समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

द्रविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४७९
भेदः स्तरं भवेत् कण्ठः स्तरं भागं च पट्टिका ।
वेदिका स्तरमेकं च च्छेदमर्धेन कारयेत् ॥ ८५ ॥
कण्ठं सार्धस्तरं कुर्यात् स्तरमेकं च पट्टिकाम् ।
आभा(अम्भो)जपत्रिकां भागं कुर्याद् घण्टां चतुःस्तराम् ॥ ८६ ॥
प्राग्ग्रीवभूषिता सा स्यात् कुम्भं कुर्यात् तदूर्ध्वतः ।
जङ्घास्तम्भस्तृतीयायां सप्तांशश्चतुर^१+कः ॥ ८७ ॥
ततो मालाथ लशुनं भरणं कुम्भकाण्डकौ ।
उच्छांलं गण्डको हीरं प्रत्येकं स्युः स्तरं स्तरम् ॥ ८८ ॥
पैद्मं सार्धस्तरं विद्याद् भागेऽर्धे पट्टिकां तथा ।
भागमेकं वसन्तः स्याद् भागं वासन्तपट्टिका ॥ ८९ ॥
कपोतं त्रिस्तरं कुर्याच्छेदमेकस्तरं ततः ।
ततश्च मे(ढैंकं^३ मरं ?) विदधीत स्तरं स्तरम् ॥ ९० ॥
तत्पट्टिका तु भागार्धं (४भेदं ?) भागार्धमेव च ।
कण्ठो वेदि पट्टिका (च) त्रीण्येतानि स्तरं स्तरम् ॥ ९१ ॥
स्तरस्यार्धं भवेच्छेदः कण्ठः सार्धस्तरं ततः ।
भागार्धं पट्टिका कार्या तावती पद्मपत्रिका ॥ ९२ ॥
चतुर्भागा भवेद् घण्टा गुणद्वारसमन्विता ।
द्विस्तरं कारयेत् कुम्भं घण्टायाः स्थितमूर्ध्वतः ॥ ९३ ॥
एवं भूमिस्तृतीयेषा चतुर्थी कथ्यतेऽधुना ।
कर्तव्या(पट्टरा ?)जङ्घा महास्तम्भसमन्विता ॥ ९४ ॥
मालाथ लशुनं तद्वद् भरणं कुम्भ एव च ।
उच्छांलं गण्डकं हीरमिति प्रा^६+पृथक् पृथक् ॥ ९५ ॥
सार्धभागं भवेत् पादः(पट्टः) पट्टिकार्धस्तरं ततः ।
वसन्तं (स्तै)रमेकं स्यात् तत्संज्ञः(?) पट्टिका स्तरमं ॥ ९६ ॥
कपोतं द्विस्तरं विद्याच्छेदं चार्धस्तरं ततः ।
मेढं तथैव कुर्वीत मकरं च स्तरं बुधः ॥ ९७ ॥
१ द. र्थो । २ द. पट्टस्यार्द्धं । ३ मु. पु. ‘ढं मकरम्’ इति स्यात् । ४ द. छे । ५ द. मे ।
६ द. क् । ७ द. ह । ८ मु. पु. ‘तत्संज्ञा’ इति स्यात् । ९ द. रा ।

पट्टिकां मकराख्यां च छेदमेकस्तरं विदुः ।
स्तरमेकं भवेत् कण्ठः स्तरस्यार्धं च पट्टिका ॥ ९८ ॥
तथैव वेदिकां कुर्याच्छेद मर्धस्तरं पुनः ।
सार्धभागं प्रकुर्वीत कण्ठदेशं विचक्षणः ॥ ९९ ॥
पट्टिका (मंध ?)संज्ञा तु स्तरमेकं विधीयते ।
घण्टा स्तरद्वयं कार्या गुणद्वारविभूषिता ॥ १०० ॥
कुम्भं विदध्यादुपरि द्विस्तरं पङ्कजाननम् ।
भागमेकं भवेच्छेदस्ततः कण्ठः स्तरद्वयम् ॥ १०१ ॥
पट्टिका स्तरमेकं तु वेदिका तु स्तरावुभौ ।
पुनश्छेदो भवेद् भागं + + कण्ठो विधीयते ॥ १०२ ॥
पट्टिका स्तरमेकं तु तदूर्ध्वम्भोजपत्रिका ।
स्तराणां विंशतिर्घण्टा भवेद् गर्भार्धविस्तृता ॥ १०३ ॥
चन्द्रशालाश्च कर्तव्या दर्शनीयाश्चतुर्दिशम् ।
एवं पद्मे महापद्मे स्वस्तिके वर्धमानके ॥ १०४ ॥
तथैव सर्वतोभद्रे कुर्याद् घण्टामिमां बुधः ।
कुम्भं तु पञ्चदशभिः स्तरैः कार्या(कुर्यात्) समुन्ननम् ॥ १०५ ॥
स्याच्चतुर्भूमिको ह्येवं तलच्छन्दस्तु कामतः ।
चतुर्भूमिकाः ॥
पञ्चभौममथ ब्रूमः प्रासादं राजपोजितम् ॥ १०६ ॥
विस्तारेण विधातव्यः स हस्त्व(स्ता)नैकविंशतिम् ।
विभाजयेत् तथोत्सेधं पादोनँस्त्रिशतं करान् ॥ १०७ ॥
पीठं भागद्वयं सार्धं जङ्घा (साराग्ना ?)त्रिभागिकी ।
कुर्वीत कूटप्रस्तारं ३ सार्धहस्तं च बुद्धिमान् ॥ १०८ ॥
जङ्घा द्वितीया कर्तव्या हस्तत्रितयमुच्छ्रिता ।
भूयोऽपि कूटप्रस्तारं सार्धहस्तं प्रकल्पयेत् ॥ १०९ ॥
१ मु. पु. 'पद्म' इति स्यात् । २ द. का । ३ द. स्ता । ४ द. नं । ५ द. र ।

द्राविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४८१
जङ्घा तृतीया कर्तव्या पादहीनं करत्रयम् ।
सार्धहस्तसमुत्सेधः कूटप्रस्तार इष्यते ॥ ११० ॥
चतुर्थभूमिजङ्घा च सार्धहस्तद्वयोच्छ्रिता ।
कूटप्रस्तारकं कुर्यात् पूर्वमानेन बुद्धिमान् ॥ १११ ॥
पञ्चम्यां भुवि कुर्वीत (जङ्घा सा?) हि करद्वयम् ।
कुर्वीत कूटप्रस्तारं तथा प्रागा(गु)दितो यथा ॥ ११२ ॥
कुर्याद्धस्तद्वयोत्सेधं कपोतमपि बुद्धिमान् ।
चतुर्भागसमुत्सेधा महागघण्टा विधीयते ॥ ११३ ॥
उपरिष्टाद् भवेत् तत्र³ प्रासादे पञ्चभूमिके ।
कुम्भं तदूर्ध्वं कुर्वीत स्तरान्नैकोनविंशतिम् ॥ ११४ ॥
संस्थानमेतत् कर्तव्यं सर्वतोभद्रसंज्ञकौ(के) ।
विभाजयेद् विशेषेण ततः स्तरविभाजनात् ॥ ११५ ॥
श्रीबन्धै पीठं कर्तव्यं सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम् ।
चतुर्दशस्तरं जङ्घा कर्तव्या स्तम्भसंयुता⁵ ॥ ११६ ॥
कर्तव्या द्विस्तरा माला लशुनं स्तरसम्मितम् ।
विदधीत स्तरं पद्मकुम्भगण्डसमन्वितम्(?) ॥ ११७ ॥
उच्छाालं द्विस्तरं कुर्या(६दिडो?) भागं विधीयते ।
द्विस्तरं हीरकं कार्यं पट्टांश्चैव तथाविधाः ॥ ११८ ॥
पट्टिको स्तरमेकं च वसन्तं द्विस्तरं ततः ।
वसन्तपट्टिका भागं कपोतं त्रिस्तरं ततः ॥ ११९ ॥
छेदमेकस्तरं कुर्यात् स्तरमात्रं च मेठंकम् ।
मकरं भागमेकं च भागं (वैराल?)पट्टिका(म्) ॥ १२० ॥
कुर्वीत भागिकं छेदं ततः कण्ठं च भागिकम् ।
कण्ठं छेदं ततः कण्ठं च ++++ भागिकम् ॥ १२१ ॥
१ द. प । २ द. सात्र । ३ द. न्न । ४ द. न्थं पीठ । ५ मु. पु. श्लोकान्ते 'पुनर्भूषणैः'
इत्यधिकं पठ्यते । द. पुनर्भूषयितव्या सा सर्वैरपि विभूषणैः । इत्यधिकं पठ्यते । ६ द. द्रण्डो । ७ द. ट्ट ।
८ द. धः । ९ द. कां । १० द. मेडुकं । ११ द. वा । १२ द. पुस्तके 'कण्ठं छेदं......भागिकम्'
इत्ययं पाठः नास्ति ।
वा. ६१

४८२ समराङ्गणसूत्रधारे

( वोख्यापट्टिकां १? ) भागं वेदीं विचक्षणः ।
कुर्वीत भागिकं छेदं ततः कण्ठं स्तरद्वयम् ॥ १२२ ॥
स्तरं स्तरं प्रकुर्वीत पट्टिका पद्मपट्टिका ।
कूटप्रस्तारके कुर्यान्मकराननपञ्चकम् ॥ १२३ ॥
विचित्ररूपं सर्वासु दिक्षु सर्वगुणान्वितम् ।
ऊर्ध्वतः पट्टिकायास्तु घण्टा पञ्चस्तरा भवेत् ॥ १२४ ॥
नासिकाभिर्विचित्राभिरत्युदाराभिरन्विता ।
भद्राणि यस्य दृश्यन्ते कूटे कूटे समन्ततः ॥ १२५ ॥
स सर्वतोभद्र इति प्रासादः शिल्पिनां मतः ।
अवलम्बेन तदनु स्तम्भच्छेदं प्रकल्पयेत् ॥ १२६ ॥
स्तम्भत + + +^२ त्रेण समानं भुवि सूत्रयेत् ।
^३मेढस्य निर्गमे^४ दद्यादङ्गुलैद्वितयं बुधः ॥ १२७॥
पञ्चाङ्गुलानि कर्तव्यस्ततो मकरनिर्गमः ।
सूत्रयेत् समसूत्रेण ततो मेढंक( स्य ? ) पट्टिका ॥ १२८ ॥
षडङ्गुलप्रवेशस्तु कार्यश्छेदस्य धीमता ।
यथा प्रवेशं + + + छेदस्यापि तथा भवेत् ॥ १२९ ॥
अङ्गुलद्वितयं कार्यः पट्टिकाया विनिर्गमः ।
विनिर्गमो वेदिकाया विधातव्यः षडङ्गुलः ॥ १३० ॥
अङ्गुलद्वयनिष्क्रान्ता विधेया कण्ठपट्टिका ।
पद्माख्यानिर्गमं कुर्यादङ्गुलत्रितयं ततः ॥ १३१ ॥
अङ्गुलानि ततः पञ्च योनि + निर्गमो भवेत् ।
घण्टा त्विह विधातव्या सर्वालङ्कारभूषिता ॥ १३२ ॥
( ^५भेद ? )स्ततः स्याद् भवति भूमिका तस्य चोपरि ।
द्वितीया( य )भूमिकाजङ्घा ( सद्यः ? ) स्यादष्टभिः स्तरैः ॥ १३३ ॥
मालाद्यैर्लशुनं चैकं भरणं कलशस्तथा ।
यथा माला तथोच्छां वीरगण्डं स्तरं भवेत् ॥ १३४ ॥
१ द. कंठाख्यपट्टिका भागं । २ द. सू । ३ द. में । ४ द. में । ५ द. लं । ६ द. में ।
७ द. रुंछं । ८ द. शः । ९ द. छे ।

द्राविडप्रासादलक्षणं नाम द्विष्टितमोऽध्यायः । ४८३
उच्छांलहीरके पट्टसमे कुर्याद् विचक्षणः ।
पट्टिका भागिकोत्सेधा वासन्तं ++ का तथा ॥ १३५ ॥
कपोतं त्रिस्तरोत्सेधं (१छेदो ?) सञ्यंशवर्जितम् ।
छेदस्यार्धे३ भवेन्मेढो मकरः पट्टिका तथा ॥ १३६ ॥
ततश्छेदं (च) कण्ठं च +++ पट्टिकां तथा ।
मालार्धेन प्रकुर्वीत च्छेदमेव ततो बुधैः ॥ १३७ ॥
पुनः कण्ठं प्रकुर्वीत हीरकेगो(ण) समन्वितम् ।
पट्टि(का) पद्मपूर्वा च त्रिभागो(गे)न कपोतके ॥ १३८॥
कुर्याच्चतुःस्तरां घण्टां द्वाभ्यां कुम्भं तथोपरि ।
पुनश्छेदो भवेद् भागं जङ्घां कुर्वीत सप्तभिः ॥ १३९ ॥
(६सीतमाठा ?) विधातव्या मालोच्चु(चो) द्विस्तरो भवेत् ।
लशुनं भरणं कुम्भो गण्डश्चेति स्तरं स्तरम् ॥ १४० ॥
गण्डद्विगुणमुच्छालं हीरपट्टस्तथैव च ।
पट्टिका स्तरमेकं स्याद् वसन्तपट्टिकास्य च ॥ १४१ ॥
९पीठं द(श)गुणं कुर्याच्छेद्मेष्ठौ१० स्तरं स्तरम् ।
स्तरं कुर्वीत (११रौकर ?) (तथा) मकरपट्टिकाम् ॥ १४२॥
स्तरं छेदं च कण्ठं च पट्टिकां वेदिकां तथा ।
छेदं कुर्यात् पुनर्भागं कण्ठं तद्विगुणं ततः ॥ १४३॥
पट्टिका स्तरमेकं स्याद् वसन्तपट्टिका स्तरम् ।
चतुःस्तरा भवेद् घण्टा (१२प्राग्ग्राचकभूषिता ?) ॥ १४४ ॥
तस्योपरि पुनः कुम्भं घण्टार्धेनैव कारयेत् ।
छेदं१३ भागं विजानीयाज्जङ्घा सप्तांशिका स्मृता ॥ १४५ ॥
माला द्विभागिका कार्या भागिकं लशुनं१५ भवेत् ।
भरणं कुम्भकं गण्डं कुर्याल्लशुनवद् बुधः ॥ १४६ ॥
१ द. छं । २ द. तः । ३ द. र्धं । ४ द. में । ५ द. धैः । ६ द. सा तु माय । ७ द. माला
बुद्धिस्तरा भवेत् । ८ द. न्तं । ९ द. कपोतं । १० द. ष्ठो । ११ द. राकारं । परन्तु मुद्रित पुस्तके
तु 'मकरम्' इति स्यात् । १२ द. ष्टा प्राग्रीवकभूषितां; मुद्रित पुस्तके 'प्राग्रीवकविभूषिता' इति
स्यात् । १३ द. द । १४ द. की । १५ द. ना ।

४८४ समराङ्गणसूत्रधारे
उच्छांलं गण्डकं चैव हीरकान्तं च भागिकम् ।
सार्धं १ भागं भवेत् ++ २ पट्टिकार्धं ३ स्तरं भवेत् ॥ १४७ ॥
४++ तं भागमेकं स्याद् वसन्तारुया च पट्टिका ।
कपोतं त्रिस्तरं कुर्यान्नासायुक्तं विचक्षणः ॥ १४८ ॥
छेदमंशेन कुर्वीत ( मैण्डमंशेन ? ) कारयेत् ।
मकरे पट्टिकां छेदं विदधीत स्तरं स्तरम् ॥ १४९ ॥
कुर्वीत भागिकं ( कण्ठं ) पट्टिकां ५ वेदिकामपि ।
भागं कुर्यात् पुनश्छेदं ६ ततः कण्ठं द्विभागिकम् ॥ १५० ॥
पट्टिका पद्मपूर्वा च विधातव्या स्तरं स्तरम् ।
कुर्वीत घण्टामुपरि चतुर्भागां विचक्षणः ॥ १५१ ॥
तदर्थमूर्ध्वतः कुम्भं छेदमर्धेन तस्य च ।
जङ्घा षड्भागिका कार्या ( मोन्ता गेन सुन कारयेन ? ) ॥ १५२ ॥
लशुनं भरणं कुम्भं गण्डमुच्छाल(वाड ?)के ।
हीरकं चेति कुर्वीत भागिकानि पृथक् पृथक् ॥ १५३ ॥
सार्धं १० भागं भवेत् पट्टः पट्टिकार्धस्तरोच्छ्रिता ।
वसन्तं भागमेकं स्याद् वसन्तारुया च पट्टिका ॥ १५४ ॥
कपोतं त्रिस्तरं कुर्याच्छेदं ( त्र्यंशोनशंसकां ११ म् ? ) ।
मण्डको मकरश्चैव पट्टिका छेदकण्ठकौ ॥ १५५ ॥
कण्ठं पट्टी च वेदी च छेदश्च स्यात् स्तरं स्तरम् ।
द्वितीयो द्विस्तरः कण्ठो भागिकी पट्टिका भवेत् ॥ १५६ ॥
तथैव पद्मसंज्ञा च स्यादुच्छ्रायेण पट्टिका ।
घण्टां कुर्याच्चतुर्भागां कुम्भमर्धेन तस्य च ॥ १५७ ॥
छेदमेकेन भागेन जङ्घाम १२ + र्धभागिकीम् ।
माला(मे)केन भागेन लशुनं सार्धभागिकम् ॥ १५८ ॥
१ द. र्धं । २ द. पट्टः । ३ द. र्ध । ४ द. '++तं......कारयेत्' इति पाठः नास्ति ।
५ मुद्रित पुस्तके 'मेढमंशेन' इति स्यात् । ६ द. का । ७ द. द । ८ द. म्भ । ९ द. मातागे (रो) न कारयेत् ।
१० द. 'र्ध । ११ द. कं । १२ द. जंङ्गां मद्धों त्रिभागिकीं ।

द्रविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४८९
तथैव भरणं कुर्यात् कुम्भोच्छाले¹ स्तरं स्तरम् ।
हीरकं भागिकं कुर्यात् पद्मं² सार्धस्तरं ततः ॥ १५९ ॥
पट्टिकार्धस्तरं कार्या वसन्तं च स्तरं ततः ।
कपोतं³ द्विस्तरं कुर्याद् वेदीमर्धस्तरं तथा ॥ १६० ॥
यथा छेदस्तथा मण्डो मकरश्च विधीयते ।
पट्टिकार्धस्तरं कार्या छेदोऽप्यर्धस्तरं भवेत् ॥ १६१ ॥
भागं कण्ठः पट्टिका च वेदी कार्या द्विभागिकी ।
छेदो भागेन कर्तव्यः कण्ठश्चान्यस्त्रिभागिकः ॥ १६२ ॥
पट्टिकां पद्मपत्रीं च विदधीत स्तरं स्तरम् ।
तुङ्गस्य ४चलनं कार्यं द्विभागिकमनन्तरम् ॥ १६३ ॥
घण्टा कार्या समुत्सेधा(त्) त्रयस्त्रिंशाद्द्विभागिकी ।
सर्वतोभद्रसंयुक्ता५ चन्द्रशालाविभूषिता ॥ १६४ ॥
कुर्वीत त्रिस्तरं पद्मं६ चित्रपत्रसमन्वितम् ।
तस्योपरि (भवेत्) कुम्भश्चतुर्दशविभागिकः ॥ १६५ ॥
ग्रीवा द्विभागिका७ कार्या कर्णश्चैव तथाविधः ।
बीजपूरं ततः कार्यं सा(शो)भासंयुक्तमर्धतः ॥ १६६ ॥
पद्मचक्रं ८त्रिशूलं वा विधातव्यं यथोचितम् ।
प्रोत्तुङ्गग्राससंयुक्तं १०++ मकरमेदकैः ॥ १६७ ॥
सोत्तुङ्गकूटके१२ कुर्याद्देवं१३ दिक्षु विदिक्षु च ।
भूमौ भूमौ विधातव्या शाला१४ साध्यलतोरणम् (?) ॥ १६८ ॥
कोणे कोणे च (१५+करां) भद्रे करिक्य(क)रानपि ।
++कूटैस्त्रिभिर्युक्तं चतुर्भिश्च जलान्तरैः ॥ १६९ ॥
कुर्वीत सर्वतोभद्रमेवंलक्षणलक्षितम् ।
एवं पद्मो महापद्मः स्वस्तिको वर्धमानकः ॥ १७० ॥
१ द. ल्ये । २ द. ट्टा । ३ द. त । ४ द. लवनं । ५ द. क्तो । ६ द. द्य । ७ द. स्य च° ।
८ द. की । ९ द. वि । १० द. युक्तं । ११ द. में । १२ द. कैः । १३ द. व । १४ द. शालां
साध्यालतोरणे । १५ मु. पु. 'मकराम्' इति स्यात् ।

[Page header: ४८६ | समराङ्गणसूत्रधारे ]

सर्वतोभद्र इत्यं(त्ये)ते समारभ्यैकभूमिकान् ।
पञ्चभूमिकपर्यन्तं कार्याः साधारणक्रियाः² ॥ १७१ ॥
एतैर्विंशतिभागैश्च प्रासादाः पूर्वसूचिताः ।
पीठादारभ्य घण्टान्तं पञ्चैते लक्षणान्विताः ॥ १७२ ॥
षड्भूमिकादिको(कं) ब्रूमो यावद् द्वादशभूमिकम् ।
पञ्चभूमिकः ॥
अथ षड्भौममेकान्तं त्रिंशद्धस्तं प्रचक्ष्महे ॥ १७३ ॥
चत्वारिंशत्कराः सैकास्तस्योच्छ्रायो विधीयते ।
पीठं प्रकल्पयेत् तस्य सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम् ॥ १७४ ॥
जङ्घा समुच्छ्रये कार्या सार्धहस्तचतुष्टयम् ।
कूटप्रस्तारमस्याहुः सो(सा)र्धहस्तोच्छ्रितं बुधाः ॥ १७५ ॥
जङ्घा द्वितीया तु भवेत् तस्य हस्तचतुष्टयम् ।
द्वितीयकूटस्योत्सेधं सार्धहस्तं प्रकल्पयेत् ॥ १७६ ॥
³घण्टा तृतीया चतुरो हस्तास्तार्धाद्विवर्जिता( ? ) ।
तृतीयकूटप्रस्तारं कुर्याद् भूयोऽपि पूर्ववत् ॥ १७७ ॥
जङ्घा भवेच्चतुर्थी⁴ +(स सार्धा त्रे ?) करत्रयम् ।
पूर्वमानेन कुर्वीत कूटप्रस्तारमूर्ध्वतः ॥ १७८ ॥
हस्तत्रयं विधातव्या जङ्घोच्छ्रायेण पञ्चमी ।
कूटप्रस्तारकं कुर्यात् सार्धहस्तोच्छ्रितं ततः ॥ १७९ ॥
षष्ठ(ष्ठी) हस्तत्रयं जङ्घा पादहीनं विधीयते ।
प्राग्वत् प्रस्तारकूटं तु कपोतं त्रिकरोच्छ्रितम्⁵ ॥ १८० ॥
तस्योपरि भवेद् घण्टा हस्तपञ्चकमुच्छ्रिता ।
कर्तव्यं पद्ममुपरि सुविचित्रं षडङ्गुलम् ॥ १८१ ॥
कुर्याद् भागैकविंशत्या कुम्भमाङ्गरर्णैतम्(⁶भरणैर्युतम्) ।
षड्भूमिकोऽयमाख्यातः कथ्यते सप्तभूमिकः ॥ १८२ ॥
षड्भूमिकः ॥

१ द. त्येते । २ द. यः । ३ द. जंघा । ४ द. व्यं । ५ द. ता । ६ द. ङ्गु ।

द्रविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४८७
पञ्चत्रिंशत्करः प्रोक्तो विस्तारात् सप्त(प्त)भूमिकः¹ ।
सार्धैकोनपञ्चाशत्कर्ण नित्योच्छ्रिता करात् (?) ॥ १८३ ॥
त्रिहस्तं पीठमुत्सेधाज्जङ्घा पञ्चकरोच्छ्रिता ।
सार्धहस्तोच्छ्रितः कूटप्रस्तारो(स्य) विधीयते ॥ १८४ ॥
द्विहस्तो वेदिकाबन्धो जङ्घोच्छ्रायश्चतुष्करः ।
सार्धहस्तसमुत्सेधः कूटवि(प्र)स्तार इष्यते ॥ १८५ ॥
सार्धहस्तोच्छ्रिता वेदी जङ्घा सार्धकरत्रयम् ।
सार्धहस्तोच्छ्रितः कूट(?): प्रस्तारः परिकीर्तितः ॥ १८६ ॥
सपादहस्ताँ वेदी स्याज्जङ्घा व्यंशं(त्र्यंशं) करत्रयम् ।
सार्धहस्तस्तु कूटस्य प्रस्तारः स्यात् समुच्छ्रयात् ॥ १८७ ॥
हस्तं स्याद् वेदिकाबन्धो जङ्घांशो हि करद्वयम् ।
सपादहस्तः कूटस्य प्रस्तारो वेदिका करम् ॥ १८८ ॥
पादोनद्विकरा जङ्घा कूटं पादयुतः करः ।
हस्तमात्रोच्छ्रिता वेदी जङ्घा सार्धकरोच्छ्रिता ॥ १८९ ॥
कूटप्रस्तारको हस्तं कपोतः स्यात् करत्रयम् ।
सपद्मशीर्षघण्टा तु सार्धं स्याद्धस्तपञ्चकम् ॥ १९० ॥
एवमेष समुद्दिष्टः प्रासादः सप्तभूमिकः ।
सप्तभूमिकः ॥
अथाष्टभूमिकं ब्रूमः प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ १९१ ॥
चत्वारिंशत्करांस्तस्य विस्तारं परिकल्पयेत् ।
उच्छ्रायः सप्तपञ्चाशत् कराः स्युस्त्रिं(शयं)शवर्जिताः ॥ १९२ ॥
नवहस्तान् प्रकुर्वीत सार्धान् प्रथमभूमिकाम् ।
द्वितीयाष्टौ (सपादौर्धा?) स्तुतीयाष्टौ करोंन् भवेत् ॥ १९३ ॥
चतुर्थी सप्तहस्ता तु षट्करा पञ्चमी भवेत् ।
पञ्चहस्ता ततः षष्ठी चतुर्हस्ता तु सप्तमी ॥ १९४ ॥
१ द. विं । २ द. घु । ३ द. श्चै । ४ द. च्छ्रितः । ५ द. ज । ६ द. कूटः प्रस्तरो(स्य)
विं । ७ द. स्तो । ८ द. तं । ९ द. प्र । १० द. विंशतिव° । ११ द. रो ।

४८८ समराङ्गणसूत्रधारे
ततोऽष्टमी त्रिहस्ता स्याद् वेदीबन्धः करद्वयम् ।
घण्टां चतुष्करां कुर्यादेवं स्यादष्टभूमिकः ॥ १९५ ॥
अष्टभूमिकः ॥
अथोच्यते हस्तमानात् प्रासादो नवभूमिकः ।
विस्तारादेकपञ्चाशदुच्छ्रित्या स्याद् द्विसप्ततिः ॥ १९६ ॥
कर्णप्रमाणं १ (तस्योक्ता विस्तारोऽस्य चनुच्छ्रितिः ?) ।
पञ्चहस्ता भवेद् घण्टा वेदिबन्धस्तदर्थतः ॥ १९७ ॥
कुर्याद्धस्तत्रयं सार्धं नवमीमस्य भूमिकाम् ।
अष्टमीं चतुरः सार्धान् सपादान् पञ्च सप्तमीम् ॥ १९८ ॥
षष्ठीं षट् पादहीनांश्च (सपादोनाम ?) पञ्चमीम् ।
अष्टौ चतुर्थी पादोनान् ३हस्ता(त्राँच ?) तृतीयकाम् ४ ॥ १९९ ॥
विलोमेनैक( ष ) कथितः ५ प्रासादो नवभूमिकः ।
नवभूमिकः ॥
इदानीमभिधास्यामः प्रासादं दशभूमिकम् ॥ २०० ॥
एकोनाशीतिरुत्सेधः सपादा विस्तृतिः पुनः ।
षट्पञ्चाशत्कराः कर्णमानाद् ब्रूमोऽथ भागशः ॥ २०१ ॥
एकादशकरोत्सेधा कार्या प्रथमभूमिका ।
सार्धोन् दश द्वितीया स्यात् तृतीया तु करान् दश ॥ २०२ ॥
सार्धानष्टौ चतुर्थी तु सप्तसार्धस्व(र्धांस्तु) पञ्चमी ।
षष्ठी सप्तकरा प्रोक्ता सप्तमी षट्करा भवेत् ॥ २०३ ॥
पञ्चहस्ताष्टमी ज्ञेया नवमी तु चतुष्करा ।
त्रिहस्ता दशमी कार्या वेदी सांशं करद्वयम् ॥ २०४ ॥
++++१० प्रमाणेन सार्धं करचतुष्टयम् ।
एवमेष समुद्दिष्टो विन्यासो दशभूमिके ॥ २०५ ॥
दशभूमिकः प्रासादः ॥
१ द. 'णं' इति स्थाने 'णां' पाठः । २ द. रस्येवमुच्छ्रितिः । ३ द. हसन्नेव । ४ मु. पु.
'ञ्व' इति पाठ्यं भाति । ५ मुद्रित पुस्तके इत उपरि प्रथमद्वितीयभूमिकयोः प्रमाणं मातृकायां न दृश्यते ।
६ द. ता । ७ द. सा । ८ द. द । ९ द. द्वै । १० द. घंटाद्वयं ।

द्राविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४८९
ब्रूमः (समासादभीथै ?) कादशभूमिकम् ।
पञ्चषष्टिकरः कार्यो द्विनवत्युच्छ्रित(श्च)² सः ॥ २०६ ॥
कर्णमानेन विज्ञेयः प्रासादैः³ शास्त्रवेदिभिः ।
प्रथमा भूमिका तस्य चतुर्दशकरा⁴ भवेत् ॥ २०७ ॥
द्वितीया द्वादशार्धं च तृतीयैकादशोच्छ्रिता ।
नव सार्धांश्चतुर्थी स्यात् सपादानष्ट पञ्चमी ॥ २०८ ॥
सप्तहस्ता भवेत् षष्ठी षड्ढस्ता सप्तमी ततः ।
पञ्चहष्टाष्टमी सार्धांश्चतुरो नवमी करान् ॥ २०९ ॥
चतुर्हस्ता तु दशमी सार्धमेकादशी त्रयम् ।
सपादद्विकरा वेदी घण्टा सार्धचतुष्कसा(रा) ॥ २१० ॥
प्रासादः कथितैः सम्यगित्येकादशभूमिकः ।
एकादशभूमिकः ॥
ब्रूमो द्वादशभौमं स सप्तषष्टिकरायतः ॥ २११ ॥
उच्छ्रायात् पञ्चनवतिर्हस्तः स्यात् कर्णमानतः ।
आद्या चतुर्दशकरा भूमिकाय विधीयते ॥ २१२ ॥
द्वितीयैकादशकरा(न्) तृतीयार्धयुता(न्) दश ।
दश हस्तांश्चतुर्थी स्यादष्टौ सार्धांस्तु पञ्चमी ॥ २१३ ॥
सार्धसप्तकरा षष्ठी सप्तहस्ता च सप्तमी ।
अष्टमी षट्करा पञ्चहस्ता तु नवमी भवेत् ॥ २१४ ॥
दशमी स्याच्चतुर्हस्ता त्रिहस्तैकादशी क्षितिः ।
द्वादशी द्वौ करौ सार्धौ वेदीबन्धः करद्वयम् ॥ २१५ ॥
चतुर्हस्ता भवेद् घण्टा सर्वलङ्कारभूषिता ।
स्तम्भकर्णस्य मानेन कुम्भं कुर्याद् विचक्षणः ॥ २१६ ॥
उच्छालं द्विगुणं स्तम्भात् ( हीरसार्धसङ्गुणाम् ?) ।
इत्येते द्राविडाः सम्यक् प्रासादा द्वादशोदिताः ॥ २१७ ॥
१ द. ब्रूमः समासात्प्रासादमीथैं ( मथै) का; मुद्रित पुस्तके तु 'समासान् प्रासादमथै' इति
स्यात् । २ द. सा । ३ द. दा । ४ द. रान् । ५ द. ष्टता । ६ द. र्धा । ७ द. ता । ८ द. स्ताः ।
९ मु. पु. 'हीरं सार्धगुणान्वितम्' इति स्यात् ।
वा. ६२

४९० समराङ्गणसूत्रधारे
एषां पद्ममहापद्मस्वस्तिका वर्धमानकः ।
सर्वतोभद्र (लता ?)स्तलबन्धान् निवेशयेत् ॥ २१८ ॥
(आरभ्यन्तामरेकस्या चै ?) द्वादशभूमिका(त्) ।
ऊर्ध्वमानं च कर्तव्यं सामान्यं तेषु पञ्चसु ॥ २१९॥
द्वादशभूमिकः ॥
(पीठमूल ?)च्छन्दकभूमिकामि-
र्विनिर्मिता द्रविडनामधेयाः ।
प्रासादमुख्याः कथिता(यथा यँथा-
ऽवेत्थं खल्पिविमिरुच्यतेऽसौ ?) ॥ २२० ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
द्राविडप्रासादाध्यायो नाम द्विषष्टितमः ॥
अथ मेर्वादिविंशिकानागरप्रासादलक्षणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।
अधुना नागरान् ब्रूमः प्रासादान् नामलक्षणैः ।
मेरुमन्दरकैलासाः कुम्भोऽथ मृगराज् गजः ॥ १ ॥
विमानच्छन्दसंज्ञश्च चतुरश्रस्तथापरः ।
अष्टाश्रिः षोडशाश्रिश्च वर्तुलैः सर्वतोद(भद्र)कः ॥ २ ॥
सिंहास्यो नन्दनो नन्दिवर्ध(मा ?)नो हंसको वृषः ।
गरुत्सा (गरुडः) पद्मकाख्यश्च समुद्र इति विंशतिः ॥ ३ ॥
नागराणामिति प्रोक्ता प्रासादानां समासतः ।
शत(मुद्दे ?)श्रुतद्वर्दारः षोडशक्षितिरूर्ध्व(तः) ॥ ४ ॥
विचित्रशिखराकीर्णो मेरुः प्रासाद उच्यते ।
मन्दरो द्वादशटलः कैलासो नवभूमिकः ॥ ५ ॥
१ मु. 'इत्येतां' इति पाठः स्यात् । द. लतां । २ द. छन्दान् । ३ मु. पु. 'आरभ्य
भूमेरकस्या आ च' इति स्यात् । ४ द. या च । ५ द. पीठस्तल । मुद्रित पु. 'पीठैस्तल' इति स्यात् ।
६ द. द्र । ७ द. यो । ८ द. वेत्थ स्वं च्छिल्यिमिरुच्यतेऽसौ । ९ द. सः । १० द. श्नि । ११ द. श्नि ।
१२ द. र्द्ध । १३ द. यं । १४ द. द्र । १५ द. त्रा ।

[Header] मेर्वादिर्विंशिकानागरप्रासादलक्षणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः । ४९१
अनेकशिखरश्चित्रश्चतुर्द्वारो महोच्छ्रितिः ।
विमानच्छन्दकस्त्वष्टभूमिकः परिकीर्तितः ॥ ६ ॥
विंशत्यण्डकसंयुक्तः सप्तभूर्नन्दिवर्धनः ।
षड्भूमिर्नन्दनः कार्यः प्रासादः षोडशाण्डकः ॥ ७ ॥
पञ्चभूः सर्वतोभद्रो¹ भद्रशालाविभूषितः ।
अनेकशिखराकीर्णः कर्तव्यः प्रचुराण्डकः ॥ ८ ॥
²वलभिच्छन्दकः कार्यो देवतानां (ए ?³) वृषः सदा ।
वृषस्तु स्वोच्छ्रितेस्तुल्यः सर्वतः स्वस्ति वर्तितैः ॥ ९ ॥
मण्डलं (?) स तु विज्ञेय एकाण्डकविभूषितः ।
सिंहः सिंहाकृतिर्ज्ञेयो गजो⁵ गजसमाकृतिः ॥ १० ॥
⁸कुम्भः कुम्भाकृतिस्तद्वद् भूमिकानवकोच्छ्रितः ।
अञ्जलीपुटसंस्थानः पञ्चाण्डकविभूषितः ॥ ११ ॥
षोडशाश्रिः समन्ताच्च विज्ञेयं: स समुद्रकः ।
पार्श्वयोश्चन्द्रशाला वै¹¹ उच्छ्रायातें¹² स द्विभूमिकः ॥ १२ ॥
तथाष्टाश्रिः पद्मनिभो भूमिकात्रयमुच्छ्रितः ।
षोडशाश्रिः स विज्ञेयो विचित्रशिखरः शुभः ॥ १३ ॥
मृगराजस्तु विख्यातश्चन्द्रशालाविभूषितः ।
प्राग्ग्रीवेण विशालेन भूमिकास यदु( सु य उ )च्छ्रितः ॥ १४ ॥
अनेकचन्द्रशालैस्तु¹³ गजः प्रासाद उच्यते ।
पर्यस्तो मृगराजस्तु गरुडो नाम नामतः ॥ १५ ॥
सप्तभूम्युच्छ्रितस्तद्वच्चन्द्रशालात्रयान्वितः¹⁴ ।
अश्रिभि(¹⁵र्विहरं तस्य ?) षड्भिर्युक्तः समन्ततः ॥ १६ ॥
स्यादन्यो गरुडस्तद्वदुच्छ्राये दशभूमिकः ।
पद्मकः षोडशाश्रिः स्याद् भूमिकाद्वितयाधिकः ॥ १७ ॥
१ द. द्व । २ द. वल्लभी । ३ द. एषः सदा । ४ द. तो तु । ५ द. र्जि । ६ द. ते । ७ द. जे ।
८ द. कुम्भाः । ९ द. तिः । १० द. या स समुद्रकः । ११ द. वा । १२ द. स्त । १३ द. ला ।
१४ द. त्रयोन्विता । १५ मुद्रित पुस्तके 'बँहिरन्तश्च' इति स्यात् ।

४९२ समराङ्गणसूत्रधारे
पद्मतुल्यप्राण( ?)१वोवृक्षश्चतुरश्रकः ।
पञ्चाण्डमे(ए)कभूमिस्तु गर्भ(र्भो) हस्तचतुष्टयम् ॥ १८ ॥
वृषो भवति ना(त्रोयं ? )प्रसादः सर्वकामिकः ।
सप्तकापञ्चकाभूमिप्रासादो( ?) य इहोदिताः ॥ १९ ॥
(५हिंस्य ? )ते समा ज्ञेया ये चान्ये तत्प्रमाणकाः ।
विचित्रशिखराः कार्याश्चन्द्रशालाविभूषिताः ॥ २० ॥
सर्वे प्राग्ग्रीवसंयुक्ताः कर्तव्यास्तोरणान्विताः ।
ऐष्टिका दारवा यद्वा शैलजा वाजनाकुलाः ॥ २१ ॥
स्यात् पञ्चाशतकरान्मेरुसूत्त्रलिङ्गं नवोदयान्( ?) ।
गर्भास्तु द्विगुणा लिङ्गाद् भित्तयः स्युश्चतुष्कराः ॥ २२ ॥
अन्धारिका हस्तषट्कं विधातव्या समन्ततः ।
अन्धारिकां च कुर्वीत बाह्यांभित्तिं विचक्षणः ॥ २३ ॥
अयं साधारणः प्रोक्तो मेरुः सर्वगुणान्वितः ।
प्रासादानां तथान्येषां गर्भो (लिङ्गदिशंगुणः ? ) ॥ २४ ॥
प्रासादगर्भमुत्सृष्टं यच्छेषं तेन कल्पयेत् ।
सहान्धारिकया सर्वा(र्वं) समभागेन पूर्ववत् ॥ २५ ॥
मेवा(र्वा)द्या ये विमानान्ताः (९सं + ?) पूर्वं प्रकीर्तिताः ।
शस्तास्ते (मृज्य ? ) लिङ्गानामन्येषां तु भयावहम्(हाः) ॥ २६ ॥
वावृक्षमुरुया ये तूक्ता नन्दिवर्धनपश्चिमाः ।
तष्टो (तेऽष्टौ) शुभा मध्यमानामन्येषां दुःखदाः स्मृताः ॥ २७ ॥
हंसादयः समुद्रान्ताः पञ्च ये समुदाहृताः ।
प्रशस्तास्ते समुद्दिष्टा लिङ्गानां (विधीयसा ? ) ॥ २८ ॥
मन्दरस्तु करात् कार्यश्चत्वारिंशत्तु +++ ।
++++++११ लासो विमानो१२षरोष्ठिताः (?) ॥ २९ ॥
१ द. म्वा । २ द. प्रायं, तथा मुद्रित प्रतौ अपि 'प्रायं' इत्येव पाठः । ३ द. भू । ४ द. मिः ।
५ मुद्रित पुस्तके तु 'हंसस्य' इति पाठः स्यात् । ६ द. त्रा । ७ द. ष्टा । ८ द. ह्य। ९ मु. पु.
'सप्त' इति स्यात् ।; द. स । १० द. र्या । ११ द. कै । १२ द. षट्करो° ।

मेरर्वादिविंशिकानागरप्रासादलक्षणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः । ४९३
हस्तद्वात्रिंशता कार्यः १ प्रासादो नन्दिवर्धनः ।
हस्तांस्तु नन्दनस्त्रिंशत् सर्वतोभद्र एव च ॥ ३० ॥
अष्टाविंशतिमष्टाभिः(त्रिः) षोडशा (त्रि) स्त्रिभिर्विना ।
वर्तुलः पद्मकः श्वेतो विमानच्छन्द एव च ॥ ३१ ॥
एते द्वादशहस्ताः + कार्यों विंशतिहस्तकौ (?) ।
गजः सिंहश्च कुम्भश्च वलभीच्छन्द(कँ)स्तथा ॥ ३२ ॥
चत्वार एते तुल्याः स्युर्हस्तोत्न्मेड्समानतः (?) ।
वावृक्षो मृगराजश्च विमानच्छन्द एव च ॥ ३३ ॥
एते द्वादशहस्ताः(स्युः) प्रमाणेन पृथक् पृथक् ।
दशहस्तो भवेद् वा स गरुते(डोऽ)ष्टकरः स्मृतः ॥ ३४ ॥
एतैः प्रमाणैः प्रासादा(न्) कुर्यादित्यपरे स्थिताः ।
एकहस्ता द्विहस्ताश्च (त्रि)हस्ता ये च कीर्तिताः ॥ ३५ ॥
यक्षनागग्रहादीनां विधेया रक्षसां च ते ।
विधिरेष समुद्दिष्टः प्रासादानां समासतः ॥ ३६ ॥
विशेषेण पुनर्व्रूमो विमानं शुद्धपुष्पकम् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पञ्चात्रिंशद्विभाजिते ॥ ३७ ॥
रथिका पञ्चभागा स्याद् द्विभागं सलिलान्तरम् ।
(कूट ?) त्रिभागं पञ्जरं कुर्यात् प्राग्रीवकविभूषितम् ॥ ३८ ॥
जलान्तरं द्वितीयं तु तदपि स्याद् द्विभागिकम् ।
शालैकादशभागा तु पूर्ववत् सलिलान्तरम् ॥ ३९ ॥
त्रिभागं पञ्जरं कुर्याद् द्विभागं सलिलान्तरम्
कूटं पञ्चकरं प्रान्ते दिक्षु सर्वास्र्वयं विधिः ॥ ४० ॥
नागरोऽयं तलच्छन्दः प्रासादे शुद्धपुष्पके ।
जङ्घा सपीठा क्षेत्रार्धविस्तारसहशोदया ॥ ४१ ॥
सार्धैर्द्वितीया दशभिस्तृतीया नवभिः करैः ।
अष्टहस्ता चतुर्थी स्यात् सप्तहस्ता तु पञ्चमी ॥ ४२ ॥
१ द. र्या । २ द. र्यो । ३ द. स । ४ द. न्मो । ५ द. णा । ६ द. यां । ७ द. विं ।

षष्ठी तु भूमिका कार्या प्रमाणेनास्य षट्करा ।
सप्तमी पञ्चहस्ता तु (चतु)र्हस्ता ततोऽष्टमी ॥ ४३ ॥
त्रिहस्तं वेदिकाबन्धं विचित्रं कारयेद् बुधः ।
विस्ताराद् द्विगुणोच्छ्रायः स्कन्धोऽयं (वेदिकाबन्ध ?) ॥ ४४ ॥
स्कन्धादूर्ध्वं भवेद्³ घण्टा यदि वामलसारकम् ।
तद् वर्तुलं शुभं कार्यं घण्टा स्कन्धार्धमुच्छ्रिता ॥ ४५ ॥
घण्टाविस्तारै(तः) कुम्भं चतुर्थांशेन कारयेत् ।
प्रमाणं समुदायेन भूमिकानामुदाहृता(तम्) ॥ ४६ ॥
एकैकस्या(स्य) विशेषेण प्रविविच्योधुनोच्यते ।
प्रमाणेन विधातव्या (खंकारा ?) भूमिरङ्गिका⁷ ॥ ४७ ॥
(द्यं हस्तं तु ?) खुरकं द्विभागा पद्मपत्रिका ।
भागिका (कणकर्याण्यह्यंशं ?) कुमुदं¹⁰ छेद एव च ॥ ४८ ॥
त्र्यंशस्तद्द्विगुणः कण्ठः किङ्किणीपल्लवान्वितैः ।
तस्यार्धं पट्टिका कार्या तत्समा गिरिपत्रिका¹² ॥ ४९ ॥
(भाग्यंशावरण्डीतमध्ये पच्छीतेलाधर्भागिकी ?) ।
पूर्वप्रोक्तेन कण्ठेन समसूत्रा च सा भवेत् ॥ ५० ॥
छेदं तदूर्ध्वं कुर्वीत स्तरमेकं विचक्षणः ।
पुनः कण्ठः प्रदातव्यो भागद्वितयसम्मितः ॥ ५१ ॥
पट्टिका स्तरमेकं तु तत्समा गिरिपत्रिका ।
चतुर्गुणाथ त्रिगुणा कार्यावि(ति)लकनासिका ॥ ५२ ॥
स्तम्भद्वितयमध्ये तु पश्चाल्यं कर्म कारयेत् ।
शोभनं तत्तू कर्तव्यं युक्तं तिलकनाम(स)या ॥ ५३ ॥
पुनश्छेदः प्रदातव्यः पूर्वमानेन धीमता ।
जङ्घा सप्तस्तरा मेठी वरण्डी त्रिस्तरोर्ध्वतः¹⁶ ॥ ५४ ॥

१ द. स्तां । २ द. वधः । ३ द. ˚द्धन्तुं । ४ द. का । ५ द. रः । ६ द. विद्यातु । ७ द. षट्करा । ८ द. ता । ९ द. यां । १० द. दां । ११ द. ताः । १२ द. वर्त्तिता । १३ द. ती । १४ द. च । १५ द. में । १६ द. थो ।

मेर्वादिविंशिकानागरप्रासादलक्षणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः । ४९९
भवेदधस्ताज्जङ्घायास्त्रिस्तर(स्तरत्व?)कुम्भकः ।
घण्टार्प(म)ण्टपसंयुक्ता माला स्यात् (पंचरात् ?) ततः ॥ ५५ ॥
अर्धेन तस्या लशुनं स्तरेण भरणं भवेत् ।
कुर्वीत द्विस्तरं कुम्भं गण्डमेकस्तरं ततः ॥ ५६ ॥
उच्छालं द्विस्तरं कुर्याद् ³वीरगण्डं ततः स्तरम् ।
द्विस्तरैः⁴ स्यात् ततः (पट्टः) पट्टस्यार्धेन पट्टिका ॥ ५७ ॥
तत्समा गिरिपत्री च वरण्डी त्रिस्तरा ततः ।
स्तम्भस्योर्ध्वं विधातव्या मनोज्ञा त्र्य(द्व्य)र्धपादिका ॥ ५८ ॥
स्तरमेकं ततश्छेदस्ततः कण्ठः स्तरत्रयम् ।
पट्टिका स्तरमेकं स्यात् तत्समा गिरिपत्रिका ॥ ५९ ॥
वरण्डीं⁵ त्रिस्तरां कुर्यादर्धप्रस(स्त)रसंयुतम् ।
पुनश्छेदः स्तरं कार्यः⁷ कण्ठस्तेन समस्ततः ॥ ६० ॥
तत्समा⁸ गिरिपत्री⁹ च त्र्यंशाममलसारकम् ।
ततश्छेदं च कण्ठं च गिरिपत्रीं वरण्डिकाम् ॥ ६१ ॥
पूर्वमानेन कुर्वीत छेदकम्पे तथा पुनः ।
गिरिपत्रीं स्तरं कुर्यात् (¹¹त्र्यंशत्¹²खैरंकततः ?) ॥ ६२ ॥
¹³छेदं कण्ठं पत्रिकां च (¹⁴प्रांस्तरमेकं ततश्छेदकं कुर्यात् पुनर्बुधः?) ।
वरण्डीं त्रिस्तरां कुर्यादर्धप्रस्तरसंयुतम् ॥ ६३ ॥
छेदं कण्ठं च पीठं च (¹⁵प्राग्व्वामलसारकण्ठं कुर्यात् तथापरम्?) ।
पूर्ववद् गिरिपत्रीं च द्विस्तरां वेदिकां ततः ॥ ६४ ॥
छेदं कुर्यात् तदर्धं च ततः कण्ठं ¹⁶स्तरद्वयम् ।
गिरिपत्रीं ततः कुर्यात् स्तरमेकं सुशोभनाम् ॥ ६५ ॥
चतुरश्रप्रमाणं च कुर्यादामलसारकम् ।
पद्मपत्रं तु तस्यार्धमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ॥ ६६ ॥
१ द. पटव । २ मु. पु. 'पट्टस्तरा' इति स्यात्; द. पट्टस्तरा । ३ द. वा । ४ द. रं ।
५ द. ण्डी विस्तरं । ६ द. तां । ७ द. र्यै । ८ द. मां । ९ द. त्रीं । १० द. गिरीपत्रीं । ११ मुद्रित
पुस्तके 'त्र्यंशेन खुरकं ततः' इति स्यात् । १२ द. शि । १३ द. छेदंकंठपं । १४ द. प्राग्वत् कुर्यात् ।
१५ द. प्राग्वच्यामलसारकं । स्तरमेकं ततः छेदं कंटं । १६ द. क ।

४९६ समराङ्गणसूत्रधारे
चतुःस्तरो भवेत् कुम्भः स्तरं कण्ठस्ततो भवेत् ।
स्तरमेकं ततः कर्णो द्विस्तरं बीजपूरकम् ॥ ६७ ॥
चतुर्भिः कूटविस्तारं ततो ( १भागे विराजयेत् ? ) ।
द्विभागं मञ्जरी कार्या स्तै(२शू)रसेनेनरलङ्कृतौ ॥ ६८ ॥
वरण्डिकाख्यो बन्धश्च भागं भागं ( भागं ? ) भवेत् ततः ।
विस्तारं(राद् ) मूलमञ्जर्याः शुकनासां३ प्रकल्पयेत् ॥ ६९ ॥
अथ निर्णीयते द्वयर्धपादाख्यं तत्र विस्तृतिः ।
उच्छ्रायाद् द्विगुणा कार्या पञ्चभागक्रमोऽथवा ॥ ७० ॥
शूरसेनोऽथवा कार्यः ४शु(क)नासास्त्रिवे(धे५)त्यसौ ।
कृत्वा त्रिभागमुच्छ्रायं च(६म)करं चोर्ध्वभागिकम् ॥ ७१ ॥
स्तम्भयुक्तं गुणद्वारं (स्योतस्योधिः संप्रताम् ? ) ।
अर्धप्र(श ?)स्तरसंयुक्तं कुर्यात् + पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ ७२ ॥
कर्तव्यं गर्भकूटं वा शुभं तत्र विपश्चिता ।
द्वितीयभूमिकायां तु पीठं सास्त(र्ध)दशस्तरम् ॥ ७३ ॥
(७मेलान्ततोवती ? ) जङ्घा माला कार्या चतुःस्तरा८ ।
लशुनं द्विस्तरं प्रोक्तं स्तरं भरणमिष्यते ॥ ७४ ॥
कुम्भं( ? ) तद्वत् प्रकर्तव्यमुच्छां द्विगुणान्वितः(तम् ) ।
गण्डकः स्तरमेकं स्यात् ततः पट्टः स्तरद्वयम् ॥ ७५ ॥
अर्धेन पट्टिका कार्या तथैव गिरिपंत्रिका९ ।
सू(स्त )रत्रयं वरण्डी स्याच्छूरसेनेनरलङ्कृता ॥ ७६ ॥
स्तरमेकं भवेच्छेदस्ततः कण्ठः स्तरद्वयम् ।
पट्टिका भागमेकं च तत्समं गिरिपत्रिकां१० ॥ ७७ ॥
त्रिभागं शिखरं कुर्याच्छेदं मे(रु ? ) तु भागिकम् ।
एकं कण्ठं प्रकुर्वीत (११पंथिकां गिस्तरं ? ) विदुः ॥ ७८ ॥
१ द. भागैर्विं । मुद्रित पुस्तके तु 'भागैर्विभाजयेत्' इति पाठः । २ द. सू । ३ द. तां ।
४ द. शं । ५ द. र्याः सुनां । ६ द. ग । ७ द. मा । ८ द. रां । ९ द. वर्तिका । १० द. वर्तिका ।
११ मुद्रित पुस्तके 'रथिकां त्रिस्तरां' इति स्यात् ।

मेर्वादिद्विंशिकानागरप्रासादलक्षणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः । ४९७
स्तरमेकं भवेत् कण्ठः पट्टिकापि च तत्समा ।
गिरिपत्रीं च कुर्वीत भागार्धेन विचक्षणः ॥ ७९ ॥
द्वा(द्ध्य)र्धपादिकया युक्ता त्रिस्तरा स्याद् वरण्डिका ।
छेदं कण्ठं च कुर्वीत पूर्वमानेन बुद्धिमान् ॥ ८० ॥
पट्टिका गिरिपत्री च भागं भागं विधीयते ।
द्विस्तरं शिखरं कुर्या(त् तथा) छेदं तु भागिकाम् ॥ ८१ ॥
एवं कण्ठं प्रकुर्वीत + + + + पट्टिकाम् ।
वरण्डिका (द्विभाग्योहकारेण ?) समन्विता ॥ ८२ ॥
छेदं² कण्ठं च पत्री च गिरिवर्ती ³त्रिभागिका(?) ।
प्राग्वद्⁴ (विरिहिर ?)कुर्याद् यथाशोभं प्र + + + ॥ ८३ ॥
चतुर्थी भूमिका चोर्ध्वं कर्तव्या लक्षणान्विता ।
त्रयोदशस्तरं पीठं मध्यजङ्घा च तत्समा ॥ ८४ ॥
चतुःस्तरा भवेन्माला तदर्धं⁵ लशुनं ततः ।
कुम्भं तेन समं कार्यमु(कुर्यादु)च्छालं द्विस्तरं भवेत् ॥ ८५ ॥
तस्यार्धे गण्डकं कुर्यात् पट्टं तद्द्विगुणं ततः ।
पट्टिका गिरिर्पत्री च विधातव्ये स्तरं स्तरम् ॥ ८६ ॥
वरण्डी त्रिस्तरा कार्या छेदमेकस्तरं विदुः ।
कुर्वीत द्विस्तरं कण्ठं तदर्धेन तु पट्टिकाम् ॥ ८७ ॥
तत्समां गिरिपत्रीं द्वौ स्तरौ (खिरिहिरं ?) ततः ।
छेदः कण्ठः पट्टिका च गिरिपत्रीति⁷ भागिकाः⁸ ॥ ८८ ॥
वरण्डी द्विस्तरा कार्या ततश्छेदः स्तरं भवेत् ।
कण्ठश्च पत्रिका चेति गिरिपत्रीति भागिकाः ॥ ८९. ॥
(प्रांग्वत्काशिखिरिहिरं) कुर्याच्छेदं पूर्वक्रमेण च ।
द्विस्तरा तिलनासा (तु) विधातव्या विपश्चिता ॥ ९० ॥
१ द. स्या । २ द. दा; मुद्रित पाठस्तु 'छेदः कण्ठश्च पत्री च गिरिपत्रीति भागिकाः' इति
स्यात् । ३ द. ति । ४ द. तरिवरिहरं । ५ द. र्धे । ६ द. वर्तिश्च । ७ द. वर्तनीति । ८ द. का ।
९ द. तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि 'प्राग्वन् खिरिहिरं' इति स्यात् ।
वा. ६३

४९८ समराङ्गणसूत्रधारे
कुर्वीत भागिकं छेदं ततः कण्ठो(ण्ठं ) द्विभागिकी(कम् ) १।
पट्टिकां भागमेकं च तत्समां गिरिपत्रिकाम् ॥ ९१ ॥
घण्टा सप्तस्तरा प्रोक्ता पद्मं द्विस्तरमुच्यते ।
द्विगुणः कलशस्तस्यां२ छेदं पूर्ववदाचरेत् ॥ ९२ ॥
ऊर्ध्वं स्यात् पञ्चमी भूमिः पीठमेकादशास्ततः(र )म् ।
तदू( ३न्मेष्टा ?) भवेज्जङ्घा माला च त्रिस्तरा ततः ॥ ९३ ॥
सार्धस्तरं स्याल्लशुनं स्तरेण भरणं भवेत् ।
कुम्भं गण्डकसंयुक्तं कुर्यात् सार्धस्तरं बुधः ॥ ९४ ॥
उच्छालं द्विस्तरं प्रोक्तं स्तरं गण्डो विधीयते ।
द्विस्तरः स्यात् ( तरैः ? )पट्टः पट्टस्यार्धेन पट्टिका ॥ ९५ ॥
तत्समा गिरिपैत्री५ च त्रिस्तरा तु वरण्डिका ।
स्तरमेकं भवेच्छेदः कण्ठस्तद्द्विगुणस्ततः ॥ ९६ ॥
तदर्धं पट्टिका कार्या तथैव गिरिपत्रिका६ ।
स्तर(कं ?)द्वयं ७विरिहिरं तदर्धं छेदमाचरेत् ॥ ९७ ॥
एवं कण्ठः पट्टिका च स्यात् तथा गिरिपत्रिका८ ।
द्वौ स्तरौ तिलनासा स्याच्छेदः सार्थकरो(रा )यतः ॥ ९८ ॥
कण्ठं तद्द्विगुणं कुर्याद् भागेनैकेन पट्टिकाम् ।
तत्समा गिरिपैत्री स्याद् घण्टा पञ्चस्तरा भवेत् ॥ ९९ ॥
कुर्वीत द्विस्तरं पद्मं शेषं पूर्वक्रमात् ततः ।
ततो भूमिर्भवेत् षष्ठी १२पीठं तत्राभिधीयते ॥ १०० ॥
द्विस्तरा भूमिरङ्गा स्या( १३तुलः ? )खुरकस्ततः ।
छेदो भवेत् तदर्धेन ततः कण्ठः स्तरद्वयम् ॥ १०१ ॥
पट्टिका भागमेकं स्याद् भागं च गिरिपत्रिका१४ ।
वरण्डीं द्विस्तरां कुर्यात् तदर्धं छेदमादिशेत् ॥ १०२ ॥

१ द. ण्ठी । २ द. स्याः । ३ मु. पु. ‘न्मेडा’ इति स्यात् । ४ द. तः । ५ द. वर्त्तिश्च ।
६ द. वर्तिका । ७ द. खि । ८ द. वर्तिका । ९ द. ˚दमर्द्धेन कारयेत् । १० द. का । ११ द. वर्ति ।
१२ द. पंठं । १३ मुद्रित पुस्तके ‘ततुल्यः’ इति स्यात् । १४ द. वर्तिका ।