रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

६० देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
[ प्रकारान्तरम् ]
अथवा शूकराकारं महाकायं क्वचिल्लिखेत् ।
तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रघोणास्यं स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम् ॥ ७६ ॥
इति नरवराहः ।
नरसिंहाकृतिं वक्ष्ये रौद्रसिंहमुखेक्षणाम् ।
भुजाष्टकसमायुक्तां ध्वजपीनसटाश्रिताम् ॥ ७७ ॥
हिरण्यकशिपुं दैत्यं दारयन्तीं नखाङ्कुरैः ।
उरोरुपरि विन्य(स्त ?स्य)खड्गखेटकधा(रणा ? रिणा)म् ॥
(तथाऽ ? तस्या)न्त्रमालां निष्कृष्य बाहुयुग्मेन बिभ्रतीम्।
आकारं पुरु(षाकस्यै ? षस्यैव)धारयन्तीं मनोहरम् ॥ ७६ ॥
मध्यस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे चक्रपङ्कजे ।
कौमोदकीं तथा शङ्खं बाहुभ्यामिति(नामतः ? वामतः)॥८०॥
अधःस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दारयन्तीं प्रकल्पयेत् ।
ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यामन्त्रमालां तु बिभ्रतीम् ॥ ८१ ॥
नीलोत्पलदलच्छायां चञ्चच्चम्पकप्रभाम् ।
तप्तकाञ्चनसङ्काशां बालार्कसदृ(शां?र्शीं) लिखेत् ॥ ८२ ॥

७६ । 'स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इत्यत्र 'स्कन्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इति शिल्परत्ने ( २५ अ०
११६ श्लो० ) पाठः ।
७७ । रौद्रसिंहमुखेक्षणामिति भीषणसिंहमुखनेत्रतुल्यमुखनेत्राम् । 'रौद्रपिङ्गमुखेक्षणाम्' इति
शिल्परत्नपादटीकाधृतं पाठान्तरम् । ध्वजपीनसटाश्रिताम् इति ध्वजवत्स्थूलकेशरधारिणीम् ।
'स्तम्भपीन' इति शिल्परत्ने, 'स्तब्धपीन' इति तत्पादटीकायां पाठः ।
७९ । आकारमिति, मुखादधस्तात् पुरुषाकृतिवदाकृतिमित्यर्थः । शिल्परत्ने इदमर्धं
नास्ति । ( शिल्प० उ० २५ अ० ११७-१२० श्लो० ) ।
८१ । अत्र दारणान्त्रमालाधारणयोरनुवादो बाहुविशेषनियमार्थः । शिल्परत्ने अयमपि
श्लोको नरसिंहलक्षणे नास्ति ।
८२ । अत्र नीलोत्पलेत्यादिविशेषणत्रयं पक्षान्तरद्योतकम् । 'अथवा चम्पकप्रभाम्'

पञ्चमोऽध्यायः ६१
[ प्रकारान्तरम् ]
आसीनं द्विभुजं देवं प्रसन्नवदनेक्षणम् ।
श्वेतं स्फटिकसङ्काशं चतुर्बाहुमथापि वा ॥८३ ॥
आजानुलम्बितौ बाहू कर्त्तव्यौ तत्र दक्षिणे ।
समीपे कल्पयेच्चक्रं वामे शेषं समीपतः ॥ ८४ ॥
ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे पङ्कजं न्यसेत् ।
वामे बाहौ गदा रम्या(लिनात् प्र ? लिखेच्चित्र)
विशार(दैः ? दः) ॥ ८५ ॥
इति नरसिंहः ।
जलमध्यगतः कार्यः शेषः पन्नगदर्शनः ।
फणाम्बुजमहारत्न···शिरो(धृतः ? धरः) ॥ ८६ ॥
इति शिल्परत्ने ( उत्तर० २५ अ० १२० श्लो० ) पाठः । पुराणे तु वर्णकान्त्यादिविषये किमपि
नोक्तम् । विशेषतस्तु तत्राऽऽनुषङ्गिकं मूर्त्त्यन्तरमपि कल्पितं दृश्यते । तथा च मात्स्ये—
नारसिंहन्तु कर्त्तव्यं भुजाष्टकसमन्वितम् ॥
रौद्रं सिंहा(सनं ? ननं ) तद्वद्विदारितमुखेक्षणम् ।
स्पृष्टपीनसटाकर्णं दारयन्तं दितेः सुतम् ॥
विनिर्गतान्त्रजालञ्च दानवं परिकल्पयेत् ।
( मसन्तं ? मषन्तं ) रुधिरं घोरं भ्रुकुटीवदनेक्षणम् ॥
युध्यमानश्च कर्त्तव्यः क्वचित् करणबन्धनैः ।
परिश्रान्तेन दैत्येन तर्ज्यमानो मुहुर्मुहुः ॥
दैत्यं प्रदर्शयेत्तत्र खड्गखेटकधारिणम् ।
स्तूयमानं तथा विष्णुं दर्शयेदमराधिपैः ॥ इति
( २६० अ० ३१—३५ श्लो० ) ।
८३-८५ । विशेष्यानुल्लेखात् कस्य लक्षिकेयं श्लोकत्रयीति न प्रतिपद्यामहे । नेयं नरसिंह-
लक्षणत्वेनोपलभ्यते शिल्परत्ने । लिखेच्चित्रविशारद इत्यत्र वाक्यार्थः कर्म ।
८६ । अयं पूर्व ( ७९ श्लो० ) लक्षिताच्छेषाद्विशिष्यते । अत एव पन्नगदर्शन इत्युक्तम् ।
पन्नगदर्शन इति सर्पाकृतिरित्यर्थः । जलमध्यगतत्वेनाप्ययं विशिष्यते । 'फणाम्बुजमहारत्ने'-
त्यनन्तरं 'दुर्निरीक्षे'ति पतितं स्यात्, विष्णुधर्मोत्तरे ( ३य-खण्ड० ) तथा पाठः ।

६२ देवतामूर्तिप्रकरणम्
देवदेवस्तु कर्त्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः ।
एकपादोऽस्य कर्त्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ॥ ८७ ॥
एको भुजस्तु कर्त्तव्य(मति ? स्तस्य) जानुप्रसा(धि?रि)तः ।
कर्त्तव्यो नाभिदेशस्थस्तथा तस्यापरः करः ॥ ८८ ॥
तथैवान्यकरः कार्यों देवशत्रु(शरा ? शिरो)धरः ।
सन्तानमञ्जरीधारी तथा चैवापरो भवेत् ॥ ८९ ॥
नाभीसर(स?सि)सम्भूते कमले तस्य याद(वः ? व) ।
सर्वभूमिमयो देवः प्राक् कार्यस्तु पितामहः ।
(नील ? नाल )लग्नौ च कर्त्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ ॥६०॥
इति जलशायी ।
वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि (धृष्ट?साष्ट)बाहुं महाबलम् ।
तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रं कर्त्तव्यं शान्तिमिच्छता ॥ ६१ ॥
गदाखड्गौ बाणच(क्रौ ? क्रे) दक्षिणास्त्रचतुष्टयम् ।
शङ्खखेटधनुःपद्मं (वामदंष्ट्रा?वामे दद्याच्)चतुष्टयम् ॥ ६२ ॥
अग्रतः पुरुषाकारं नारसिंहञ्च दक्षिणे ।
अपरं स्त्रीमुखाकारं वाराहास्यं तथोत्तरम् ॥ ६३ ॥
इति वैकुण्ठः ।
९० । विष्णुधर्मोत्तरे ( ख० ३, अ० ८१ ) पद्मनाभीयत्वेनेदं लक्षणमुपलभ्यते, 'यादव'
इति तत्र बोद्धव्यस्य भगवतः सम्बोधनमिहाविकलमुद्रितमिति ज्ञातव्यम् ।
९१ । शान्तिमिच्छता कर्त्तव्यमष्टबाहुं वैकुण्ठं प्रवक्ष्यामीत्यन्वयो व्याकरणसंस्काराद्यातः ।
'वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि सोऽष्टबाहुर्महाबलः ।
तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रः कर्तव्यः शान्तिमिच्छता ॥'
इति रूपमण्डने ( ३ अ० ९२ श्लो० ) ।
९३ । अग्रत इति । एतच्च वैकुण्ठस्य चतुर्णामानानां विवरणम् । तत्र अग्रत इति
अग्रवर्त्ति मुखं पुरुषाकारं पुरुषमुखतुल्यम्, दक्षिणं मुखं नारसिंहं नरसिंहमुखतुल्यं सिंहास्यवदिति
यावत, नरसिंहलक्षणे 'रौद्रसिंहमुखेक्षणम्' ( ७७ श्लो० ) इत्युक्तेः । अपरमिति पश्चान्मुख-
मित्यर्थः । वाराहास्यमिति शूक राननम् ।

पञ्चमोऽध्यायः ६३
सुतेजसं विश्वरूपं विश्वज्ञं सृष्टिकारकम् ।
तस्य चानुक्रमं वक्ष्ये (विश्व ? विंश)द्भिर्हस्त(के
यु ? कैर्यु)तम् ॥ ६४ ॥
पताक(ा ?)शङ्खौ च हलं वज्रमङ्कुशसायकौ ।
चक्रं तुङ्गञ्च वरदौ दक्षिणेषु करेषु च ॥ ६५ ॥
पता(कं ? का) दण्डपा(शञ्च ? शौ च) गदाशार्ङ्गविधृतकरम् ।
पद्म( ? )शृ(ङ्गो ? ङ्गी) च कुमुदमक्षमाला तथैव च ॥ ६६ ॥
योगमुद्रा कर(द्वयं ? द्वन्द्वे) वैनतेयोपरि स्थितम् ।
नरञ्च नारसिंहञ्च (तृतीयं?स्त्रीमुखं) शूकराननम् ॥ ६७ ॥
इति विश्वरूपः ।
अनन्तानन्तरूपञ्च यस्माद् वि(श्वं ? श्व)समुद्भव(वम् ? वः) ।
अनन्तशक्ति(मा ? सं)कीर्णमन(न्तं ? न्त?) रूपसंयुतम् ॥६८॥
संयुतं द्वादशभुजैश्चतुर्वक्त्रमहोत्सवम् ।
सुपर्ण(केतोतराखं?स्कन्धमारूढं) कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥६६॥
९४। यद्यपि ‘विंशत्या हस्तकैर्युतम्’ इत्येव समीचीनः पाठः, तथाऽप्यक्षरसाम्यमनुबद्ध्य
‘विंशद्भिर्वि’ति कृतम् । भूरिप्रयोगश्चायं विंशच्छब्दस्त्रिंशदादिशब्दवत् पुराणेषु, वचनविपर्ययोऽपि
नगण्य एवैवंविधानिबन्धेषु । ‘विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः’ इति रूपमण्डने पाठः ।
९७। नरञ्चेति । यथाश्रुतपाठे तु विश्वरूपस्त्रिविध इत्यायाति । अत्र च विश्वरूपस्य
मुखसङ्ख्यादर्शनात् सम्भवदपि तस्य त्रैरूप्यं तन्त्रान्तरविरोधीति कृत्वा परिहृतम्, पाठान्तरञ्च
कल्पितम् । अत एव रूपमण्डने—
विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः ।
पताका हलशङ्खौ च वज्राङ्कुशशरांस्तथा ॥
चक्रञ्च बीजपूरञ्च वरो दक्षिणबाहुषु ।
पताका दण्डपाशौ च गदाशार्ङ्गोत्पलानि च ॥
शृङ्गी मषलमक्षञ्च क्रमात् स्युर्वामबाहुषु ।

६४ देवतामूर्तिप्रकरणम्
गदाखड्(गं ? गौ) तथा चक्रं वज्राङ्कुश(क ? श)राणि वै ।
शङ्खखेटौ धनुः पद्मं दण्डपाशावनन्तकः ॥ १०० ॥
नरं तथा नारसिंहं (तृतीयं? स्त्रीमुखं) शूकराननम् ।
तेजःपुञ्जोद्भवं कार्यमनन्तं नाम नामतः ॥ १०१ ॥
इत्यनन्तः ।
त्रैलोक्यमोहनं वक्ष्ये संसारमोहकारकम् ।
षोडशैव भुजास्तस्य तार्क्ष्यारूढं महाबलम् ॥ १०२ ॥
गदाचक्राङ्कुशान्येव बाणशक्तिसुदर्शनम् ।
वरदं करमुद्धृत्य शस्त्रा वै दन्ति(णस्त?णे त)था ॥ १०३ ॥
मुद्गरः पाशशार्ङ्गौ तु शङ्ख(:) पद्मकमण्ड(लु ? लू) ।
शृङ्गी च वामहस्ते स्याद् योगमुद्रा करद्व(यम् ? ये) ॥१०४॥
नरञ्च नारसिंहाख्यं शूकरं कपिलाननम् ।
द्विशक्त्यष्टशक्तियुतं कुर्यात् त्रैलोक्यमोहनम् ॥ १०५ ॥
इति त्रैलोक्यमोहनः ।
हस्तद्वये योगमुद्रा वैनतेयोपरि स्थितः ।
क्रमान्नरनृसिंहस्त्रीवराहमुखवन्मुखः ॥ ( ३ अ० ५५-५८ श्लो० )
इत्यस्य विश्वरूपस्य चतुर्मुखत्वं वैकुण्ठवत् प्रकारभेदञ्च प्रतिपादयति । मूले तुङ्गमित्यत्र
लुङ्गमिति स्यात्, नामैकदेशे नाम इति मातुलुङ्गमित्यर्थः ।
१०१ । अत्रापि विश्वरूपवद् व्यवस्था । यद्वा उभयत्रापि 'तृतीयमि'ति 'स्त्रीमुखमि'त्य-
स्यानुकर्षणार्थम्, एवञ्च 'स्त्रीमुखम्' इति बन्धनीमध्ये पाठान्तरकल्पनं सुखार्थम् । रूपमण्डने
मुखस्य विवरणं नास्ति । रूपमण्डनेऽनन्तलक्षणम्—( ३ अ० ५८-५९ श्लो० )
अनन्तोऽनन्तरूपस्तु हस्तैर्द्वादशभिर्युतः ।
अनन्तशक्तिसंवीतो गरुडस्थश्चतुर्मुखः ॥
दक्षिणे तु गदाखड्गौ चक्रं वज्राङ्कुशे शरः ।
शङ्खः खेटं धनुः पद्मं दण्डपाशौ च वामतः ॥ इति
१०२-१०५ । अत्र त्रैलोक्यमोहनस्य षोडशानां भुजानां चतुर्दशसु यथोक्तान्यस्त्राणि करद्वये
योगमुद्रेति चतुर्थार्थः । शृङ्गी योगेन पर्वतमभिधत्ते ।

पञ्चमोऽध्यायः ६५
दक्षिणे पुण्डरीकाक्षः पूर्वे नारायणः स्मृतः ।
पश्चिमे (स्याद् ? स्यात्तु)गोविन्द उत्तरे मधुसूदनः ॥१०६ ॥
ईशाने स्थापयेद् विष्णुमाग्नेय्याञ्च जनार्दनम् ।
नैर्ऋत्ये पद्मनाभञ्च वायव्यां माधवं तथा ॥ १०७ ॥
केशवं मध्यतः स्थाप्यमथवा वासुदे( वं करम् ? वकम् ) ।
सङ्कर्षणप्रद्युम्नौ चानिरुद्धश्च यथाक्रमम् ॥ १०८ ॥
जलशायी तथा प्रोक्तो दशावतारसंयुतः ।
शूकरश्चाग्रतः स्थाप्यः सर्वदेवमयः शुभः ॥ १०६ ॥
इति विष्ण्वायतनम् ।
प्रतीहारांस्ततो वक्ष्ये अष्टौ चतुर्षु दिक्षु च ।
तस्यानुक्रमरूपञ्च लक्षयेद् यस्य यादृशम् ॥ ११० ॥
वामनाकाररू(पै ? पा)श्च कर्त्तव्याः सर्वतः शुभाः ।
तर्जनीशङ्खचक्रं चेदं प्राग् दक्षिणक्रमात् ॥ १११ ॥
(द ? च)ण्डाभिधानकः प्रो(क्ता शस्त्रा ? क्तोऽस्या)पसव्ये
प्रचण्डकः ।
वामे चण्डः प्रकर्त्तव्यः प्रचण्डो दक्षिणे तथा ॥ ११२ ॥
१०६ । 'गोविन्दः पश्चिमे स्थाप्य' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ६३ श्लो० ) पाठः ।
१०८ । 'केशवो मध्यतः स्थाप्यो वासुदेवोऽथवा बुधैः ।
सङ्कर्षणो वा प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो वा यथाविधि ॥' इति रूपमण्डने पाठः ।
११० । यस्य प्रतीहारस्य यादृशमनुक्रमरूपं भवेत् , तस्य तादृशमनुक्रमरूपं लक्षयेत् ,
वक्ष्यमाणलक्षणत इत्यर्थः । अनुक्रमः हस्तेषु वामदक्षिणादिक्रमेण ऊर्ध्वाधःक्रमेण चास्त्राणां
सन्निवेशपरिपाटी । रूपम् आकृतिः ।
१११ । 'तर्जनी शङ्खचक्रे च दण्डं प्राग् दक्षिणक्रमात्' इति स्यात् । एवमेव रूपमण्डने
पाठः ( ३ अ० ६८ श्लो० ) ।
११२ । 'अपसव्ये प्रचण्डक' इत्युक्त्यैव सव्ये चण्डक इति लभ्यते ; एवञ्च 'वामे चण्डः'
इत्याद्यनुवादकमङ्गं सुखार्थम् । यद्वा, सव्यशब्दस्य वामदक्षिणोभयवाचित्वेन अपसव्यशब्दस्यापि

६६ देवतामूर्तिप्रकरणम्
पद्मखड्गं खेटकञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षिणे ।
विलोमैः पद्मग(मोक्ता ? दयोः) जयो विजयदक्षि(णैः ? णे) ॥
तर्जनी बाणचापञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णाम् ? णा) ।
गदाऽपि सव्यतः कुर्याद् धाता तस्माद् विधातृकः ॥ ११४ ॥
तर्जनीपद्मशङ्खञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णं ? णा ।
सव्यापसव्ययोगेन सुभद्रो भद्र एव च ॥ ११५ ॥
मूर्त्तेः प्रमाणगणनां गरुडध्वजस्य
ब्रह्मादयोऽमरगणा न हि ते समर्थाः ।
विश्वस्य पालनविधौ बहुधाप्रकारं
रूपाणि यस्य विचरन्ति स पातु विष्णुः ॥ ११६ ॥
इति विष्णुप्रतीहाराः ।
इति क्षेत्रात्मजसूत्रभृन्मण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे देवतामूर्तिप्रकरणे
विष्णुशालग्रामशिलापरीक्षादिभेदाधिकारो नाम
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
तथात्वाच्चण्डो वा दक्षिणे प्रचण्डो वेति भ्रमः शिष्याणां मा भूदित्यसन्दिग्धार्थमुत्तरार्द्धमिति
ज्ञातव्यम् ।
११३ । विलोमैः पद्मगदयोरिति ; जयस्य वामोर्ध्वादिहस्तेषु क्रमात् पद्मं खड्गः खेटकं
गदा चेत्यायुधानीति पूर्वार्धस्यार्थः । ततश्चैवामायुधानां पद्मगदयोर्वैलोम्येन विजयस्याऽऽयुधं भवेत्
इत्युत्तरार्धस्यार्थः, वैलोम्यञ्च पूर्वं गदायाः पश्चाच्च पद्मस्य सन्निवेशादिति ज्ञेयम् । एवञ्च 'विलोमैः
पद्मगदोर्विजयो जयदक्षिणे' इत्येवोचितः पाठः ।
११४-११५ । अनयोरपि गदाया एव सव्यापसव्ययोगेन व्यवस्थेति द्रष्टव्यम् ।

देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ त्रिलोचनं..."
Wait, in Shilpa texts, Sadyojata is described:
In Rūpamandana / Devatāmūrtiprakaraṇa / Aparājitapṛcchā:
Wait! Is it from Devatāmūrtiprakaraṇa?
Look at the bottom of the page:
"देवता—१३" -> THIS IS "देवतामूर्तिप्रकरणम्" (Devatā-mūrti-prakaraṇam), chapter 6 (षष्ठोऽध्यायः), page/sheet 13!
YES! "देवता—१३" at the bottom means Devatāmūrtiprakaraṇa!
Let's check Devatāmūrtiprakaraṇa, Chapter 6:
Chapter 6 of Devatāmūrtiprakaraṇa starts with Śiva pratimā lakṣaṇa!
Verse 1:
"शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् ।
जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ १ ॥"
Verse 2:
Does it say "त्रिलोचनं" or "विलोचनं"?
Wait, in many editions of Devatāmūrtiprakaraṇa (edited by Upendra Mohan Sankhyatirtha or others, Calcutta Metropolitan Series):
Let's search memory:
"त्रिलोचनं

३८ देवतामूर्तिप्रकरणम्
रक्ताम्बरधरं देवं रक्तयज्ञोपवीतिनम् ।
रक्तोष्णीषं रक्तनेत्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ३ ॥
जटाकृतचन्द्रदेवं त्रिनेत्रं तुङ्गनासिकम् ।
महा(रक्तं?वक्त्रं) महाबाहुं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ४ ॥
रक्तास्यं रक्तनयनं रक्तकुण्डलधारिणम् ।
रक्तालंकारसंयुक्तं स(र्वा?र्पा)भरणभूषितम् ॥ ५ ॥
इति वामदेवः ।
दंष्ट्राकरालविकटास्यं सर्पशीर्षं विलोचनम् ।
रुण्डमालाधरं देवं सर्पकुण्डलमेव च ॥ ६ ॥
भुजङ्गकेयूरधरं सर्पहारोपवीतिनम् ।
योनिशं (?) कटिसूत्रञ्च वृश्चिकामालिका गले ॥ ७ ॥
नीलोत्पलदलश्याममतसीपुष्पसन्निभम् ।
पिङ्गभ्रूपिङ्गजटिलं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ८ ॥
तक्षकं पुष्टिकञ्चैव पादौ च नूपुरौ कृतौ (?) ।
अघोरस्य स्वरूपन्तु कालरूपमिवापरम् ॥ ६ ॥
महावीर्यं महोत्साहमष्टबाहुं महाबलम् ।
लासयन्तं रिपुबलं निवेशो यत्र भूतले ॥ १० ॥
६। 'दंष्ट्राकरालवदनम्' इत्येवं कृते छन्दोहानिः पुनरुक्तिश्च परिहृते भवतः । रुण्डमालेति,
रुण्डं कबन्धः, 'कबन्धो रुण्डमुच्यते' इति हारावली ।
७। योनिशमिति दुरूहार्थस्यास्य पदस्य पाठान्तरमनुसन्धेयम् । वृश्चिकेति दीर्घत्वं
छन्दःसौन्दर्यार्थम् ।
८। अतसीति क्षुमापुष्पं नीलवर्णम् ।
९। तक्षकमिति । अत्र 'तक्षकः पुष्टिकश्चैव पादयोर्नूपुरौ कृतौ' इति सुश्लिष्टार्थकः सम्भाव्य-
मानः पाठः । पुष्टिक इति सर्पविशेषस्य नाम, तक्षकः प्रसिद्धः ।
१०। निवेशो यत्र भूतले इति । यत्र भूभागे देवस्य निवेशः स्थितिरतत्र रिपुबलं
त्रासयन्तमित्यर्थः ।

षष्ठोऽध्यायः ६६
खट्वाङ्गं (चक्र ? च क)पालञ्च खेटकं पाशमेव च ।
वामहस्तेषु कर्त्तव्यं (हस्तानां(?) शस्त्राणां) च चतुष्टयम् ॥११॥
त्रिशूलं परशुं खड्गं (चण्डं (?) चक्रं) चैवारिमर्दनम् ।
दक्षिणेषु करेपु स्यादेतच्छस्त्रचतुष्टयम् ॥ १२ ॥
इत्यघोरः ।
पीताम्बरधरं देवं पीतयज्ञोपवीतिनम् ।
मातु(लि?लु)ङ्गं करे वामे अक्षसूत्रञ्च दक्षिणे ॥ १३ ॥
इति तत्पुरुषः ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशं जटाचन्द्रविभूषितम् ।
त्र्यक्षं दत्ते त्रिशूलञ्च वामहस्ते कपालिनम् ॥ १४ ॥
इतीशः ।
कपालमालिनं श्वेतं शशाङ्ककृतशेखरम् ।
व्याघ्रचर्मधरं भद्रं नागेन्द्रासनभूषितम् ॥ १५ ॥
त्रिशूलं चाक्षसूत्रञ्च कारयेद्दक्षिणे करे ।
कपालं कुण्डिका पाशं योगमुद्रा करद्वये ॥ १६ ॥
इति मृत्युञ्जयः ।
एकवक्त्रं त्रिनेत्रं च शशाङ्ककृतशेखरम् ।
बृहद्भालकपालं च कण्ठग्रीवासुशोभितम् ॥ १७ ॥
चतुर्भुजं महाबाहुं शूलपङ्कजधृत्करम् ।
दिव्यरूपधरं देवं वरदाभयपाणिकम् ॥ १८ ॥
इति विजयः ।
चतुर्भुजं महाबाहुं शुक्लाक्षिपाणिपादकम् ।
पुस्तकाभयहस्तञ्च वरदाक्षं द्विलोचनम् ॥ १६ ॥
इति किरणात् ।
१६। कुण्डिका कमण्डलुः। योगमुद्रा मुद्राविशेषः। तत्स्वरूपं श्रीतत्त्वचिन्तामणौ
षोडशप्रकाशे द्रष्टव्यम् ।
१९। वरदाक्षमिति वराक्षसूत्रकरमित्यर्थः ।

१०० देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
ज्वलत्पावकसङ्काशं खड्गहस्तं त्रिशूलिनम् ।
महाक्रोधधरं देवं भयत्तत्तं (?) महद्भयम् ॥ २० ॥
इत्यघोरः (?) ।
चित्रचन्द्रधरं (सूलं ? चित्रं) चित्रयज्ञोपवीतिनम् ।
चित्ररूपं महेशानं चित्रैश्वर्यसमन्वितम् ॥ २१ ॥
चतुर्बाहुं चैकवक्त्रं सर्व्वालङ्कारभूषितम् ।
खड्गचापशिरःखेटं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ २२ ॥
इति श्रीकण्ठमूर्त्तिः ।
त्रिलोचनं चतुर्बाहुं शुक्रनेवं करद्वयम् ।
दत्ते पाणौ च संपूर्णं चामृतं च रसं पिबेत् ॥ २३ ॥
अक्षसूत्रं तथा वामे महादेवमुमार्चितम् ।
रुद्रमेकादशं प्रोक्तं महदैश्वर्यकारकम् ॥ २४ ॥
इति महादेवः ।
पद्मासनशिवच्छायां योगासनकरद्वयम् ।
पञ्चवक्त्र(भ

• र्धेनस्तु has र्धे. So the correction र्द्धेन तु also has र्!
  Wait, look at the image: yes, there is a small repha merged with the matra: र्द्धेन तु or द्धेन तु?
  Wait, let's look at:
  कृष्णा(र्धेनस्तु ? द्धेन तु) or (र्धेनस्तु ? र्द्धेन तु)?
  Wait, look at the letter: is that र्द्धेन? Look at the top hook: it goes up and curves right: that IS a repha! And the slant goes left: that's an e-matra! So it has BOTH the e-matra and the repha: र्द्धेन तु!

11. Line 13:
    कृष्णार्धे मुकुटं कुर्याज्जटाभारञ्च दक्षिणे ॥ ३३ ॥

12. Line 14:
    कुण्डलं दक्षिणे भागे वामे मकरकुण्डलम् ।

13. Line 15:
    अक्षमाला त्रिशूलञ्च चक्रं वै शङ्खमेव च ॥ ३४ ॥

14. Line 16:
    (इत्य?इति) कृष्णशङ्करः ।

15. Line 17:
    `पद्मशक्तिखेटशङ्गं मूर्त्ति(:?) स्यात् कृष्ण(तार्त्तिकः?कार्त्तिकी)

१०२ देवतामूर्तिप्रकरणम्
शिवनारायणं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् ।
वामार्द्धे माधवं विद्याद्दक्षिणे शूलपाणिनम् ॥ ३६ ॥
बाहुद्वयञ्च कृष्ण(अ?स्य) मणिकेयूरभूषितम् ।
शङ्खचक्रधरं शान्तमारक्ताङ्गु(ली?लि)विभ्रमम् ॥ ३७ ॥
चक्रस्थाने गद(ां)वाऽपि पाणौ दद्यादधस्तने ।
शेषं वा दक्षिणे दद्यात् कट्यर्थं भूषणोज्ज्वलम् ॥ ३८ ॥
पीतवस्त्रपरीधानं चरणं मणिभूषितम् ।
दक्षिणार्धजटाभार(मर्धं दुष्कृत?मर्द्धेन्दुकृत)लक्षणम् ॥ ३६ ॥
भुजङ्गहारवलयं वरदं दक्षिणं करम् ।
द्वितीयं चापि कुर्वीत त्रिशूलवरधारिणम् ॥ ४० ॥
व्यालोपवीतसंयुक्तं कट्य(र्धं कृत?र्धे कृत्ति)वाससम् ।
मणिरत्नैश्च संयुक्तं पादं नागविभूषितम् ॥ ४१ ॥
इति शिवनारायणः ।
एकपीठसमारूढं तनु(त्येक?त्य)निवासिनम् ।
षड्(वक्तृञ्च ? भुजञ्च) चतुर्वक्त्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥४२॥
अक्षसूत्रं त्रिशूलञ्च गदाञ्चैव तु दक्षिणे ।
कमण्डलुञ्च खट्वाङ्गं चक्रं वामभुजे तथा ॥ ४३ ॥
इति ह(री?रि)हर(पी?पि)तामहः ।
३८। 'शेषं वा दक्षिणे दद्यादि'त्यत्र 'शङ्ख' चैवोत्तरे दद्यादि'ति मत्स्यपुराणे
(२६० अ०, २४ श्लो०) पाठः ।
४२। द्वाचत्वारिंशश्लोकात्त्रिचत्वारिंशश्लोकं यावदेकं हरिहरपितामहलक्षणम्, पुनश्चतु-
श्चत्वारिंशश्लोकात् पञ्चत्वारिंशश्लोकं यावदन्यद् हरिहरपितामहलक्षणमिति; किमभिसन्धान-
मूलेयं लक्षणद्वयीति नावधारयामः। न चैका पुष्पिकैव खपुष्पायतामिति वाच्यम्; उभयो-

षष्ठोऽध्यायः १०३
चतुर्वक्त्रमष्टबाहुं चतुष्कैकनिवासिनम् ।
ऋद्धा(?)मुखगतः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ ४४ ॥
खट्वाङ्गत्विशूलहस्तो रुद्रो दक्षिणतः शुभः ।
कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमपरस्थः पितामहः ॥ ४५ ॥
शङ्खचक्रधरो हरिर्वामे चैव तु संस्थितः ।
एवं विधेय(?)कर्त्तव्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४६ ॥
इति (सूर्य?)हरिहरपितामहः ।
षड्भुजञ्च चतुर्वक्त्रं सर्वाभरणभूषितम् ।
कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमुभयोः कमलधृतकरम् ॥ ४७ ॥
मणा(?)लोर्द्धौ युग्महस्ते कर्त्तव्ये शुभलक्षणे ।
सर्वाभरणसंयुक्तं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४८ ॥
इति चन्द्राङ्कपितामहः ।
लेलिहन्तं दंष्ट्राकरालं चण्डभैरवमुत्तमम् ।
एकवक्त्रं शूलहस्तं खड्गशक्तिशराङ्कुशम् ॥ ४९ ॥
वरदं दक्षिणे ज्ञेयं खट्वाङ्गं खेटकं तथा ।
चापं तथाऽभयं चैव कपालं वामहस्तके ॥ ५० ॥
लक्षणयोर्भिन्नतयैकस्य वस्तुनः प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । तस्माद् द्वितीयहरिहरपितामहलक्षणे
'दिवाकर'पददर्शनात् सूर्यहरिहरपितामहस्येदं लक्षणमिति निश्चिनुमः । 'तनुत्रयनिवासिनमि'ति
सम्भाव्यमाने पाठे एतेषां पृथङ्मूर्त्तयः कर्त्तव्या इत्यर्थः ।
४४ । चतुर्वक्त्रमिति द्वितीयान्तपदाना मन्वयो दुर्घटः । चतुष्कैकनिवासिनमिति, एकस्मिन्
चतुष्कोणे स्थाने चतुष्कोणवत्यासने वा समासीनम् । ऋद्धामुखगत इति, रुद्रस्य दक्षिणे,
हरेर्वामे, पितामहस्य पश्चिमे सन्निवेशदर्शनादयं पूर्वदिक्स्थ इत्यायाति, क्वचित्तदर्थद्योतकमिदं
पदं स्यादनर्थकं वेति सुधीभिर्भाव्यम् ।
४६ । द्वितीयार्द्धे 'एवंविधोऽयं कर्त्तव्यः सर्वकामफलप्रदः' इति स्यात् ।
४७-४८ । चन्द्राङ्कपितामहोऽनुसन्धेयस्वरूपः ।

१०४ देवतामूर्तिप्रकरणम्
द्वाभ्यां वै गजचर्म स्यान्मुण्डमालाविभूषितम् ।
(इद?ईदृ)शं कारयेत् प्राज्ञश्चण्डभैरवमुत्तमम् ॥ ५१ ॥
इति चण्डभैरवः ।
विरूपाक्षस्ततः खड्गं शूलं डमरुमङ्कुशम् ।
सर्पं चक्रं गदामक्षसूत्रं बिभ्रत् कराष्टके ॥ ५२ ॥
खेटं खट्वाङ्गशक्ति(श्व? श्व) परशुतर्जनीघटम् ।
घण्टाकपाल(क्तौ?कौ) चेति (वामार्धा?वामोर्ध्वा)दिकराष्टके ॥ ५३ ॥
इति विरूपाक्षः ।
त्र्यम्बकोऽपि दधच्चक्रं डमरुं (मुदरं ? मुद्गरं) शरम् ।
शूलाङ्कुशाहिजाप्यञ्च दक्षोर्ध्वादिकराष्टके ॥ ५४ ॥
गदाखट्वाङ्गपात्राणि कार्मुकं तर्ज(नी ? नीं) घटम् ।
परशुं पट्टिशं चैव वामोर्ध्वादिक्रमेण वै ॥ ५५ ॥
इति त्र्यम्बकः ।
कार्यो हरिहर(स्या?श्चा)पि दक्षिणाद्धे सदाशिवः ।
वामार्द्धे च हृषीकेशः श्वेतनीलाकृ(तिः?ती) क्रमात् ॥ ५६ ॥
व(रं?र) त्रिशू(लं?ल) चक्राब्जधारिणो बाहवः क्रमात् ।
दक्षिणे वृष(भे?भः) पार्श्वे वामे विहगराडिति ॥ ५७ ॥
इति हरि-हरमूर्त्तिः ।
कृ(ष्णा?ष्ण)शङ्करसंयोगाद् द्वाविंशद्भेद-(मर्जयः ? मूर्त्तयः) ।
नोदिता ग्रन्थबाहुल्याज् (ज्ञेयादियार्णवा?) बुधैः ॥ ५८ ॥
५४-५५ । अहिजाप्यमिति अहिः सर्पः जाप्यं जपसाधनमक्षसूत्रमिति यावत् । गदा-
खट्वाङ्गेति । पात्रं नृकपालम् । एतेनायं षोडशभुज इति सिद्धम् । पूर्वोक्तो विरूपाक्षोऽपि
तथा ।

षष्ठोऽध्यायः १०५
अथ लिङ्गानि
अष्टलोहानि लिङ्गार्थे स्वर्णं रौप्यञ्च ताम्रकम् ।
कांस्यपित्तलवङ्गानि नागं लोहं तथाऽष्टमम् ॥५९॥
[ धातुलिङ्गमानम् ]
एकाङ्गुलाद् धातुमयं यावदष्टाङ्गुलोदयम् ।
एकैकस्याङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गान्राष्टौ ततः पुनः ॥६०॥
५९ । अथ लिङ्गान्याह—अष्टलोहानीति । एतेऽष्टौ धातव एवाष्टलोहनाम्नाऽभिधीयन्ते
लोहशब्दस्य धातुपर्यायेऽन्तःपातात् । तत्र वङ्गं रङ्गापरनामा धातुविशेषः, नागं सीसकम् ।
लिङ्गफलान्युक्तानि रूपमण्डने ( अ० ४, श्लो० ३७-४१ ) ।
स्थिरलक्ष्मीप्रदं हेमं रजतञ्चैव राज्यदम् ।
प्रजावृद्धिकरं ताम्रं वाङ्मायुर्विवर्धनम् ॥
विशेषकारकं कांस्यं पित्तलं भुक्तिमुक्तिदम् ।
सीसकञ्च शत्रुलिङ्गम् आयसं रिपुनाशनम् ॥
अष्टलोहमयं लिङ्गं कुष्ठरोगक्षयापहम् ।
त्रिलोहसम्भवं लिङ्गमन्तर्धानप्रसिद्धिदम् ॥
आयुष्यं हीरकं लिङ्गं भोगदं मौक्तिकोद्भवम् ।
सुखकृत् पुष्परागोत्थं वैदूर्यं शत्रुमर्दनम् ॥
श्रीप्रदं पद्मरागञ्च इन्द्रनीलं यशःप्रदम् ।
लिङ्गं मणिमयं पुष्ट्यै स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥ इति ।
शिल्परत्नेऽपि प्रायेणैवमेव फलानि । ( शिल्प० उत्तरभाग० अ० १, श्लो० ३८-४१ ) ।
६० । एकाङ्गुलादिति । धातुमयानि लिङ्गानि एकाङ्गुलादारभ्य यावदष्टाङ्गुलमुन्नतानि
स्युः । एवमष्टौ लिङ्गानि भवेयुः, ततः पुनरेकैकस्याङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गानि भवेयुः, स्वर्ण-
रौप्यादिभेदेनेत्यर्थः, इति व्युत्क्रमेण व्याख्येयम् । तथा च एकाङ्गुलादष्टाङ्गुलान्तानि स्वर्ण-
लिङ्गान्राष्टौ, एवं रजतानि एवं ताम्राणीत्यादि । यद्वा एकैकस्य अङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गानीति
वक्ष्यमाणमनोहरादिसंज्ञाभेदेनेत्यर्थः, तथाच एकाङ्गुलादष्टाङ्गुलान्तानि मनोहरलिङ्गान्राष्टौ एवं
श्रीमुखलिङ्गानीत्यादि । अत्र च पक्षे अविशेषाद् वक्ष्यमाणेषु शैलदारुवादिलिङ्गेष्वप्येवं
भेदस्याऽऽवश्यकत्वेनास्योपलक्षणपरत्वं व्याख्येयम् ।
यद्वा, तृतीयपादे 'एकैकस्याङ्गुल्यस्यर्द्धया' इति कृतशुद्धिः पाठः । ऋद्धिवृद्धिरिति
नार्थान्तरम् । तथाच एकाङ्गुलादारभ्य एकैकस्याङ्गुलस्य वृद्ध्या लिङ्गान्राष्टौ भवन्ति ।
शिल्परत्ने अङ्गुलीनां वृद्धेस्तारतम्यतो लौहलिङ्गस्य द्वैविध्यमुक्तम् । तथाच—
देवता—१४

१०६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
[ धातुलिङ्गनामानि ]
(१)मनोहरं (२)श्रीमुखञ्च (३)रुद्रतेजो (४)महोत्सवम् ।
(५)आनन्दञ्च (६)सुवक्त्राख्यं (७)स्त्रीपुंजं (८)नन्दिवर्धनम् ॥६१॥
[ धातुलिङ्गे विशेषः ]
(लोह?लौहं) मिश्रं न कर्त्तव्यं स्वमा(लं योनि?त्रयोनि)संयुक्तम् ।
[ रत्नलिङ्गम् ]
कर्त्तव्यं धातुलिङ्गस्य प्रमाणेन हि रत्नजम् ॥६२॥
इति धातुरत्नलिङ्गानि ।
अष्टाङ्गुलं समारभ्य ( द्विद्वय ? ष्टाष्टा ) ङ्गुलविवर्धनात् ।
लौहानि नव लिङ्गानि त्रिहस्तान्तानि कारयेत् ॥
तथाऽष्टाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तानि लिङ्गानि त्रयस्त्रिंशद् भवन्ति हि ॥
( उत्तरभाग० २ अ० ५४-५५ श्लो० )
इत्यादौ अष्टाङ्गुलवृद्धिभाञ्जि नव लिङ्गानि, अनन्तरञ्च द्विद्व्यङ्गुलवृद्धिभाञ्जि त्रयस्त्रिंशत्संख्य-
लिङ्गानीत्युक्तम् । मानन्तुभयत्रैवाष्टाङ्गुलत आरब्धम् । रूपमण्डनेऽपि अष्टाङ्गुलारब्धमानकानि
अष्टाङ्गुलवृद्धिमन्ति नवैव लौहलिङ्गानि । तथाच—
धातोरष्टाङ्गुलं पूर्वमष्टाष्टाङ्गुलवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तं नवैव स्युर्लिङ्गानि च यथाक्रमम् ॥ इति ।
( अ० ४, श्लो० ५१ ) ।
एवञ्च स्वकृताद् रूपमण्डनात परकृताच्छिल्परत्नाच्चान्यादृशस्यास्य धातवलिङ्गानां लक्षणस्य
मूलमन्यत्र शास्त्रान्तरेऽनुसन्धेयम् ।
६१ । अष्टानां धातवलिङ्गानां नामान्याह—मनोहरमिति । एतानि नामानि नान्यत्रोप-
लभ्यन्ते । एवमुत्तरत्रापि दारुजादिलिङ्गानाम् । शिल्परत्ने अष्टादशलिङ्गनामान्युक्तानि
( शिल्प० उ० अ० २, श्लो० १-५ ) ।
६२ । लौहमिति । लौहं धातुजं लिङ्गं मिश्रं धात्वन्तरसंयुक्तं न कर्त्तव्यम् । यद्यपि
धातुष्वपि केचनान्योन्यसंकरजन्मानो वर्तन्ते, अत एव तानुद्दिश्य निन्दाऽपि श्रूयते—
मुख्यलोहानि चत्वारि हेमादीनि शुभानि हि ।
पिशाचलोहान्यन्यानि कांस्यादीनीति केचन ॥ इति ।
( शिल्प० उ० अ० १ ४१-४२ श्लो० )
तथाऽप्यद्यतनमिश्रणव्यावृत्त्यर्थमेतदित्यनुसन्धेयम् । यद्बोत्तरपादे पीठिकालक्षणघटकीभूत'स्वमात्र'-

षष्ठोऽध्यायः १०७
[ दारुलिङ्गमानम् ]
षोडशाङ्गुललिङ्गञ्च (षोडशा ?एकैका)ङ्गुलवर्धनात् ।
लिङ्गा(ना ?न्या)रसह(स्ता ?स्ता)न्तमष्टाविंशोत्तरं शतम् ।
क्रमेण नव लिङ्गानां षट्(का ?क)रान्तानि संख्यया ॥६३ ॥
षड्व्यावर्त्तनीयमनेनाऽऽद्यपादेन दर्शितम्, तथाच पीठिका लोहमिश्रा न कर्त्तव्येति वर्त्तलोऽर्थः ।
यद्वा लोहमिश्रं लोहान्तरमिश्रं लिङ्गमिति शेषः, न कर्त्तव्यम् । एवञ्च यथाश्रुत एव पाठः
प्रथमपादे ।
स्वमात्रेति । लिङ्गं स्वमात्रयोनिसंयुतं कर्तव्यम् इत्यन्वयः । स्वमात्रं येन धातुना कृतं
लिङ्गं तन्मात्रं तेन कृता योनिः पीठिका तया संयुक्तं लिङ्गं कुर्यादित्यर्थः, न त्वेकेन धातुना घटिते
लिङ्गे धात्वन्तरेण पीठिका कर्तव्येति भावः । तदेतत् सर्वं विशिष्याऽऽह शिल्परत्ने—
स्वयोनिः पीठिकैव स्याच्छैलादीनामदूषणा ।
अभावे त्वैष्टकी शैले रत्नजानां हिरण्मयी ॥
राजती ताम्रजा वा स्याच् श्रेष्ठमध्याधमक्रमात् ।
न्यूनैर्वा परलोहानामिष्टकाभिश्च दारवे ॥ इति ।
( उ० अ० १, ९७-९८ श्लो० )
रूपमण्डनेऽपि—
रत्नलिङ्गं द्विधा ख्यातं स्वपीठं धातुपीठकम् ।
धातुजन्तु स्वयोनिस्थं सिद्धिभक्तिप्रदायकम् ॥
ताम्रजं पुष्परागस्य स्फाटिकस्य तु राजतम् ।
ताम्रजं मौक्तिकस्यापि शेषाणां हेमजं मतम् ॥ इति
( रूप० अ० ४, ४२-४३ श्लो० )
एवमुत्तरपादे सम्भिन्नमर्थं प्रब्रुवाणोऽपि यथाश्रुतः पाठः प्रमाणान्तरानुग्रहाभावादुपेक्षितः ।
अतिरोहितार्थश्च यथाश्रुतः पाठः । उक्तमर्थं रत्नलिङ्गेऽप्यतिदिशति—कर्त्तव्यमिति । सन्नप्यन्यत्र
रत्नलिङ्गविषये विशेषो नेह प्रपञ्चित इति द्रष्टव्यम् ।
६३ । षोडशेति । एवमेव शिल्परत्न( उ० अ० २, श्लो० ५६ )रूपमण्डनयोः ( अ० ४,
श्लो० ५२ ) । त्र्यर्थस्यास्य पद्यस्य प्रथमार्धे यथोक्तशोधनं विना मध्यमार्थे लिङ्गसंख्या
दुरुपपादा । तथाहि येय'मष्टाविंशोत्तरं शतम्' इति संख्या श्रूयते सा किं लिङ्गानामुताङ्गुली-
नामिति विचार्यमाणे न लिङ्गानामित्यापातत आयाति । कथमिति चेद् रसहस्तमवधीकृत्य
षोडशाङ्गुलादारभ्य षोडश-षोडशवर्धनेन नवैव लिङ्गानि भवेयुर्न यथोक्तानि । नाप्यङ्गुलीनाम्,
यथोक्तसंख्याकाभिरङ्गुलीभी रसहस्तानिष्पत्तेः । तस्मादत्र क्वचित् कश्चिद् भ्रमः कल्पनीय

१०८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
[ दारुलिङ्गनामानि ]
(१)मकरेन्दु च (२)मांलक्यं (३)पुष्पं (४)सिद्धार्थकं ततः।
(५)दण्डाख्यं (६)ग्रौरवं (७)काम्यं (८)पुष्पकञ्च (६)फलोद्भवम् ॥६४॥
[ लिङ्गोचितवृक्षाः ]
श्रीपर्णी शिशुकाशोकः शिरी(ष ? षः) खदिरोऽर्जुनः ।
चन्द(न ? नः) श्रीफलो निम्बो रक्तचन्दनवीर्यकौ ॥६५॥
कर्पूरो देवदारुश्च स्यन्दनः पारिजातकः ।
चम्पको मधुवृक्षश्च (हिताश्चागरुडः?हिन्तालश्चागुरुः) शुभः॥६६॥
[ वृक्षाणां लक्षणोद्धारः ]
निर्त्र(णा ?: सु ) दृढा वृक्षा लिङ्गार्थे सौख्यदाय(कः ? काः) ।
ग्रन्थिकोटरसंयु(क्ता ?क्तान्) शाखोद्भू(ता ?तान् )
परित्यजेत् ॥ ६७ ॥
[ लिङ्गोचितानि गृहाणि ]
निलयं दारुलिङ्गानाम् इष्टकादारुजं शुभम् ।
शैलजं धातुलिङ्गानां स्वरूपं वाऽधिकं शुभम् ॥६८॥
इति दारुजा(ती ? नि) ।
[ शैललिङ्गमानम् ]
एकहस्तादिमं लिङ्गं हस्तवृद्ध्या नवान्तिकम् ।
शैललिङ्गस्य मानन्तु हस्त(हितं ? हीनं) न कारयेत् ॥६९॥
इति द्वितीयपादे शुद्धिः कृता । ततश्च षोडशाङ्गुललिङ्गमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनाद् रसहस्तं
यावल्लिङ्गानि यथोक्तसंख्याकान्येव स्युरिति सर्वमनवद्यम् । ‘आरसे’त्यादावाङ् मर्यादायाम्
एकाङ्गुलोनरसहस्तान्तमित्यर्थः, एवमेवाष्टाविंशोत्तरशतसंख्या स्यात् । मध्ये शुद्धिरित्यु
प्रास्ताविक्येव ।
६४ । नवानां लिङ्गानां नामान्याह-मकरेन्दु चेति ।
६५ । लिङ्गवृक्षानाह-‘श्रीपर्णी’त्यादि ‘हिन्तालश्चागुरुः शुभः’ (६६) इत्यन्तेन । ‘स्यन्दन’
इत्यत्र ‘चन्दन’ इति प्रामादिकः पाठो रूपमण्डने (अ० ४, श्लो० ५६ ) ।
६९ । शैललिङ्गमानमाह-एकेति । एकहस्ततो नवहस्तान्तं शैललिङ्गं कुर्यात् ।

षष्ठोऽध्यायः १०६
हस्तादिपादवृद्ध्या च (भयलिं ? त्रयस्त्रिं)शत् क्रमेण वै ।
लिङ्गानि (न च ? नव) हस्तान्तं—
७०। पूर्वोक्तानां नवानां लिङ्गानां निर्माणक्रमेण त्रयस्त्रिंशत्त्वमाह—हस्तादीति ।
‘हस्तहीनं न कारयेदि’त्युक्तत्वादेकहस्तमारभ्य एकहस्तं सपादहस्तं सार्द्धहस्तं पादोनद्विहस्त-
मित्यादिक्रमेण पादशो वर्द्धितानि लिङ्गानि नवहस्तं यावत् त्रयस्त्रिंशत्संख्याकानि भवन्तीत्यर्थः ।
रूपमण्डने—
हस्तादि नवहस्तान्तं शैलं लिङ्गं विधीयते ।
हस्तवृद्ध्या नवैव स्युर्मध्ये वृद्धिर्यदृच्छया ॥ (अ० ४, श्लो० ५३)
इति हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गमानं नियम्य या चेह पादवृद्धिरुक्ता तत्रौदासीन्येन यादृच्छिकवृद्धि-
स्तत्र प्रतिपादितेति ज्ञेयम् । शिल्परत्ने पुनः—
(सप्त ? एक)हस्तोच्छ्रमारभ्य पादवृद्ध्या तु पूर्ववत् ।
श्रेष्ठानि नवलिङ्गानां त्रयस्त्रिंशदुदाहृतम् ॥
(उ० अ० २, श्लो० २४-२५)
इत्यनेन प्रकृता पादवृद्धिः समर्थिता दृश्यते ।
लिङ्गमानं तावत् नवधा भवेत् । तथाच—
लिङ्गं गर्भगृह(१)द्वार(२) स्तम्भा(३)धिष्ठान(४)किष्कुभिः (५) ।
ताल(६)मानाङ्गुलै(७)श्चापि तथा मात्राङ्गुलै(८)रपि ॥
यजमानोच्छ्रमानेन (९) चैवं नवविधं स्मृतम् ॥ इति ।
(शिल्प० उ० अ० २, श्लो० १३) ।
क्वचित् सप्तधेत्यपि । तथाच—
गर्भगृहप्रमाणञ्च द्वारमानं तथैव च । स्तम्भञ्च कालमानञ्च हस्ततालाङ्गुलं तथा ॥
लिङ्गमानं ध्रुवं सप्त......... । (काश्यप० अ० ४९, श्लो० ६९-७०)
इति । इह तु त्रिधा लिङ्गमानमुक्तम् । तत्र मानाङ्गुलेन पूर्वमुक्तं प्रासादगर्भमानाभ्यामिदानी-
मुच्यते । प्रासादमानेन लिङ्गमानकथनस्यायमभिप्रायः—एवं हि तन्त्रयुक्त्या लिङ्गमानं
लिङ्गोचितप्रासादमानञ्चोक्तं भवतीति । तदुक्तं मात्स्ये—
प्रासादस्य प्रमाणेन लिङ्गमानं विधीयते ।
लिङ्गमानेन वा विद्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ इति ।
(मत्स्य० अ० २६३, श्लो० २) ।