतिः ॥ १३९ ॥
कर्णस्थं द्विपदायामं कर्णशालाचतुष्टयम् ।
चतुरश्रं भवेद् यत्र (शाताम्र्यै + ?) विधीयते ॥ १४० ॥
सप्तभागायते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः ।
भागांस्त्रीन् वर्जयेदग्रे चतुरः(पृष्ठ्यन्तरश्रितान् ?) ॥ १४१ ॥
सार्धांस्त्रीन् पार्श्वयोर्भागांस्त्यक्त्वा (गर्भततोकयेत् ?) ।
द्विभागायामविस्तारं वृत्तं स्याद् देवमन्दिरम् ॥ १४२ ॥
भागमेकं भ्रमस्तस्य विधातव्यः समन्ततः ।
भ्रमणयाः पृष्ठतः कन्दो भागायामविभूषितः ॥ १४३ ॥
तस्यार्धेन भवेच्छाला तदर्धेन परिक्रमः ।
गर्भाद् भागद्वयस्यान्त ईशानानलयोर्दिशोः ॥ १४४ ॥
द्विभागौ भवतः कन्दावर्धभागप्रवेशितौ ।
पृष्ठशालोर्ध्वगे तिर्यक्सूत्रे(ण ?) दत्ते भ्रमान्तिके ॥ १४५ ॥
कर्णिकाद्वितयं कार्यं राक्षसानिलयोर्दिशोः' ।
(व्यय ?)शालां च कुर्वीत पृष्ठशालासमां ततः ॥ १४६ ॥
प्राक् (च ?) पश्चात् कन्दगर्भस्था(स्थ)सूत्रद्वितैययोगतः ।
कुर्वीत कर्णिका(कां) तीक्ष्णा(क्ष्णां)पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ १४७॥
१ द. स्यार्द्धिशायामनिष्टृतिः । २ द. व्य । ३ द. र्ति । ४ मु. 'सा कर्णेत्य' इति स्यात् ।
५ द. ˚यद्दर्गे । ६ मु. पुस्तके 'पृष्ठतश्च तान्' इति स्यात् । ७ द. ˚त्स्व । ८ मु. पुस्तके 'गर्भं ततोऽ-
ङ्कयेत्' इति स्यात् । ९. ˚त्त˚ । ९ द. रा । १० द. शः । ११ द. त्रि ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६१
( शेषा भ ? ) पूर्ववत् सर्वा शुण्डिकादिक्रिया भवेत् ।
( यदागभी१ ? ) करवीरेयमीशादित्रिदशप्रिया ॥ १५८ ॥
एतस्या एव पृष्ठस्था२ यदा सन्त्यष( ष्ट ) कर्णिको३( काः )।
वामशाले विधीयेते नलिनीति तदा भवेत् ॥ १५९ ॥
( दत्तंशस्य सालि४ख्यात् तद्यौ दृशभिः पदैः ? ) ।
सूत्राणि पातयेत् तस्य ततो दिक्षु विदिक्षु च ॥ १६० ॥
प्रासादभ्रमणस्यान्ते द्विपदायामव( वि )स्तृती( न् ) ।
कुर्वीताष्टसु संम्पातेष्वष्टौ कन्दान् समन्ततः ॥ १६१ ॥
( विधाय तां चतुर्भक्तां कुर्याद् भ्रमांस्तथा ? ) ।
अन्तरेण च कन्दानां कर्तव्यं कर्णिकाष्टकम् ॥ १६२ ॥
देशात् सार्धं यदा सूत्रे( ? ) यथा संपत्स्यते मिथः ।
पार्श्वद्वयात् कर्णिकानां संस्थानं स्यात् तथाविधम् ॥ १६३ ॥
भक्त्वैवं सर्वभद्रानि त्रिपदोऽन्तः सुरालयः ।
पार्श्वभ्रमो व्यर्धपादो( ? ) दशधा भाजिते भवेत् ॥ १६४ ॥
कन्दाश्च द्विपदाः कार्या बहिर्दिक्षु विदिक्षु च ।
अन्योन्याभिमुखास्तेषु शालाः कार्या यथोदिताः ॥ १६५ ॥
( शंक्तियस्ता समीक्षते ? ) विष्णोरप्रतिमौजसः ।
कार्येयं तस्य ( तान्थेस्युः ? ) ( पुंडरीकविनामतः ? ) ॥ १६६ ॥
एतस्याः कर्णिकास्थाने यदा वृत्तं प्रकल्प्यते१३।
तदानीमातपत्रं स्यात् कर्तव्या ब्रह्मणश्च सा ॥ १६७ ॥
कृत्वा वृत्तायतं क्षेत्रं विभजेद् दशभिः पदैः ।
तस्य मध्ये विधातव्यं देवागारं पदैस्त्रिभिः ॥ १६८ ॥
१ द. र्भा । २ द. स्थे । ३ द. के । ४ द. स्य स्यात् । ५ द. संतापे । ६ मुद्रित प्रतौ
'विधाय तांश्चतुर्भक्तान् कुर्याद् दिक्षु भ्रमांस्तथा' इति स्यात् । ७ द. तांश्चतुर्भक्ताः । ८ द. ग्रा° ।
९ द. संपन्नसो मिथः । १० द. शक्तयस्ता समाख्यपेत् रष्टोर प्र° । ११ द. नान्येभ्य । १२ मुद्रित
पुस्तके 'केति नामतः' इति स्यात् । १३ द. प्रकल्पयेत् ।
वा. ७१

५६२ समराङ्गणसूत्रधारे
तस्य पार्श्वेषु कर्तव्यो¹ भ्रमः सार्ध(द्वि)भागिकैः³ ।
द्विभागं बाह्यवृत्तं स्यात् तत्र कुर्यादिमां क्रियाम् ॥ १५९ ॥
भागैर्द्वादशभिस्तच्च तुल्यमानैर्विभाजयेत् ।
एकैकं च पुनर्भार्ग चतुर्धा तेषु भाजयेत् ॥ १६० ॥
द्विभागायामविस्तारा शाला मध्ये विधीयते ।
भागिकश्चतुरश्रंश्च दिर्छा(?)लान्(त्रि)तये भ्रमः ॥ १६१ ॥
वामदक्षिणतः शाले (ताँ ?) ये भवतः शुभे ।
ते वृत्ते संविधातव्ये संमुखे च परस्परम् ॥ १६२ ॥
(शाला तु खुमार्गस्याच्छालाईभागार्वविस्तृतः ?) ।
⁹कल्प्यस्तेनैव मानेन (सचावा?) भ्रमणं भवेत् ॥ १६३ ॥
जगत्यैषा समाख्याता चक्रवालेति नामतः ।
दिवाकराय कर्तव्या सग्रहार्याथवेन्दवे ॥ १६४ ॥
(समक्षवायभद्रायामात्रियुक्तायं वा पुन?) ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥ १६५ ॥
गर्भात् कोणगसूत्रेण सर्वतो वृत्तमालिखेत् ।
बहिखिपदविस्तारं कन्दं कुर्याच्चतुष्पदम् ॥ १६६ ॥
शालायां(लां) च द्विपदायामां विस्तारात् सार्धभागिकाँम् ।
शेषं तु भद्रशालायाः समन्ताद् भ्रमणं भवेत् ॥ १६७ ॥
भद्रस्योभयतो वृत्ते द्वि¹³भागायतविस्तृते ।
शाले च वृत्तयोरन्तर्भागिकायामविस्तृती ॥ १६८ ॥
याम्यसौम्यापरास्वेवं दिक्षु भद्रत्रयं भवेत् ।
सार्धमायामविस्तारास्त(त्त)दधर्भमणान्विताः ॥ १६९ ॥
शाला विदिक्षु कर्तव्याः शोभनाश्चतसृष्वपि ।
भद्रमध्ये स्थितां शालां हित्वा प्राच्याँ(तु सा) भवेत् ॥ १७० ॥
१ द. व्यं । २ द. मं । ३ कं । ४ द. ग । ५ द. ग्र । ६ द. च्छा । ७ मुद्रित पुस्तके
'तासां' इति स्यात् । ८ द. शालातुरिखमार्गस्याच्छालाई भा° । ९ द. क्षम्य । १० द. यथो वंदने ।
११ द. गि । १२ द. क । १३ द. गोयत्त । १४ द. म्य । १५ द. च्य ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६३
सार्धंमायामविस्तारास्त(त्त)दर्धभ्रमणान्विता ।
सनक्षत्राय सोमाय कर्तव्या पुष्टिहेतवे ॥ १७१ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ।
पञ्चभागायतां मध्ये शालां वृत्तां प्रकल्पयेत् ॥ १७२ ॥
सार्धभागद्वय(स्त?)मिता देवागारस्य बाह्यतः ।
(१भ्र्मण संविधातव्य ?) कर्णशालाश्च कर्णगाः ॥ १७३ ॥
कर्णमानं३ बहिर्वृत्तं भ्रमयित्वासान्दं(समन्त)तः ।
भद्रोपभद्रकर्णेषु वृत्ताः शालाः प्रकल्पयेत् ॥ १७४ ॥
पदद्वयसमायामा(ः) पदत्रितयविस्तृतौ(ः) ।
भागिका(क)भ्रमणोपेता(ः) शालाः कुर्वीत भद्रजाः ॥ १७५ ॥
द्वे भद्रात् पार्श्वयोः शाले द्वे च प्रतिरथाश्रये ।
भागिकायामविस्तारा(रे) कुर्यादर्धपरिक्रमे ॥ १७६ ॥
बौ(बा)हल्यायामतः सार्धभागा(ः?) शालार्धकर्णगा ।
तासां तदर्धमानेन विधातव्यः परिक्रमः ॥ १७७॥
प्रविष्टौ तु पदार्धेन भद्रान् प्रतिरथावुभौ ।
इत्येषा जगती प्रोक्ता मानतश्चन्द्रमण्डला७ ॥ १७८॥
अथ ८वृत्ता++ ९ब्रूमो जगतीः षड् यथाक्रमम् ।
पञ्चभागायताः क्षेत्रा विस्तरेण चतुष्पदाः( ?) ॥ १७९ ॥
विद्ध्यादायतं वृत्तं (चमस्यां ११भवभागिकः ?) ।
मध्ये स्यात्(त्रिं१२पदास्तामा सं१३द्विपदविस्तृताः ?) ॥ १८०॥
मत्तवारणसंयुक्ता य(प्र)तोल्यालङ्कृता शुभा ।
सोपानशुण्डिकाप्रान्तं ++ गण्डितमण्डिता१४ ॥ १८१ ॥
१ द. भाग । २ द. भ्रमणी संविधातव्यः क॰; मुद्रित पुस्तके ‘भ्रमणाः संविधातव्याः’ इति
स्यात् । ३ द. नाद्व । ४ द. दं ततः । ५ द. तः । ६ द. श्व कर्णगाः । ७ द. लाः । ८ मु. पु.
‘वृत्तायताः’ इति स्यात् । ९ द. ब्रगो । १० द. ॰ध्यायितं । ११ द. त । १२ मु. पु. ‘त्रिंपदायामा
सार्धद्विपदविस्तृता’ इति स्यात् । १३ द. सा । १४ द. का ।

५६४ समराङ्गणसूत्रधारे
उक्तेयं मातुलिङ्गीति जगत्यमरवल्लभा ।
अस्या एव यदा पृष्ठे द्विभागायामविस्तृतिः ॥ १८२ ॥
शाला पूर्वक्रमेण स्यात् तदा ज्ञेया घटीति सा ।
तद्रूपे ( तद्यतालालं ? ) द्वे शाले वामदक्षिणे ॥ १८३ ॥
( यदि पश्चिमशाला च १तत्रेस्यायमती जगती तदा ? ) ।
घटीकर्णेषु सर्वेषु द्विभागायामविस्तृती ( ताः ) ॥ १८४ ॥
यदि स्युर्भ्रमसंयुक्ता ( ः ) शाला ( ः ) प्राग्वद् विभाजिता ( ः ) ।
( कुरुक्षेत्रेर्धायंतरिक्षे द्वे च पृष्ठे वार्तन्तदूर्य ३? ) ॥ १८५ ॥
कालिङ्गीयं भवेदेवं ( पार्श्वयो र्नयुर्लैमदात्रेपु ४? ) ।
५पुस्यांसु ( एतस्यां तु ) यदा शाला शुण्डिकाननसंत्रि( स्थि )ता ॥
वृत्तायतविनिर्माणा जगती स्याष्ट( त् ) ++++।
६एता वृत्तायताः ।
ब्रूमोऽथाष्टाश्रिसंस्थान( ना ) जगतीः शुभलक्षणाः ॥ १८७ ॥
चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं सपादैर्दशभिर्भजेत् ।
परित्यजेत् ततः ७सूत्रं ८कर्णे कर्णे पदत्रयम् ॥ १८८ ॥
सपादांश्चतुरो भागान् मध्यभागेऽवशेषयेत् ।
९संसिध्यते( ति ) च साष्टाश्रि तस्यार्धे स्यात् सुरालयः ॥ १८९ ॥
अष्टाश्रिमध्यभागस्थः + शेषं १०भ्रमणं भवेत् ।
प्रासादश्च ( च )तुर्द्वारश्च( च ? )तुर्भिर्मण्डपैर्युताः( तः ) ॥ १९० ॥
( प्रासादसाक्रसूत्र ? ) मुखलिङ्गं निवेशयेत् ।
मूलकन्दार्धतः ( ११केन्दा क्रमादिक्षु १३वै ? ) ॥ १९१ ॥
तुल्यप्रमाणकांनष्टौ१४ चतुर्भागविभाजिता( तान् ) ।
भ्रमशालाश्च पूर्वोक्तक्रमेण परिकल्पयेत् ॥ १९२ ॥
१ द. नेत्रे । २ द. र्वाँ । ३ द. पू । ४ द. अंयु र्ष्णमदा । ५ द. त्रपु स्यां । ६ द. एतदाः ।
७ द. स्तत्र । ८ द. प । ९ द. स । १० द. तु भ्रमणं । ११ द. मुद्रित पुस्तके ‘कन्दान् क्रमाद् दिक्षु
विदिक्षु च’ इति स्यात् । १२ द. या । १३ द. विदिक्षु । १४ द. ता ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६३
सोपानशुण्डिकागण्डैस्ता(गो)पुरायैरलङ्कृतः ।
(करव्यासामेरुपता वैवा सर्वार्थमुदाहृता ?) ॥ १९३॥
कृत्वा पूर्ववदष्टाश्रि क्षेत्रं भद्रं वि(४द्वि)धा भजेत् ।
कुर्याद् भागार्धकं भद्रे पक्षयोश्च विनिर्गतम् ॥ १९४॥
तद्विस्तारं भजेत् षड्भिर्निर्गमस्तैस्त्रिभिः पदैः ।
परिक्रमो भवेत् ++ पार्श्वयोः पृष्ठ(तोऽ)ग्रतः ॥ १९५॥
शेषं (शाला)युगं कार्यं भागद्वितयमायतम्५ ।
सार्धभागिकविस्तारं (संघचेस्यरस्यं च ?) ॥ १९६॥
अनेनैव प्रकारेण भद्रे भद्रे भवेद् गतिः ।
कर्णभद्रं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृति६ ॥ १९७॥
चतुर्धा भाजिते तस्मिन् भागेन भ्रमणं भवेत् ।
शेषं तु शाला विज्ञेया द्विपदायामविस्तृता ॥ १९८॥
विदिग्(न्ते)षु सर्वेषु न्यासोऽयमतिसुन्दरः ।
मूलशाला तु कन्दार्धे (भ्रमश्चार्धीभ्रमं ततः ?) ॥ १९९॥
मातृकेयं समाख्याता९ (जगतुपसरचन्दितकिन्नरोंशप्रदिति ?) ।
११भद्रं ++ पदेभ्यः स्याद् भद्र(भाग)त्रितयनिर्गतम् ॥ २००॥
चतुर्भागिकविस्तारं त्रिपदायामकन्दकम् ।
तदा स्याच्छेखरा नाम भद्रत्रितयभूषिता ॥ २०१॥
नित्यप्रमुदितानेकदेववृं१२त्तद(न्द)कृतास्पदा ।
१३प्रागष्टय(ष्टा)श्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते ॥ २०२॥
द्विभागायामविस्तारे प्रासादे दशमे भ्रमे ।
अश्रिभिः समविस्तारा(१४दौसष्टौ ++?) प्रकल्पयेत् ॥ २०३॥
सदा भागप्रविस्तारं(रान्) तांश्च कुर्यात् पृथक् पृथक् ।
निर्गमेण चतुर्भागो(गान्) भागिकैं१५ श्रमणान्वितान् ॥ २०४॥
१ द. ण्डं स्तो । २ द. ता । ३ द. च । ४ द. तथा । ५ द. तीम् । ६ द. तिः । ७ मुद्रित
पुस्तके 'भ्रमश्चार्धभ्रमस्ततः' इति स्यात् । ८ द. द्धि । ९ द. त । १० द. किन्नरा रा । ११ द. प्रति
भद्रं । १२ द. ॰वृतदक्षतास्पदा । १३ द. प्र । १४ मुद्रित पुस्तके पाठभेदस्तु 'नष्टौ कन्दान्' इति
स्यात् । १५ द. कः ।

५६६ समराङ्गणसूत्रधारे
द्विभागायामविस्तारं मध्ये शालाद्वयं भवेत् ।
पद्मगर्भेयमित्युक्ता प्रजापतिमनःप्रिया ॥ २०५ ॥
भवेतो१( दा )र्यादिदेवीनां सदा चित्र( त्त )प्रसादिनी ।
विधाय( क्षेत्रमष्टास्रतवदर्धायामविस्तृतौ ? )२ ॥ २०६ ॥
मध्ये देवगृहं कार्यं तदर्धेन भ्रमो बहिः ।
३भद्रं भवेद् द्वादशभिस्तैश्चतुर्भिर्विनिर्गमः ॥ २०७ ॥
तस्य( स्यात् ? ) भद्राणां निर्गमोऽपि चतुष्पदः ।
४विस्तारः षट्पदस्तेषां चतुर्भिस्तं विभाजयेत् ॥ २०८ ॥
भागार्धेन ( च ) शाला स्याद् भागत्रितय( स ? )मायात( यता ) ।
भ्रमश्च स्या + ( त्तु )कर्तव्यो भागं तत्पार्श्वयोः ( रुद्राया ? )॥२०९॥
द्विभागायामविस्तारा( रे ) शाले स्यातां पदभ्रमे ।
इयमंशुमती प्रोक्ता जगती शुभलक्षणा ॥ २१०॥
विधाय क्षेत्रमष्टाश्रि तदर्धायामविस्तृति ।
मध्ये देवगृहं कार्यं तदर्धेन भ्रमो बहिः ॥ २११॥
प्रासादसमविस्तारं भद्रं कृत्वा ततो भजेत् ।
चतुर्दशभिरस्य ( स्यान्निगिर्यमो ? ) दशभिश्च तैः ॥ २१२॥
मौलिकभ्रमणस्यान्ते त्रिपदायतविस्तृता९ ।
शालातिशोभना कार्या सार्धभागभ्रमान्विता ॥ २१३ ॥
द्विपदायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते ।
कर्तव्ये पार्श्वयोस्तस्याः शाले द्वे चारुदर्शने ॥ २१४॥
प्रतिभद्रं विधातव्यं भागपञ्चकविस्तृतम् ।
भागत्रयं प्रविष्टं च तत्र शाला त्रिभागिकी ॥ २१५॥
भागद्वितयविस्तारा भागिकभ्रमणान्विता ।
पार्श्वयोः प्रतिभद्रस्य कर्णिके भागनिर्गमे ॥ २१६ ॥
१ द. द्वा । २ मुद्रित पुस्तके ' क्षेत्रमष्टाश्रि तदर्धायामविस्तृति' इति स्यात् । ३ द. भद्रयाय ।
४ द. विस्तरे । ५ द. णः । ६ द. प्रदोद सं० । ७ द. वे । ८ मुद्रित पुस्तके ' स्यान्निर्गमो ' इति
स्यात् । ९ द. ताः ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५६७
सार्धभागायते स्यातां कर्णाः शालायुगान्विताः ।
पूर्ववच्छुण्डिकार्यं च कमलेयमुदाहृता¹ ॥ २१७॥
चतुर्दशविभक्तासु सप्तस्वस्तिषु( ? ) कल्पयेत् ।
निर्गमायामतुल्यासु² शालाः पञ्च पृथक् पृथक् ॥ २१८॥
अग्रभद्रे तु कर्तव्यं शालात्रितयमुत्तमम् ।
इति विज्ञेय( ज्ञैः ) समाख्याता शाला वज्रधरप्रिया ॥ २१९॥
इत्थं जगत्यश्चतुरश्रसंस्थाः
( ³स्पदायनों ? ) वर्तुलसन्निवेशाः ।
( वृत्तायता धस्तियुताश्चयः सम्यग् ? )
जङ्घाः सदा शिल्पभिरप्रमत्तैः ॥ २२० ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
जगतीलक्षणाध्यायो नामैकोनसप्ततितमः ॥
अथ लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ।
अथ प्रमाणं लिङ्गानां लक्षणं चाभिधीयते ।
( लोहं हस्तत्रिभागेन कनीयसम् ? ) ॥ १ ॥
( ⁶व्यंशवृद्धानावैवं स्युराहस्ताँत्रतवाविधे ? ) ।
( ह्रस्वमध्योत्तमाख्यानि त्रीणि त्रीण्यल्पकादिभिः ॥ २ ॥
लिङ्गानामभिः प्रासाद्स्थानुसारतः ? ) ।
अतश्च द्विगुणानि( स्युंवारुणाजानि प्रमाणतः ? ) ॥ ३ ॥
( त्रिर्गुणान्यस्माज्जातानि ? ) मृत्तिकाप्रभवानि च ।
स्वस्य स्वस्य कनिष्ठस्य पदेन परिवर्तनात् ॥ ४ ॥
१ द. तः । २ द. स्तु । ३ मुद्रित पुस्तके पाठभेदस्तु ‘स्तदायता’ इति स्यान् । ४ द. दांता ।
५ द. प्रतों ‘ ........ ’ इत्येवास्ति । ६ मुद्रित पुस्तके ‘व्यंशवृद्धा नवैवं स्युरा हस्तत्रितयावधेः’
इति स्यान् । द. त्र्यं । ७ द. नैवैवं । ८ द. सूत्रे तथा विधे ; ९ द. लिङ्गिनाममभिः प्राहुः प्रा° ।
१० द. वारुण्या । मुद्रित पुस्तके ‘स्युर्दाहजानि प्रमाणतः’ इति स्यान् । ११ मुद्रित पुस्तके
‘त्रिगुणान्यश्मजातानि’ इति स्यान् । १२ द. तिकी ।

५६८ समराङ्गणसूत्रधारे
कनिष्ठायाने¹(?)हीनं च कर्तव्यं लक्षणं² बुधैः ।
(सप्तमे यदि वा तिर्यग्गलोधसन्निभाम् ॥ ५ ॥
स्तम्भद्रानौ दंतकैकवेलेषा⁴ विष्णुवारिता ?) ।
पक्षरेखा विधातव्या लक्षणोद्धरणार्धनी⁶(?)॥ ६॥
पक्षक्षेत्रे कृते षोढा ⁷त्यक्तार्थांशकरैर्वृता(?)।
पुत्रार्थिनां पक्षलेखा हिता ( ⁸राद्यपिर्थिनानामपि ?) ॥ ७॥
अष्टभिर्नवभिर्वास्मिन् भक्ते त्यक्त्वांशकावधः ।
स्यात् पक्षलेखा षड्भिश्च सप्तभिश्चेष्टकामदा ॥ ८॥
यद्वा षोडशभिर्भक्ते विहायाधोऽशकद्वयम् ।
(पशुरेखासरैर्नन्दैः स्तयैः शक्रैश्च शस्यते ?) ॥ ९ ॥
लिङ्गेऽङ्गुलानि यावन्ति यवत्र्यंशैस्तदुन्मितैः ।
⁹लक्षणाद्धारणा कार्यमन्तरं लक्ष्यंरेखयोः(?)॥ १०॥
रेखान्तरेषु (मांशस्य नर्थांशे ?) पूँर्वकसम्रिमितम् ।
खातं कुर्वीत रेखायां विस्तारं च विचक्षणैः ॥ ११ ॥
कुँर्यान्न लक्षणे द्वा(णोद्धा)रं लिङ्गे (लोहेचरत्रजे ?)।
बाणलिङ्गे चले चापि (तथानोजॉहिलक्षणम् ?) ॥ १२ ॥
पूजांशमेकादशधा भक्त्वोर्ध्वं सर्वतः समा(म)म् ।
तिर्यक् तथैकनवतिं भागानां शिरसो भजेत् ॥ १३ ॥
भवेत् सहस्रं लिङ्गानां सैकभित्यसमैः पदैः ।
सहस्रलिङ्गमित्युक्तं (पञ्चाङ्गव्यङ्गमेवता ? ) ॥ १४ ॥
(अथां विभागं र्ववधा लिङ्गे सर्वमे भावयेत् ?) ।
ऊर्ध्वं¹⁷ भागतत्रयं त्यक्त्वा भागभागेन कल्पयेत् ॥ १५ ॥

१ द. नि । २ द. ºणेर्बुधैः । ३ द. ग्ततुलोधनसन्निभम् । ४ द. पां । ५ द. ºक्षणां । ६ द.
तं । ७ द. त्यक्तवार्धांशं । ८ द. मुद्रित पुस्तके ‘विद्यार्थिनानामपि’ इति स्यात् । ९ द. मुद्रित पुस्तके
‘लक्षणोद्धारणं कार्यमन्तरे पक्षरेखयोः’ इति स्यात् । १० द. लक्ष्म । ११ द. यू । १२ द. र्ण ।
१३ द. कुर्यान्न लक्षणोपेतं द्वारं लिं° । १४ द. तेजो । १५ द. क्तो । १६ द. न । १७ द. र्ध्व ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५६९
भागेन (शंकास्य ?) ग्रीवाः कुर्यात् ततः परम् ।
भागद्वयेन (स्कन्धांशपणे युग्मपटानि च ?) ॥ १६ ॥
(पुष्पसंस्थे च ?)माशासु विहिते चतसृष्वपि ।
चतुर्मुखं भवेल्लिङ्गमर्चितं सर्वकामदम् ॥ १७॥
त्रिमुखं (खे) तु ललाटा(दी)ना(न्य) ज्ञान्यंशेन १साङ्घिणा ।
पृथक् पृथक् विधेयानि शेषांशात् स्कन्धकल्पना३ ॥ १८ ॥
ऐकचक्रे(?) तु सार्धेन ललाटादान(दीनि) कल्पयेत् ।
४नवभक्ते त्याञ्चे(त्यजेद् ) द्वौ द्वौ विभागौ पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ १९॥
विधिरेष चतुर्वक्त्रे (विभक्ते ?) पार्श्वयोर्द्वयोः ।
सार्धं सार्धं त्यजेद् (५भूषा ?)मेकवक्त्रे(र्घशस्य च ?) ॥ २० ॥
चन्द्रार्धालङ्कृतं कार्यं कू(ज)टाकूटधरं शिरः ।
शिरसो (६वर्तते ?) कार्या पूर्वप्रोक्तेन वर्त्मना ॥ २१ ॥७
(८एकत्रै चतुरो स्यातां विस्तृते ?) मुखनिर्गमः ।
स्याद्वा विभागै(१०र्केन्द्रि काराख्यैर्यथाक्रमम् ?) ॥ २२॥
मुखलिङ्गं न कर्तव्यं लिङ्गात् सर्वसमा१३हिते ।
सर्वेषां मुखलिङ्गानां द्विदलं पीठमिष्यते ॥ २३ ॥
(तैरू दैर्घ्य ?) जायन्ते त्रयस्त्रिंशत् सहोदितैः ।
लो(लौ)हानि तद्वद् दारूत्थान्यस्म(इम)मृत्प(त्प्र)भवानि च ॥
तेषां (यवनवाल्यायान्यानन्तराणि च ततोऽपि षट् ?) ।
चतुराद्याश्चतुर्वृद्धा हस्तैः (सहस्तप१४द्धैतः ?) ॥ २५ ॥
ये प्रासादा निरन्धारा नवलिङ्गानि तेष्विह ।
पञ्च + द्वादशाद्येषु साधारेष्वा शतार्धतः ॥ २६ ॥
१ द. शि । २ द. सांहिणा । ३ द. शेषं स । ४ द. नां । ५ मुद्रित पुस्तके ‘एकवक्त्रे’ इति
स्यात् । ६ द. इतः पूर्वं “पृथगांगानि चत्वारि शेषत्र(यं) न दृश्यते । भागत्रये मूर्ध्वभावि शिरः सर्वेषु
कारयेत् ॥” इत्यधिकः पाठः । ७ द. मुद्रित पुस्तके ‘भाग’ इति पाठः स्यात् । ८ मुद्रित पुस्तके ‘वर्तना’
इति स्यात् । ९ द. इतः परं “द्वारं लिंगे लोहेच्चरत्रजे ।” इत्यधिकः पाठः । १० मुद्रित पुस्तके ‘एकत्रि-
चतुरास्यानां विस्तृतेः’ इति स्यात् । ११ द. त्रि च । १२ द. रार्केन्द्रवि । १३ द. वृते । १४ द. द्व ।
वा. ७२

१७० समराङ्गणसूत्रधारे
एकाद्येकोत्तरैर्हस्तैः शैलजानि प्रचक्षते ।
प्रासादगर्भमानाद् वा पश्चद(शां)शैस्त्रिभिरुत्तमम् ॥ २७ ॥
नवांशैः पञ्चभिर्मध्यं कनीयोऽर्धेन तद् भवेत् ।
प्रभेदैरन्तर(रै)स्तेषां यथायोगं त्रिभिस्त्रिभिः ॥ २८ ॥
षडन्यानि भवन्त्येवं नवलिङ्गानि पूर्ववत् ।
तेभ्योऽप्यवान्तरैर्भैदैः प्राग्वत्$^३$ सन्त्रिविधैर्युता( ?) ॥ २९ ॥
दिशानया दारुजानि $^४$++यल्लोहजानि च ।
दौष्ये(दैर्घ्ये) षोडशधा भक्ते चतुर्भिः सुरपूजितम् ॥ ३० ॥
लिङ्गं विष्कम्भतो (नाद्यं भूतैः सैं अंशैतैः ?) शुभैः ।
भवेत् सर्वसमं षड्भिराद्याख्यं चतुरश्रकम् ॥ ३१ ॥
कोणे$^६$ कर्मा(र्णा)र्धसूत्रेण लाञ्छिते शेषलोपमा(ना)त् ।
अष्टाश्रि स्यात् सप्तभक्ते (हानातुणेशयोरन्थ ?) ॥ ३२ ॥
गर्भसीमार्थसूत्रेण वर्तनाद् वृत्तनिर्मितं(ता) ।
अधोमध्योर्ध्वभागाः स्युश्चतुरश्रादिकाः क्रमात् ॥ ३३ ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां दैर्घ्याल्लिङ्गे समोत्तमाः ।
(नमस्तेष्वपि लिङ्गानां $^{१०}$थुँथुभागतः ? ) ॥ ३४ ॥
(पूनाधैव$^{११}$ ? ) विधातव्यौ भागौ ब्रह्मशिवाश्रयौ ।
लिङ्गस्य दैर्घ्यजं$^{१२}$ पीठे विस्तारोऽसौ विधीयते( ?) ॥ ३५ ॥
लिङ्गविस्तारतश्चान्यत् पार्श्वपीठे विशिष्यते ।
तत्समो ब्रह्मणो भाग(गा)त् संप्रदायापहृत्य वा ॥ ३६ ॥
रुद्रभागो विधातव्यो ब्रह्मभागे(गो)ऽपि तद्वशात् ।
एवं कृते परिहृतस्वा(स्त्वा)यै दोषो भवेदिह ॥ ३७ ॥
कर्तुः (कारैष्टैतुंश्च$^{१४}$ ?) स्यात् तस्मिन् परिहृते शुभम् ।
ऊर्ध्वं $^{१५}$त्र्यंशस्य दानेन वर्तनाद् बालचन्द्रमाः ॥ ३८ ॥
१ द. लिंगं । २ द. न्ते । ३ द. क्त । ४ मुद्रित पुस्तके खंडित स्थाने 'कल्पये' इति स्यात् ।
५ द. स त्र्यंशतैरुतैः । ६ द. णैः । ७ मु. पु. 'हानात् कर्णाशयोरथ' इति स्यात् । ८ द. णै ।
९ द. तः । १० द. प्पुष्णुभागतः । ११ द. 'थैवौ' । १२ द. यत । १३ द. या । १४ मु. 'कारयितुश्च'
इति स्यात् । १५ द. ष्टि ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७१
( कुक्कुटाण्डचतुर्थस्य त्रपुसम्भवे तु ? ) ।
अष्टमांशां१ स( शस्य ) तुच्छत्रं दानादैर्घ्यस्य वर्तनात् ॥ ३९ ॥
कृतेऽष्टांशे चतुर्थास्मिन् भागवृद्ध्या४ तदुच्यते ।
पुण्डरीकं विशालाख्यं श्रीवत्सं ( शौक्रसर्वणम् ) ॥ ४० ॥
लिङ्गेषु ( ६लक्षणोद्वारं ? ) कर्तव्यः स च कथ्यते ।
रुद्रभागं ७त्रिधा भक्त्या( क्त्वा ) द्वाभ्यां लक्षणमुद्धरेत् ॥ ४१ ॥
( शिरोधायतो लिङ्गे लक्षणापि ? ) तदिष्यते ।
यद्वायताननं षष्ठे कर्तव्य( व्यं ) नवमांशके ॥ ४२ ॥

• वायं ++ वाकारपक्षरे( खा )विवर्जितम् ।
  पार्श्वरेखात्रिभागेन विस्तृतं चतुरश्रकम् ॥ ४३ ॥
  प्राग्वदष्टास्ति( श्रि ) वृत्तं च षडश्रोच्छत्रमस्तकम् ।
  शत्रुमर्दनसंज्ञेन च्छत्रेण समलङ्कृतम् ॥ ४४ ॥
  लिङ्गमिन्द्रार्चितं शास्तमैन्द्रदिग्विजयार्थिनां( म् ? ) ।
  प्रतिष्ठाप्यमिदं शत्रोर्यद्वा स्तम्भनमिच्छता ॥ ४५ ॥
  लोकपालैश्चेति कुर्यात् + त्र्यंशाधार्धिलक्षणम् ।
  ऐन्द्रे वज्राभमध्येऽस्या( स्य ) ( पै१२ )क्षरेखा विधीयते ॥ ४६ ॥
  स्वदैर्घ्यदलरुद्रांशैः पञ्चभिश्चित्रै१३र्भावना( म् ? ) ।
  विस्तृतं चतुरश्रं स्यान्मध्ये वृत्ते च पूर्ववत् ॥ ४७ ॥
  अश्रिभिः सप्तभिर्युक्तं वृत्तं स्वास्रा( स्र )विवर्जितम् ।
  ( प्राग्विस्तारार्धविस्तारि लक्षमस्योत१४मस्तकम् ? ) ॥ ४८ ॥
  पूद्धये( यद्वै )कादशभिर्भक्ते पक्षयोश्च( १५च्छिभि ? )स्त्रिभिः ।
  लुप्तैरंशैस्तदेवांशैनौ( शोनो )च्छिद्रं छत्रमिष्यते ॥ ४९ ॥
  १ द. वं । २ द. स्य स । ३ द. ना । ४ द. द्धा । ५ द. शक्रमर्दन; मुद्रित पुस्तके
  'शत्रुमर्दनम्' इति स्यात् । ६ मुद्रित पुस्तके 'लक्षणोद्धार' इति स्यात् । ७ द. रः । ८ द. द्वि ।
  ९ द. वावाननं । १० द. चिंनां । ११ द. लौश्चिति कुर्यात्त्र्यंशादर्द्धनलक्षणं । १२ द. क्षरेरेखा ।
  १३ द. क्षैत्र भावनं । १४ द. न । १५ द. बि; मुद्रित पुस्तके 'त्रिभि' इति स्यात् ।

५७२ समराङ्गणसूत्रधारं
इदमग्नार्चितं लिङ्गं कृत्वाग्नेर्योजयेद् दिशम् ।
चिकीर्षुर्णारिसन्तापं प्रतिष्ठाप्यमिदं सदा ॥ ५० ॥
स्वधै(दै)र्घ्यार्धनवांशानां पञ्चकेन प्र(वि)स्तृतम् ।
कुर्यात् कुण्डं च(ष्ठोष्ठं च पार्श्वयुगं ?) त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ५१ ॥
नवधा सर्वतः कृत्वा त्रींस्त्रीनुत्सृज्य कोणगान् ।
कुर्वीताप्यस्र(स्र)मेवं स्यात् क्रमाद् वृत्तं विनाश्विभिः ॥ ५२ ॥
मूर्धानं दशभिर्भक्त्वा भागत्रितयला(लो)पने ।
पक्षयोर्विहिते कुर्यादुच्छ्रितिं दशमांशतः ॥ ५३ ॥
लक्षणं पूर्ववत् कार्यं (दण्डाग्रकोर ?) मग्रतः ।
(कैथं यान्यादिष्वि ?)+ + लिङ्गमेतज्जिगीषुभिः ॥ ५४ ॥
वधार्थं वा विपक्षाणां सर्वैर्वैवस्वतत्वान्चि(चिं)तम् ।
(आग्रयवत्कविष्णोसाः किन्त्वर्तुस्यदशापिकं⁵ ॥ ५५ ॥
खराशिर्मस्तकेरुक्ते ? ) सार्धभागपरिक्षते⁷ ।
पार्श्वयोः (स्यादभिर्लाभं ?) खङ्गाग्राभं च शस्यते ॥ ५६ ॥
षड्भा(खड्गा)भिधमिदं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य (तु) निर्ऋतिः ।
(अंथापर्येन्दिरासतत्त्व१३ ?) तत्त्वव्यो(यो)गं च शाङ्करम् ॥ ५७ ॥
(सार्व संशांशकलिंविष्वास्यारुणान्वितो ?) ।
चतुर्भिर्लक्ष्म चैतस्य पाशाग्राभं (कतासिचत्१६ ?) ॥ ५८ ॥
लिङ्गमेतत् प्रतिष्ठाप्य (वैरुणास्वादिगासतंम्१७ ?) ।
योनं(गं) तथाप्लवानैशां किन्तै(न्त्वे)तच्छान्तिपुष्टिकृत् ॥ ५९ ॥
(स्वधै द्वादशभागांशैः सप्तभिः पुवतेनिले१९ ।
वेष्णासांकं शोकैकैः भक्ते द्वित्रिलोपने पैरश्चतम्२० ? ) ॥ ६० ॥
१ द. र्ति । २ द. पृष्ठं च पार्श्वयुग । ३ द. ह । ४ द. दंडाग्राकारमं । मुद्रित पुस्तके
'दण्डाग्राकारम्' इति स्यात् । ५ मुद्रित पुस्तके 'स्थाप्यं याम्यदिशि' इति स्यात् । ६ द. ष्व ।
७ द. कः । ८ द. तो । ९ द. पि । १० द. भा । ११ द. गग्रातं । १२ द. निर्ऋतिः । १३ मुद्रित
पाठस्तु 'अथाप स्वं दिग्गीशत्वं' इति स्यात् । १४ द. त्स्य । १५ द. सा । १६ द. वत् । १७ मुद्रित
पुस्तके 'वरुणः स्वदिगीशताम्' इति स्यात् । १८ द. ता । १९ द. पुवतो निलि । २० द. पारश्वतां ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७३
विधेयं पूर्ववद् वृत्तं शरच्छत्रं विनापरम् ।
लक्ष्म ध्वजाग्रवच्चास्य ( त्वैतंसृष्रतांपरिः ) ॥ ६१ ॥
अथाप ( सुँदिर्गेसेत्वं ? ) तथा योगं च शाम्भवम् ।
⁴द्विषदोच्चाटविश्लेष( परौक्षकंपान्विधेर्व्वाभिः ? ) ॥ ६२ ॥
प्रतिष्ठाप्यमिदं लिङ्गं ( र्व्व्यधीयां + ? ) मनीषिभिः ।
( कार्यवारुणः सव्याक्षं किन्त्वाचोसे गुरुदशाम् ? ) ॥ ६३ ॥
( पँत्तांशोमूर्द्वि ? ) पार्श्वस्थ +⁶ पादांशपरिच्युतेः ।
छत्रं स्यात् (परिच्युँतेः ?) लक्ष्म चैतस्य गदाग्रसदृशं भवेत् ॥ ६४॥
एतँल्लनेश्वरः कृत्वा ( स्वैदिर्गासत्वसाद्धं ? ) वान् ।
योगं च शिवधामाप्त्यै विभूत्यं ( र्त्तिं ) प्राप्तवानतः ॥ ६५ ॥
( स्वद्वे¹³ ? ) रुद्रांशकैः षड्भिर्विस्तृतं चतुरश्रकम् ।
( र्भवभक्ते त्रयं ? ) त्यागाद् भवत्यथा ( ष्टा ) श्रि पार्श्वयोः ॥ ६६ ॥
वृत्तं तु पूर्ववत् कार्यं कुक्कुटाण्डनिभं शिरः ।
( त्र्यंशवसर्वैर्नवभिः ? ) कुक्कुटाण्डमिदं भवेत् ॥ ६७ ॥
( मूशनवभिः पार्श्वयोस्त्रित्रिशांतनाः कुक्कुटाण्डकम् ? ) ।
अश्रित्रयं च कर्तव्यं पूजाभागसमाश्रयम् ॥ ६८ ॥
शैद्रा ( ला ) ग्रप्रतिमं लक्ष्म लिङ्गे कर्तव्यमैश्वरे ।
स्यादिदं योगसाम्राज्यज्ञानैंसम्प्राप्तिकारकम् ॥ ६९ ॥
ब्राह्मे स्याद् रौद्रवत् सर्वे ( र्वं ) पद्मकुङ्मलवच्छिरः ।
लक्ष्मास्मा ( स्मि ) न् कमलाकारं लिङ्गं ( ङ्गे ) कमलजन्मनि ( नः ) ॥
लिङ्गमेतत् प्रतिष्ठाप्य प्राजापत्यं प्रजापतिः ।
लेभे पदमतः ( स्थौंसिदं व्येषूर्पदस्यतिः ? ) ॥ ७१ ॥
१ द. रां । २ द. ‘कृत्वैतत्सृष्टतां परिः’ इति स्यात् । ३ मुद्रित पुस्तके ‘स्वदिगीशत्वं’ इति
स्यात् द. स्सु । ४ द. वि । ५ द. शु । ६ द. य । मुद्रित पुस्तके ‘वायव्यायां’ इति स्यात् ।
७ मुद्रित पुस्तके ‘सप्तांशे मूर्ध्नि’ इति स्यात् द. ˚तां । ८ द. स । ९ द. व्यातः । १० द. एक(त)द्व ।
११ मुद्रित पुस्तके ‘स्वदिगीशत्वमाप्त’ इति स्यात् । १२ द. द्व्र । १३ द. द्वै । १४ मुद्रित पुस्तके
‘भक्ते भागत्रय’ इति स्यात् । १५ द. स्थूलाश्चप्र˚ १६ द. नं । १७ द. मुद्रित पुस्तके ‘स्थाप्यमिदं
श्रेष्ठ पदेच्छुभिः’ इति स्यात् । १८ द. थू ।