साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank/empty and contains no text to transcribe.

भूमिका । ७२
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरांश्चप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि-
ततृतीयायां खावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः।
प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय चेलवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतराधासुरसद्भवर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कार्णवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
तथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यफलं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय-
मनुमन्तव्यः पालनीयश्च ....................
इति कमलदलाम्बुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति । संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादापको महाक्ष० । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
( इण्डियन एण्टिक्वेरी ६।५३-५४ )
महिमा ।
स्यान्मतिश्चेद् भीमस्तद् राजन्यप्रतिभाऽसौ विस्फुरन्ती अभिनन्दनीय-
पताका विविद्योतरतिस्म इतिचेन्नरदेवप्रसाद राघवद्यात् पूर्वोक्तम्, यतोऽयं
तिले कदरप्रभवे संकीर्णे मनुष्यः । एवं मननधिया राजप्रसादमधिगन्तु-
मस्य (अप्पादीक्षितस्य) दिक्सौविद्यं विरचितवान्दण्डी कविपण्डितोऽभ्यर्हः ।
यतोऽनन्तरमभूद् यत्कविपण्डितसभ्याः परित्यागार्थः रघुनाथाभ्युदयम्
इत्युचे प्रणीतौ—
'दोषं नापि विनिन्द्येऽमुं पण्डितोऽप्यभितोऽवने ।
राज्यमीनांक्षिषु प्राक्तनीनां महिम्नाऽऽह्वयन् ।'
इत्यन्यत्र । स खल्विह वेङ्कटेशौ-सर्वविद्याधरनृसिंहमखी विरचितवि-
यशोभूषणटीका युद्धकाण्डे नास्ति अतो द्रष्टव्यं टीकासर्वस्वम् । —टीकातिहासश्चित्

७२ साहित्यदर्पणे
व्याख्यातं । तत्र तेन ततः पूर्वं यैः कृतं तद्व्याख्यानं तु मत्प्रणीतवै-
र्नीति प्रदीपानुरूपमेवावगन्तव्यमिति । यथार्थ समाख्यानेन भर्तृहरिणा राज्ञा
वत्सायोपदेशाय कृतमिति प्रतिभाति च । तथा च—"यां चिन्तयामि
मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृ-
परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इति
तदीयं पद्यं विदुषाम् । उपलभ्यते चाद्यत्वे पद्यग्रन्थे शृङ्गारशतकम् अन्यतमं
गद्यप्रणीति विरहिणीत्यभिधानं नाटकं वियोगिन्याः पदम् आश्रित्य भर्तृहरि-
र्यन्नाटकस्य कर्ताऽऽसीदिति प्रतिभाति । तन्न राज्ञा भर्तृहरी विदुराचरितेव, नापि
किंवदन्तीगतोऽपि । तथा च कवि-गोरक्षतो यच्च पद्धत्यां चेति दिक् ॥
भोजदेवः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानस्यालङ्कारग्रन्थस्य कर्ताऽभिनवकृतलक्षणो धारा-
नाथो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत् १०१० तमोऽभवदिति, तदनुदङ्कनिर्दिष्ट-
दानपत्राद्युक्तम् ।
रुद्राटस्य रूपकालङ्कारवर्णनेन सम्प्रदत्तं भवप्रकाशपूर्वास्मिन् काले सर-
स्वतीकण्ठाभरणमालङ्कारिकैर्णा बहुश्रुतं मण्ठानप्रमाणतया । तत्र एताम्य बहु-
विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेभ्यः सङ्कलिताः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र
प्रथमे परिच्छेदः विस्तरतो दोषगुणावबोधनम् । द्वितीये तु बाह्यसंज्ञा शब्दालङ्कार-
तृतीये आभ्यन्तरसंज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चोभयसंज्ञा उभयालङ्कारा विवि-
चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिविभागः । एवं सति मौलिकविषयाणाम्
चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्याकरपदानाम् उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यशास्त्र-
कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमध्यालोचनायाः ।
एतन् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञोभोजेन अस्यारम्भे नैव व्यरदिष्टम् । एतन्-
प्रारम्भसमाप्तौ—
“ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् ।
यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥’
‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे-
र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरोद्वेषिणः ।
यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं
भूयात्तावदियं कृति कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥”
इत्येवमुपगोदिने ।
तत्रत्यप्रशस्यापेक्षितोऽयम्—
परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप-
रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक-
महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराज

भूमिका । ७३
जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता-
न्समस्तराजपुरुषाब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु
वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि-
ततृतीयायां रविमुदगयनपर्वणि कपित्थवृलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः
स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा
'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य-
मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः ।
प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां
धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥
भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् ।
प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥'
इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर-
यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय
भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेहिकप्रतिबद्धश्रीवादादिनि-
र्गतायापरान्तकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य
आचन्द्रार्कपर्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा
यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् ।
सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽनु-
मन्तव्यः पालनीयश्च .............
इति कमलदलाम्बुबिन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च ।
सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥
इति । संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं
श्रीभोजदेवस्य ॥
(इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४)
महिमा ।
राजाधिराज श्रीभोजदेव समकालीनकवि थे ऐसा इनका अभिनवगुप्त-
पादाचार्यविरचितलोचनटीकासारसंग्रहरूपग्रन्थ काव्यकौतुक विवरणके देखनेसे सन्देह
करनेकी आवश्यकता शेष नहीं रह जाती। एकाधिकस्थानोंपर काव्यकौतुक विवरणकार-
द्वारा (काव्यकौतुकका) 'विवरण' किये जानेकी बात स्पष्टरूपसे ध्वनित होती है। यद्यपि
यहाँ काव्यकौतुक और उसके 'विवरण'के रचयिताचार्य 'श्रीकण्ठः पदवाक्यप्रमाण-
पारावारपारीणैः-
'दोषं नलिनविशिष्टेऽमुं पण्डितोयदितोदते ।
काव्यानोर्वाचि तत्सर्वमिष्टमेव महिम्नस्ततः ॥'
इत्यादिद्वारा काव्यकौतुकके विषयमें 'काव्यकौतुके-यदुक्तमस्माभिः' लिखा है जिसका
यह सूचित होता है कि दोनों ग्रन्थोंके एकही कर्त्ता होनेपर भी काव्यकौतुक विवरणकारने-
१. मङ्गल महाश्रीः स्वहस्तोयं भोजराजस्य । (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५५)
२. द्र० पृ० ४

The provided image is completely blank (plain white) and contains no text to transcribe.

६
।
।

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

७४ साहित्यदर्पणे
निवेके प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः,
क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्,” इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि-
गद्यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन-
मिति । व्यक्तिविवेकस्य—
'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् ।
व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥'
इत्यारम्भः;
'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो
नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुप्रेयाम् ।
हासैककारणगवेषणया नवार्थ-
तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥'
इति समाप्तिश्च ।
मम्मटः ।
काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे
बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान्
सङ्क्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च सोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवा-
न्श्चिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलप्य परिसंख्याय च यथा-
ममान्व्याभाभ्यां निन्यन्सवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासङ्ख्यान् प्रमेयान्
मनागू व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्व्याकरणां-
न्तर्भाण्डी विभव्यते, तथैवैष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एष
परालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लटेन ( अलके-
इत्येष्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्—
'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः ।
प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥'
एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्या-
निवेद्यते । एतस्य टीकाश्चकर्त्तारश्च—
(१) सङ्केतः ... ... ... जैनमाणिक्यचन्दाचार्यैः कृतः
(२) बालचित्तानुरञ्जिनी ... सरस्वतीतीर्थैः कृता ।
(३) दीपिका ... ... जयन्तभट्टैः कृता ।
(४) आदर्श (सङ्केतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः ।
(५) दर्पण ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः ।
(६) विस्तारिका ... परमानन्द-चक्रवर्त्ति-महाच-
(७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृत
(८) मुग्धबोधिनी ... ... श्रीमद्गङ्गाधरनृमदाचार्यैः

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्—
  'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
  साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
  इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति ।
  शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
  रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
  वक्रोक्तिजीवितकारः ।
  वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
  अस्यैव—
  'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
  सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
  इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
  न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
  इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
  'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
  यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
  इत्युक्तम् ॥
  वाचस्पतिमिश्रः ।
  सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-
  शूलबन्धो यथा—
  मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् ।
  तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥
  शक्तिबन्धो यथा—
  मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि ।
  हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥
  हलबन्धो यथा—
  मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् ।
  वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
  एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके
  द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरकत्वमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरक आनन्दकविर्निदर्शना-
रम्भे—‘....शिवागमप्रसिद्धषट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वरू-
पश्चिदानन्दघनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः....’ इति निर्दिशति ।
अभिनवगुप्तस्य समयस्त्वलेखात् ( १०७१ ) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश-
संकेताख्यटीकासमयः ( १२१६ ) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । ( १२१६-१०७१=
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपद्यत
इति परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविर्धारापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः—
‘किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥’
इति काव्यालंकारपद्यं सरस्वतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेदः सामेति सर्वं तत्कृते वेदां-
१ बन्धसृष्टिरत्नभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रबन्धस्य स्वरूपख्यातौ दर्पणोयवन्धप्रकार-
न्यूनतापूर्तौ च खड्गादिवन्धश्लोकाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र
खड्गवन्धो यथा—
मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराद्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघह. धियां वाधितसंभ्रमा ।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलवन्धो यथा—
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।
जातलीला यथासारवाचं महिष मावधी ॥ ३ ॥
चापवन्धो यथा—
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारवप्रदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाद्वासीष्टा मातरारम ॥ ४ ॥
वाणवन्धो यथा—
माननापरुषं लोकदेवी सदस सन्नम ।
मनसा साद्रं गन्वा सर्वदा दास्यमङ्गताम् ॥ ५ ॥

भूमिका । ५७
मुसलचापबाणशूलशक्तिहलवन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्दशारं महाचक्रमुत्पद्यते
तन्निर्गतात्—
'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥'
इति श्लोकाज्जायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान्न चित्रयति ।
शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा-
रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः ।
अस्यैव—
'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः
सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल ।
इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा-
न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥'
इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते—
'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि ।
यस्य सर्वानरवद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥'
इत्युक्तम् ॥
वाचस्पतिमिश्रः ।
सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रधियोऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व-

शूलबन्धो यथा—
मानुषो राजत स्वासूहोढकूतेशदेवताम् ।
तां सिपापासितां सिद्धाद्धसितां हि सतां स्तुहि ॥ ६ ॥
शक्तिबन्धो यथा—
नाहिपारये रघेन्द्यानु सानु मानेयमप्र हि ।
हिमातद्वादिपासुं प कं कश्चिन्नमुच्यतम् ॥ ७ ॥
हलबन्धो यथा—
मातङ्गानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम् ।
बहुदिवा सिरस्त्य सिद्धालाहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥
एतैः पञ्चादिशूलेनगर्भितैरष्टभो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । शेषेण दिशन्ती प्रान्तश्लोके
द्रष्टव्यानि ।

७६ साहित्यदर्पणे
दना ... प्रतिदम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविर्निदर्श-
र्शने—'···सितागमप्रसिद्धदर्शनिरतस्तदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्सा-
रित्सारस्वतो राजानककुलतिलको मम्मटनामा देशिकवरः···' इति निर्देशा-
त्प्रतिपादितसमयभेदात् (१०७१) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश-
कर्त्तुः प्रस्थानस्य (१२१६) इति संवत् पूर्वमुक्तम् । (१२१६-१०७
१४५ इति समयभेदम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपप-
दकं परीक्षणीयम् ॥
रुद्रटः ।
अयं च रुद्रटोऽपि महाकविर्वाक्पतिराजदेवात्प्राचीनः । यत —
'किं गौरि मां प्रति रुषा ननु गौरहं किं
कुप्यामि कां प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम्।
जानन्नप्यन्यथयत्यनुमानत एव सत्य-
मित्यं गिरेर्गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥'
इत्ययं श्लोको नामलीलाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रटस्य
श्लेषसम्बन्धे, 'अपरो वामनभट्टः, वेद नामेति गर्वं तत्यजेत् नेदं-
... ... ... लक्षणम् समुपन्यस्ये दर्शनीयबन्धका-
... प्रकाशन्ते । तत्र
गद्यबन्धो यथा—
नवजलधरसंकाशमुद्रितगगनहृदया ।
सचमत्कारा नित्यं नर्तितशिखण्डिश्रमा ॥ १ ॥
नवदूर्वादलं स्पृष्ट्वा श्रिया वाञ्चितमध्वपा ।
वन्येष्वप्येषु राजन्ती न मे दिष्ट्यादृशाद्विजा ॥ २ ॥
मुसलवन्धो यथा—
सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गं लसद्द्विजा ।
उल्लङ्घ्य पयोधरद्वन्द्वं शरीरं मादवी ॥ ३ ॥
चामरबन्धे यथा—
सारसीयं सदाचारा मुग्धानङ्गप्रदा च धीः ।
धीरा संवीक्ष्य सच्छास्त्रात्पूर्विकं सन्मदास्पदम् ॥ ४ ॥
दण्डबन्धे यथा—
सत्यसङ्गतां संवीक्ष्यं सदाङ्गं मङ्गदं ।

भूमिका । ७७
शुद्धश्चापदपदःशशिशकलचूडामणिरटभिः कीर्तिद्दष्टारं मलयसुगन्धे
तन्निगात्—
‘शतानन्दापरारख्येन भट्टवामकटसूनुना ।
साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥’
इति श्लोकाद्दश्यते । शिशुपालवधार्थावितलक्षणोऽयं ग्रन्थः यस्य टिप्पणी ।
शृङ्गारतिलकस्य च रुद्र इति ननु रुद्रटः । एष च पिशुनमते मौल—‘शतान-
न्दोऽपरार्विख्या पुनरपि रुद्रः प्रमाद्यति’ इति ।
वक्रोक्तिजीवितकारः ।
वक्रोक्तिजीवितं नाम यस्यालङ्कारग्रन्थः । यस्य रचयिता राजानककुन्तक इति
प्रसिद्ध—
‘संरम्भः करिणीतटोज्वलपयोध्वंसाभियोगोन्मुखः
सद्यः केवलमेव यातिनमतांनित्यन्तो दैवाद्दृष्ट्वा दिनम् ।
इत्यामोहितहृदयप्रह्लादपदतादायैर्गुणानाङ्गणै-
र्ग्योऽसौ हृद्य समग्रमेतदित्थं सावद्यविद्याने जनैः ॥’
इति वक्रोक्तिजीविते द्वितीयोन्मेषान्ते । यस्य तु—
‘काव्यस्यान्तश्चमत्कारकारिवैदग्ध्यभङ्गीभणितिरूपं वक्रोक्तिकथितं ।
यस्य सर्वोद्दलाङ्कारतोदिता ग्रन्थ एव स किञ्चिद् वो मया ।’
इत्यायुक्तम् ।
नवमपिशुनः ।
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

The provided image is completely blank and contains no text. Please provide an image with visible text to transcribe.

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः।
प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् ( ३-६ पृ.)।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि ( ६-२० पृ.) तत्र
‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगतटिप्पण्यो
दर्शनार्हा ॥
द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ०)पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम्
( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्वावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे- 'विभावेन-’ ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिस्वरूपजिज्ञासुभिर्नेत्रृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-’ ( १०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युद्धेया. । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरवश्यमनुसंधेया । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनार्हाणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ.) ।
यक्षादीनां स्वरुपाणि ( १६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र 'प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्नावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनार्हं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा-
तानामन्येषा चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृशनकाव्यान्यवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्ड्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविक्कलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी ⁠} इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनाही विषयाः ।
प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलानिरूपणं वस्तुतो दर्शनाहम् ( ३-६ पृ. ) ।
काव्यस्वरूपनिर्वचनवसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र
‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताटिप्पण्यो
दर्शनाहाः ॥
द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा सङ्केत( ३३ पृ० )पदगता टिप्पणी दर्शनाहा ।
इतरग्रन्थद्विरिष्टं लक्षणाभेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम्
( ३७-५६ पृ ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्तावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे—'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) इत्यारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिरूपपजितामुनिर्नैतॄलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ. ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त.पुरसहायाः किंविधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभि. ‘वामन-’ ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युन्नेया । साधारणीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरवश्यमनुसन्धेया. । स्वदारगुत्प्यर्थमनुरागेङ्गितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या अनिष्टधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसम्मतिर्दष्टव्या ( १४१ पृ. ) ।
शृङ्गारार्चेना स्वरूपाानि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र ‘प्रधान-’ ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्जनावृत्ते. स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनाहं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
अथात्र नाटकारीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेपजा-
तानामम्येषां चोचावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पगोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृश्यकाव्यान्यवेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । श्रीमन्ता हॉल्ल्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नावियकूलाः ।

८० साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो बापुदेव इति त्रयी ।
त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः ॥
गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः।
जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते
वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः।
प्रथमे परिच्छेदे—काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)।
काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र
‘तद्दोषौ-’ इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगता टिप्पण्यो
दर्शनार्हाः ॥
द्वितीये परिच्छेदे—अभिधा संकेत (३३ पृ.) पदगता टिप्पणी दर्शनार्हा ।
इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदानां निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम्
(३७-५६ पृ.) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया
मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय त्तावश्यका एव ॥
तृतीये परिच्छेदे—‘विभावेन-’ (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं
विभावनीया । उत्तमादिखरूपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि
निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किग्विधाः
कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः ‘वामन-’ (१०३ पृ.) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा-
न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा
अप्युन्नेया । साधारणीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य-
वेदिनिरवद्यमनुसंधेयाः । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागेङ्गितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि ।
तत्र शिल्पिन्याद्या संनिधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्दृष्टव्या (१४१ पृ.)।
शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥
चतुर्थे परिच्छेदे—ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव ।
तत्र ‘प्रधान-’ (२४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥
पञ्चमे परिच्छेदे—व्यञ्नावृत्तेः स्थापनमितरग्रन्थापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं
दर्शनार्हं चास्ते ॥
षष्ठे परिच्छेदे—सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना,
यथात्र नाटकादीनां दशरूपकाणां नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषज्ञा-
पनान्मन्येषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न
तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुलं न्यूनता
प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पोल्लिखितवि-
षयजातानां परीक्षा मौलिकदृश्यकाव्यानवेषणाय विधातुं पार्येत । 'सति कुड्ये चित्र-
मिति न्यायात् । धीमता हॉल्‌साहिबेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः
(१९-२०।३४) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकालाः ।