साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका। ७१
विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः ।
आविष्कृतं मुञ्चमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥'
इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्चभूमूजः सभानामाचष्ट । स च
खृ० ९९४ ख्रिष्टाब्दे सासीदिति सुभाषितावलग्रन्थेतो ज्ञायते । अयमेव कालो
निकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति ध्वन्यालो-
क्तो व्यक्तम् ॥
नखकुट्टः ।
सोऽयं वर्द्धतनिर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य
तृ०परिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥
पुरुषोत्तमः ।
द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिकल्पत-
लारचयिता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु
पुरुषोत्तम इति । परन्त्वस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते ।
तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे
'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येदं
दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यारिना स्मृतस्तर्हि दर्पणकारसम-
लिकस्तस्य ग्रन्थमपश्यदथैतस्य पुरुषोत्तमता दर्पणतः प्राग्विद्यमानाऽभूदिति वि-
भावनीया ॥
भरतः ।
एतद्रचितमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वितृपुरुषत्वं सूक्तिनिरूपणेना-
वामभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताचार्येणोल्लिखित-
मित्यापि ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुषु दृश्यते ।
भरतस्य सादिभरतः पूर्वाचाय्यो भवेत् । यतश्च साहित्याचार्यैर्भरतमत-
समानान्तराद्यपि परिगृहीतम् । भरतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव-
भारतीति नाम्न्या व्याख्याऽभिनवगुप्ताचार्येण विनिर्मिता ॥
भर्तृहरिः ।
भर्तृहरि—वाक्यपदीयं नाम व्याकरणशास्त्रप्रदीपं (प्रबन्धं )—
तथा सुभाषितत्रयनामानं च ग्रन्थद्वयं रचितवानिति सुविदितं वि-
दुषां पुरतः । ग्रन्थान्तरेऽपि भर्तृहरिप्रणीते सम्भवतः । प्राचीनटीकाकृतां
पद्योद्धरणैरपि ज्ञायते भर्तृहरिग्रन्थान्तराणि, पूर्वापरस्थितिं कल्पयि-
त्वेवं सम्भाव्यते यतो हि—कैय्यटो भर्तृहरिमहाभाष्यटीकामुपादाय ग्रन्थ-
मारचयत् । एतावता भर्तृहरेर्महाभाष्यटीकाऽपि सम्भवतः कैय्यटीयाद्
च त्रिगुणिता विस्तीर्णाऽऽसीत् । वाक्यपदीये च व्याकरणविषयकेऽनेकविधो
ग्रन्थः । भर्तृहरिनाम्ना ( ख्रिष्टाब्दस्य ६५० तमे वर्षे सङ्ग्रहीतम् )

७२ साहित्यदर्पणे
व्याख्यानानि। तत्र हेतवस्त्व इत्यनुसन्धेयम् । श्लोकानि तु सपरपर्यायोपलक्षित-
नीति ग्रन्थान्तर्गताद्योद्धार्य्यन्ते । दुश्चरित्रविभागादनेन भर्तृहरिणा राजलक्ष्मीं
विहाय वैराग्यमाश्रितमिति निराय प्रथितः । तत्र—"यां चिन्तयामि सततं
मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जनं, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इत्येतत्
तदीयं पद्यं लिङ्गम् । इदं-राज्ञो राज्ञ्याम्, राज्ञ्याः पुरपाले, पुरपालस्य अन्यत्त्राङ्गेति
गमयतीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिहरिहरगेयोपाख्याननिर्माय भर्तृहरिनिर्वैद-
स्यनाटकस्य कथानायको विभाज्यते । तत्र राज्ञी भानुमती विशुद्धचरितैव, नदृष्टेयं
किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहणं चेति दिक् ॥

भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसद्ग्रन्थरचयिता कृतिकल्पद्रुमकल्पतरुर्धारानगराधी-
नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १०७८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनैनद्-
दानपत्राद्व्यक्तम् ।
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारात्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व-
तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणां वस्तुतः कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेष्वदृता लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र
प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्काराः,
तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि-
चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिवर्णिता । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणां न
चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यमाध्य-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीयाः ।
एतत् कण्ठाभरणं महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्रत्वेन व्यपदिष्टम् । एतस्य
प्रारम्भममामी—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥'
'यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीरुरद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपश्लोकिते ।
तद्दानपत्रस्यापेक्षितांशोऽयम्—
'...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका। ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहृदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि कपित्थहूलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहो परलोकयाने॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम्॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकल्य उपरित्रासितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लवप्रतिबद्धश्रीवादाविनि-
र्गतराघटसरद्वयकर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कणवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम्।
सामान्यं चैतत्फलं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ............
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः॥
इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य॥
(इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४)
महिमा।
ख्यातचरित्रस्य भोजराजस्य राज्यादनन्तरं यौ तोमरनृपाद् अभिनवनृप-
पादान् त्रिविद्येतरस्मिन् सर्वेश्वरदेवनामाद् राज्यदात् पूर्णितम्, व्यथाद्
हितं काश्मीरराजे दर्शिताद् बभूव । एतेन महाकविना सुरङ्गहस्य पाण्डित्या-
मस्य (अप्पादीर्घस्य) क्षीरगवेन विमर्शयन्त्रे 'व्यतिरेकी' व्यदधि ।
चण्डेश्वरनामकस्य कवे-नानिद्पुराणानि श्रीश्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य
चतुर्थे परिच्छेदे—
'दोषं व्यतिरेकिहेतोऽमुं घटितोऽखिललोचने।
काव्यमीमांसांसु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽद्रत।'
इत्युक्तवान्। अञ्चाप्यस्मिन्नेवदेवेऽयं—इममेवार्थमन्ये विवदन्ति
परा धूमिलदोषविषूचिर्मे यदपि देवैरोद्भवतं संकीर्णताम् । निमित्तान्यादि-
१. संवत् १०७८-पञ्चदशतरसंवत्सरोऽस्मात्प्रविशेतीति प्रतीयते॥
सा. भू. ७

574

भूमिका । ७२
परमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीरानके समुपगता-
समनराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरान्म्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
. संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि-
तृतीयायां रवावुदगयनपर्वणि कल्पितहल्लाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्त सद्धिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय चेलूवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतमध्यसुसमब्रह्मणेताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कार्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... ॥
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति। संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वहस्तोऽयं महाराज श्रीभोजदेवस्य । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
( इन्डियनएन्टिक्वेरी ६।५३-५४ )
महिमा ।
स्थानन्तरिमयं श्रीवस्तुतः सम्मतपरिमाणतो हीनपदम् अभिमतगु-
णयुक्तं विविधवैलक्षण्यगुणोपलक्षकसद्भावतः स्पष्टीकृतम्, पूर्वोक्त-
रीत्या 'शब्दप्रक्रमे दर्शितं प्राभूत्। एवं प्रमाणिकम् प्रकृष्टस्य प्रतिभा-
नस्य (अभ्यासवैचित्र्यात्) प्रकृष्टेन निर्माणेन संवलितम् अस्ति।
यत्त्वितस्ततोक्तत्वात् प्रक्षिप्तमिवेत्युक्तम् - तदीदृशैः प्रमाणान्तरैरसत्यं
स्फुटं संवृत्तम्—
'दोषं जातिं विवेक्तुं पवित्रमविलोचने ।
शास्त्रमीमांसितुः शास्त्रार्थज्ञा महिम्नाऽऽह्वयेत् ।'
इत्यप्युक्तम् । काव्यसमीक्षकदृष्ट्यो-ऽप्यस्मद्भागवतस्य वैशिष्ट्ये
परा न्यूनतैव प्रयुक्ता नास्ति यतो ह्यस्य समीक्षार्थं न कश्चित्प्रसङ्गो
१. द्रष्टव्यम् भूमिकापृष्ठम् ५५ पादटीका '...' द्रष्टव्यम् ।
रा. भू. ४

७२ साहित्यदर्पणे
व्याख्यातं । तत्र कैश्चित् कृतग्रन्थोऽपि दृश्यते । तत्र कानि तु शतकत्रयोक्तानि
नीति-शृङ्गार-वैराग्य-पद्यमयानि दृश्यन्ते । अपरेषां समाननाम्नेन भर्तृहरिणा राज्ञाऽन्य-
वद्याय वैराग्यशतकादीनि विरचितानीति संप्रदायः । तत्र—"यां चिन्तयामि
मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च॥” इति
तदीयं पद्यं विदितम् । उपलभ्यते च गोरख-विषये रागशब्दे पुरन्दालम् धन्यनभृतुं
गमप्रतीति सिद्धान्तीति । नाथसम्प्रदायप्रतिपादकोऽयं पद्यविशेषस्य भर्तृहरीन्द्रैर्वै-
राग्यनाटकस्य रचनाकारो दृश्यते इति । तत्तद्देशेषु भानुमती त्रिशूरराज्ञीव, तद्भूत-
किंवदन्तीगवेषोऽपि । अत्र गोपि-गोरक्षनो वंश पद्धत चेति दिङ् ॥
भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानग्रन्थकर्ता धारानगरीश्वरोऽहीनसमरकृतनरसिंहानन्दन-
नायो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत १०८२ आसीत्, तदनदत्तो निर्दिष्टन्य-
दानपत्राद्युक्तम् ।
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारं पूर्णत्वेन सम्बद्ध्यमिव सर्वप्रसारं पूर्वस्मिन् काले सरस्व-
तीकण्ठाभरणमलङ्कारिकैर्णा जनुत कण्ठाभरणमवाप्ता । तत एतस्मिन् बहवो
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारप्रभेदाश्च द्रष्टव्याः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र
प्रथमे परिच्छेदे विशुद्धो दोषगुणावधारणम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञाः शब्दालङ्कारा-
श्चिन्ता । तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चाभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवि-
चिन्ता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिसंज्ञाः । ५ पञ्चमस्य मौकिकविषयाणां
चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यात्र पद्येषु उदाहरणश्लोकेषु साहित्यसार्थ-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमवलोकनायाः ।
एतत् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञाभोजदेवेन अष्टादशशतकेषु व्यरचितम् । एतस्य
प्रारम्भसमाप्ती—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥”
‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशु कन्दलधृति मन्दाकिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपश्लोकिते ।
तद्दानपत्रस्यापिलेखनांशोऽयम्—
‘ परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका । ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषब्राह्मणोत्तरांप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयायां र्वावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः ।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरितिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बहुचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेल्लवप्रतिबद्धथीवादादिनि-
र्गतराढह्रदनअवर्णाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कपर्णदक्षितिरतं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च .......................
इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ।
इति। संवत् १०७८ चेतसुदि १४ स्वहस्तो मङ्गलं महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
( इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४ )
महिमा ।
समस्तरत्नैरिव श्रीयुक्तम्, सकलशास्त्रविशारदैः पण्डितप्रवरैः अनिशमनुपा-
स्याताम् विविद्यविद्योपनिषद्ग्रन्थरत्नसारसंग्रहसारम्, शास्त्रार्थम् पूजितम्, स्वोद्रे-
कतर्क कदरसार्थैः वरैः श्रेष्ठैः समृद्धम् । एकेन समन्वितानाम् समृद्धरामाम् पण्डितप्रका-
ण्डानाम् (पाण्डित्यभासाम्) विद्यारसिकैः पण्डितोत्तमैः कविशिरोमणिभिः परिवृतैः।
भूपतितिलकसारभूतमण्डलेश्वरश्रीभोजदेवः स्वकीयाकीर्तिविख्याताम्
इत्थमुदीरितवान्—
'दोषं व्यनक्ति विबुधेषु न विप्रतश्चित्तेभ्यो ।
शास्त्रार्थसंसदि च शास्त्रविदामयं महिमाऽमन्दः ।'
इत्यनेन पद्वेन । यथाविद्भिः सर्वशास्त्रविद्भिस्तत्सारभूतोऽयं ग्रन्थरत्नः विरचितोऽ-
ऽयं सूक्तिसंग्रहाभिधानो ग्रन्थोऽस्ति तथैवास्माकं शास्त्रीयग्रन्थोऽयं ग्रन्थविस्तारविस्तारि-
१. अयं ग्रन्थः कल्याणपुरनगरेऽपि प्रतिपादितः ।
सं. भू. ४

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe.

1
-1

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) है।

साहित्यदर्पणे
के प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः,
भेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्," इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि-
यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शनं
ति । व्यक्तिविवेकस्य-
'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् ।
व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥'
इत्यारम्भः;
'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो
नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपैयाम् ।
हासैककारणगवेषणया नवार्थ-
तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥'
इति समाप्तिश्च ।
मम्मटः ।
काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञाब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरेषु
बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डलिकाप्रवाहेन विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान्
संक्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च स्वोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवान्;
अचिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलय्य परिसंख्याय च यथावसरं
समासभाषाभ्यां न्यन्यन्धवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासदृशान् प्रमेयान् वृत्त्या
मनाग् व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्वैयाकरणसिद्धा
न्तकौमुदी विभज्यते, तथैवेष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्फपरिष्कृतये । स एष परि-
कराऽलंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लुटेन (अलकेन) कृत
इत्येतट्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्-
'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः ।
प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥'
एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्यानतो-
न्निश्चीयते । एतस्य टीकास्तत्कर्तारश्च-
(१) संकेत: ... ... ... जैनमाणिक्यचन्द्राचार्यैः कृतः ।
(२) बालचित्तानुरञ्जनी ... सरस्वतीतार्थैः कृता ।
(३) दीपिका ... ... ... जयन्तभट्टैः कृता ।
(४) आदर्श (संकेतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः ।
(५) दर्पण ... ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः ।
(६) विस्तारिका ... ... परमानन्द-चक्रवर्ति-महाचार्यैः कृ
(७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृतम् ।
(८) सरबोधिनी ... ... श्रीवन्मयारुठ्ठणमहाचार्यैः कृता

भूमिका । ७७
मुसलचापवाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदुद्धारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्—
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः काञ्च चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव—
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशारिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरब्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिमा अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
'काव्यकाञ्चनकाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्द्ध-
शूलबन्धो यथा—
नानुषो राजस स्यात्सुहोवफूटेशदेवताम् ।
तां शिदावारितां सिताब्दामितां हि स्तुतां सुरैः ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा—
मारिपारये रथेऽन्द्यानु सानु गानेद्यमद्य हि ।
रिमात्यूपादिपातुं ए सं दन्दिन्कुरुदुरुम् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा—
मातङ्गाङ्कविधिनाङ्गुन पादं समुद्यतम् ।
वलूरित्वा सिरक्तू निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
एतैः उद्धारितैर्निर्गतैरहतो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषं दिशति दृष्टान्ते
द्रष्टव्यमिति ।

७६ साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरिकलमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना-
रम्भे—'....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू-
प्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....' इति निर्दिशति ।
अभिनवगुप्तस्य समयस्तल्लेखात् (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश-
संकेताख्यटीकासमयः (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं
इति परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥'
इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृतौ वेदा-
१ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयबन्धप्रकार-
न्यूनतापूर्त्त्यै च खड्गादिबन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र
खड्गबन्धो यथा—
मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराध्यस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघट्ट. श्रियां बाधितसंभ्रमा ।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलबन्धो यथा—
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।
जातलीला ययासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥
चापबन्धो यथा—
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारकप्रदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥
बाणबन्धो यथा—
नाननापरुषं लोकदेवी सद्रस सन्नम ।
मनसा सादरं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७
मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्-
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण-‘शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति’ इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव-
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशाह्दिरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरन्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्विकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शो महिना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते-
'काव्यकाञ्चनपामिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वमिरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपदिपलोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-
शूलबन्धो यथा-
मानुषो राजत स्यात्सृष्टोवक्टेशदेवताम् ।
तां शिवायाशितां तित्त्वाप्दासितां हि खतां सहि ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा-
नाहिपारदे रप्तेन्द्यानु सानु नानेयमग्र हि ।
स्मिताद्गादिपामुं प कं कन्दिन्मुषतुवन् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा-
मातह्वानश्रुधिपिनामुना पादं त्मुपतन ।
बह्वयित्वा शिरस्स सिदाताहन्ति रंहना ॥ ८ ॥
एतैः श्लोकैरित्थंनिर्दिशैरष्टमी महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । एतेषां दिङ्मात्रं ग्रन्थकृते
प्रख्याति ।

७६ साहित्यदर्पणे
... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्शन
रम्भे—‘... शिवागमप्रसिद्धदर्शिततत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सह
... राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः...’ इति निर्दिशति
... (१०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकाश
... (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपन्नं
इति परीक्षितव्यम् ॥
रुद्रटः ।
... महाकवीन्द्रात् भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानन्नपह्नवनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिसुवः कुटिला जयन्ति ॥’
... सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
... शतानन्दः, पिता वामकभट्टः, वेद सामेति सर्वं तत्कृतेः नैव
... संप्रत्यान्ते दर्पणीयग्रन्थप्रका-
... प्रदर्शन्ते । तत्र
गद्यग्रन्थो यथा—
... सम्मुद्गतामरद्रुमा ।
... नित्यं तदर्दिताशेषक्षमा ॥ १ ॥
... श्रिया वाञ्चितसम्भ्रमा ।
... न मे दिश्यादभीप्सिता ॥ २ ॥
मुग्धप्रबन्धो यथा—
... लसद्गुणा ।
... सदृशी ॥ ३ ॥
चम्पूग्रन्थो यथा—
... च धीः ।
... वचसांपतिः ॥ ४ ॥
... ग्रन्थो यथा—
... सदलपद्मभूः ।
... दाशरथादभूत् ॥ ५ ॥

भूमिका । ९९
गुर्जरचापपदान्धसाहित्यलक्ष्मगभिरटभिः सौन्दर्यसारं महाकाव्यमुग्दध्रे
तन्निर्णयाद्—
'शतानन्दापरारव्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति नोपपद्यते । शिशुपालवधटीकातिलकेऽप्येषः ग्रन्थः यत्र क्रियते ।
शृङ्गारतिलकाख्यो ग्रन्थ इति बहु रुद्रटः । एषः च लिख्यते तेन—'प्रतः
गोवर्धनविष्णू पुनरपि रुद्रः प्रमादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम धर्मशास्त्रम् । तस्य रचयिता ...
तद्यथा—
'संयग्भः कल्पितैरङ्गैस्तद्विदोऽत्र विवृत्य यः
सर्वत्रैव परं जातिमार्जवञ्चतो दैवाद्यथा स्थितम् ।
इत्यासाद्येहपरभागवृद्ध्याद्यदलंक्रियास्थानम्
ज्योत्स्नी शुभ्र नभस्ततेर्गतितपं यावद्विवर्तेन्दरी ।'
इति वक्रोक्तिजीविते (१/२६-२७) ...
'काव्यव्याख्यानवाग्भिर्भासमाना कुन्तकेन विख्यातान्तरङ्गा ।
यस्य सर्वार्थसङ्गतोदिता पंक्तिरेषा पदस्य स्थितिर्नैव गता ।'
इत्युक्तम् ।
ध्वन्यालोकः ।
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त/सफेद है।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः ।
प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) ।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र
‘तददोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो
दर्शनाहां ॥
द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाहाँ ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम्
( ३७–५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । रत्तमादित्वरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युद्देश्या. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरूपणमनुसधेया । स्वदारगुप्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ. ) ।
शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याद्यनकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनाई चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोप shape/रूपकाणां तद्गतविशेपजा-
तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुदापितास्तेऽपि नाविकलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।