रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

४०२ रसार्णवे
शोधितं व्योमताप्याभ्यां¹ पतितं तदनन्तरम्² ।
तन्दुलीयकभृङ्गाङ्ग³-पेषितं वापितं⁴ रसम् ।
चारोटमिति सेवेत⁵ प्रथमं देहसिद्धये⁶ ॥ १२ ॥
अथवा भक्षतां प्राप्तं⁷ षट्वारं⁸ कञ्चुकयोगतः ।
यावत् संवत्सरं पूर्णं तावदारोटकं भजेत्⁹ ॥ १३ ॥
शिखाजतु¹⁰क्षौद्रविडङ्गसर्पि¹¹
र्लौहाभयापारदताप्यभस्म¹² ।
चापूर्यते दुर्बलदेहधातून्¹³
त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः ॥ १४ ॥

(1) B has शोधितव्योमताप्या, an incomplete variant. D has शोधितं
व्योम तां याति, which is senseless. K has शोधितं व्योम ताप्यं हि. (2)
D reads तं तदनन्तरम्, an incomplete charana. (3) तण्डुलक भृङ्गाङ्गं
in D. तंडुपूवलंगाङ्गं in K. Both are incorrect variants. (4) योषितं
वासितं, an incorrect reading in D. K wants वापिसं. (5) D reads
आरोटमिति संवृते, wherein the last term is incorrect. K reads संभूते.
(6) D reads देहशोधये, which is grammatically incorrect. K reads
erroneously देहसिद्धयेत्. (7) B has यातं. D has प्रोक्तं, which is
incorrect. (8) B reads षड् वा. (9) K reads भवेत्.
(10) K reads शिखांजन. (11) K has विडवंगसर्पि. D has क्षीरविडङ्ग-
लोहा. K has क्षौद्रवीडांकवं, which seems to be partly incorrect. (12)
तथाभयपारदताप्यसङ्गा, an incorrect variant in D. (13) आपूर्या दुर्वहनेव
देहै धातून्, an incorrect reading in D. चापूर्यं तद्वलदेहधातून्, also an incor-
rect reading in K.

): English digit 5! In line 20: "(5) विभागामलक"
Look at (6): "(6) B has"
Look at (7): "(7) मधुसंमिश्रितं"
Look at (8): "(8) B reads"
Look at (9): "(9) K reads"
Look at (10): "(10) D and K have"
Look at (11): "(11) लिह्याद्रसं..."
Wait, but look at the font of 5 in line 22: "(5) K reads" -> wait!
In line 22: after "a variant in B.", it says "(9) K reads"!
Wait, why does it look like 9? Wait, in line 22:
"(8) B reads एवं वर्षोपयोगेन. (9) K reads" -> wait, is that '(9)'? Yes, it's '(9)'!
And in line 20: "(5) विभागामलक".
And in line 24: "(11)"!
Yes, they are Latin/English digits: (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11)!
Wait, look at superscript numbers in the verse text:
Line 2: क्षौद्र¹-
Line 3: रसं²
Line 3: कान्त³
Line 7: तत्⁴
Line

४०४ रसार्णवे
वर्षं वर्षार्धमथवा पूर्व्वमेवं¹ तु भक्षयेत् ॥ २२ ॥
वज्रजीर्णे रसो² देवि ह्युत्तमः³ परिकीर्त्तितः ।
मध्यमो हेमजीर्णस्तु तारजीर्णोऽधमः⁴ प्रिये ॥ २३ ॥
हेमजीर्णे भक्षसूते⁵ रुद्रत्वं भजिते⁶ व्रजेत् ।
विष्णुत्वं तारजीर्णे तु⁷ ब्रह्मत्वं भास्करेण तु ॥ २४ ॥
तीक्ष्णजीर्णे धनाध्यक्षः सूर्य्यत्वं चपलाक्षये तु⁸ ।
वाजरे तु⁹ शशाङ्कत्वम् अनलत्वं तु रोढ़के¹⁰ ।
सामान्येन तु तीक्ष्णेन शक्रत्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ २५ ॥
एवं यो लोहजीर्णं तु भक्षयेद्गाससूतकम्¹¹ ।
जलेन जलरूपः स्यात्¹² खलेन खलतां व्रजेत् ॥ २६ ॥
तेजोऽधिके तथा तेजः वायोरप्यधिको बली ।
हर्त्ता कर्त्ता स्वयं साक्षात् प्रापानुग्रहकारकः ॥ २७ ॥
(1) B and D read पूर्व्वमेकं. (2) D reads वद्यचाररसो, which
seems to be incorrect. (3) K reads ह्युत्तमः. (4) B reads
erroneously तारजीर्णसमः. D reads ताराजीर्णोधमः, which is also incorrect.
(5) हेमजीर्णे भक्षसूतो, a variant in D. हेमजीर्णे भक्षसूतं, a variant in K.
(6) D reads भचितं. K reads भचितो. Both are incorrect. (7)
B reads तारजीर्णस्तु. D reads विष्णंत्वं तारजीर्णे तु, wherein the first term is
incorrect. (8) B has सूर्य्यत्वं तु पटागले. D has सूर्य्यस्त्वं च प्रतन्यते. K has
सूर्यस्त्वं चपगले. (9) D reads वौजरे तु, which is incorrect. (10)
This charaṇa is not found in D. K has चमरत्वं तु मारीउचे, which seems
to be incorrect. (11) B reads सूतके, which seems to be incorrect.
(12) B has जलरुपं च D has जलरूपस्य (जलदपः स).

अष्टादशः पटलः । ४०५
यत्र¹ मूत्रपुरीषं तु साधकस्तु परित्यजेत्² ।
पाषाणो मृन्मयं तत्र सृष्टं भवति काञ्चनम्³ ॥ २८ ॥
प्रस्वेदस्रस्र⁴ गात्रस्य लोहान्यष्टौ च वेधयेत् ।
तत् सर्व्वं कनकं नित्यं⁵ भक्षिते द्वादशे⁶ पले ।
वज्रतुल्यो महादेवि अजरामरकारिणि⁷ ॥ २६ ॥
भस्मसूतं तथा तारं⁸ भक्षयेत् षोडशं पलम्⁹ ।
अथवा तारजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् ।
शुक्लञ्च वङ्गघोषं च¹⁰ तत्स्वेदात् तारतां व्रजेत् ॥ ३० ॥
अथवा¹¹ तीक्ष्णजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् ।
मूत्रेण तस्य सृष्टं तु वङ्गं व्रजति¹² तारताम् ॥ ३१ ॥
एतैकेन निषेकेण¹³ स्तम्भनं नागवङ्गयोः¹⁴ ॥ ३२ ॥
गुञ्जामाचं¹⁵ रसं देवि हेमजीर्णं तु भक्षयेत् ।
(1) D and K read यस्य, which seems to be incorrect. (2) D
has साधकस्य प्रयोजयेत्. (3) This hemistich is not found in K. (4)
D reads प्रचेपाद्वाह्य. (5) D reads नीला. (6) प्रक्षिपेद्वादशे, a variant
in D. (7) K reads अजरामरकारकं. (8) This hemistich is not
found in D. (9) B reads षोडशे पले, which is grammatically
incorrect. This hemistich is not found in D. (10) This hemistich
and the next one are not found in B. D reads शुक्लीवचं वङ्गघोषै. K reads
शूलीचं. (11) D reads अन्यया. (12) B and D read भवति,
which is incorrect. [व्रजति is the correct reading.] (13) D reads
विषेचेन. K reads विक्षेपेण. Both are incorrect. (14) B reads
यस्रवंगयोः. D reads समनं. (15) B reads गुञ्जाताम्रं [मानं].

४०६ रसार्णवे
द्विगुञ्जां तारजीर्णस्य रविजीर्णस्य तन्मयम्¹ ॥ ३३ ॥
तीक्ष्णाभ्रकान्तमाषकं² गुच्छैका द्राविका भवेत्³ ।
वज्रवैक्रान्तजीर्णं तु भक्षयेत् सर्पिषान्वितम्⁴ ॥ ३४ ॥
नागं वङ्गं रसं भस्म⁵ विषोपविषसंयुतम् ।
मात्रायुक्तं ततश्चैव⁶ भक्षयेच्च रसायने⁷ ॥ ३५ ॥
हेम तारं तथा कान्तं जायतेऽग्निसहं क्रमात् ।
सद्यस रसराजोऽयं देहसिद्धिं प्रदापयेत् ॥ ३६ ॥
वज्रायस्कान्तमाक्षीक-वैक्रान्ताभ्रककाञ्चनैः ।
एतैर्जीर्णैर्यथालाभं रसः शस्तो रसायने⁸ ॥ ३७ ॥
षडेवोपरसांश्चैव⁹ भक्षणार्थं च वाहयेत्¹⁰ ।
भक्षणात्तीक्ष्णजीर्णस्य¹¹ पलमेकं तु भक्षयेत्¹² ॥ ३८ ॥
दशवर्षसहस्राणि वज्रकायः स जीवति¹³ ॥ ३६ ॥
एवञ्च द्वादशपलं तीक्ष्णजीर्णं तु भक्षयेत् ।

(1) B has चतुगुंञ्जाः वपुजीर्णस्य, which destroys the metre. (2) D
has an incomplete charaṇa—तीक्ष्णाभ्रकान्त. K has तीक्ष्णाभ्रकान्तमपि. (3)
B reads द्रवलो. D wants this charaṇa. K reads द्रावको, which is not
gram. correct. (4) संसेव्य सर्षपयोजितम्, a variant in D. K reads सर्पि-
योजितम्. (5) D has नागवङ्गवशाकोट. K has नागं वंगं वसा किटि. (6)
मूतयुक्तं हेमहंसं is the reading in D. मूतयुक्तं वंगं is the reading in K.
(7) D has त्यजेत कचिद्रसायने. K wants this charaṇa and the next eleven
ones. (8) The ślokas 36th and 37th are not found in D. (9)
षड् तेऽप्युरसाचैव, a variant in D. (10) B reads न वाहयेत्. D reads चारयेत्.
(11) भक्षणातस्य तीक्ष्णं तु, a variant in D. (12) भक्षयेत् भक्तिभावयम्, a variant
in D. (13) This hemistich and the next one are not found in D.

अष्टादशः पटलः । ४०७
एवं जीवेन्महाकल्पं¹ प्रलयान्ते शिवं व्रजेत् ॥ ४० ॥
भस्मनः शुल्वजीर्णस्य पलेके लक्षमायुषः ।
द्विपले कोटिरायुष्यं त्रिपले ब्राह्मायुषम्² ॥ ४१ ॥
चतुःपले वैष्णवायुः रुद्रायुः पञ्चमे पले ।
षष्ठे पले च संप्राप्ते महाकल्पं स जीवति³ ॥ ४२ ॥
भस्मनो हेमजीर्णस्य पलेन ब्राह्मायुषम्⁴ ।
द्विपले वैष्णवायुष्यं रुद्रायुस्त्रिपलेन तु⁵ ।
चतुःपलेन देवेशि शिवत्वं प्राप्नुयान्नरः⁶ ॥ ४३ ॥
हेमजीर्णे भस्मसूते⁷ त्रिपले भक्षिते क्रमात्⁸ ।
अष्टाशीति⁹सहस्राणि योगिन्यो बलदर्पिताः¹⁰ ।
तस्य तिष्ठन्ति¹¹ किं कार्यं कामरूपी भवेन्नरः ॥ ४४ ॥
यद्यद्भावयते रूपं तत्तद्रूपधरो¹² भवेत् ।
मितैः पलैकादशभिः¹³ हेमभस्मानि¹⁴ भक्षयेत् ॥ ४५ ॥

(१) एवं जीव महाकाले, a variant in D. (२) B reads ब्रह्मावायुतं.
(३) This śloka is not found in D. (४) This hemistich is not
found in D. K reads पल ब्रह्मापलायुतं, which has no sense. (५)
K reads erroneously जीपचेन. (६) शिवत्वं समवाप्नुयात्, a variant in D.
शिवतत्वमवाप्नुयात्, a variant in K. (७) D reads हेमजीर्णे भस्मभूते, which
is partly incorrect. (८) B reads erroneously त्रिफले. त्रिपलेन इति
क्रमात्, a variant in D. (९) षष्टाशीति is the incorrect reading in K.
(१०) D reads बलिदायिने, which is senseless. (११) K reads तिष्ठ
तिष्ठति, which is incorrect. (१२) D reads तत्तद्भावधरो. (१३)
जीवैः पलैकादशभिः, a variant in B. मितैः पलैर्वा दशभिः, a variant in D.
(१४) ˙ D reads हेमभस्माभि. K reads हेमभस्मापि.

४०८ रसार्णवे
गुञ्जैकामात्रां देवेशि ज्ञात्वा चाग्निबलं निजम्¹।
घृतेन मधुनाच्छाद्य² ताम्बूलं कामिनीर्भजेत्³ ॥ ४६ ॥
एको हि दोषः सूक्ष्मोऽयं भक्षिते भस्मसूतके⁴।
त्रिसप्ताहं वरारोहे कामान्धो जायते नरः⁵ ॥ ४७ ॥
कामिनीनां सङ्घञ्च तु क्षोभयेद्दिवसान्तरे⁶।
नारीसङ्गाद्⁷ वरारोहे देहे क्राम्यति⁸ सूतकः ॥ ४८ ॥
नारीसङ्गे⁹ वरारोहे अजीर्णं तस्य जायते ॥ ४८ ॥
मैथुनाच्चलिते शुक्रे¹⁰ त्रिसप्ताहावधि¹¹ क्रमात्।
जायते प्राणसन्देह¹²स्तस्मात्समैथुनं त्यजेत्¹³ ॥ ५० ॥
युवत्या जल्पनं कार्यं युवत्या चाङ्गमर्दनम्¹⁴।
यस्याः¹⁵ स्पर्शनमात्रेण रसः क्राम्यति¹⁶ विग्रहे ॥ ५१ ॥
यथा कामोऽप्युद्धयति¹⁷ स्त्रीरूपनिरीक्षणात्।

(1) D has ज्ञात्वापिबलं पिबेत्, which is incorrect. (2) D reads
छाद्या, which is incorrect. (3) D reads भवेत्, which is not correct.
(4) भक्षते भस्मसूतकम्, a variant in D. (5) D reads पुनः, which is
not accurate. (6) K reads भक्षयेद्दिवसान्तरे. (7) D reads नारीसंग,
which is incorrect. (8) K reads क्रामति. (9) D reads नारी-
संगे, which is incorrect. (10) D reads चलिते युक्तः. (11) धीसप्ताहा-
वतः, an incorrect variant in D. K has धिसप्ताहाद्यतः. (12) D reads
erroneously जायते प्राणसन्देहे. (13) तावन्मैथुनं संत्यजेत्, a variant in D.
सापतं मैथुनं त्यजेत्, wherein the first term is

अष्टादशः पटलः । ४०८
तथा¹ क्राम्यति देवेशि सूतकोऽसौ ततः² क्रमात् ॥ ५२ ॥
अश्वत्थपत्रसदृशो³ भगो यस्याः समः शुभः⁴ ।
तादृश्याः सुरतं⁵ देवि भाजनं तु रसायने ॥ ५३ ॥
निर्मांसश्चैव दीर्घश्च भगः शुष्कशिरास्तथा ।
सदा दारिद्र्यकर्त्तारं वर्ज्जयेत्तं रसायने⁶ ॥ ५४ ॥
अर्चेच्च तर्पयेन्नित्यं⁷ मत्स्यमांसं निवेदयेत्⁸ ।
योगीन्द्रान् योगिनीर्भक्त्या⁹ पूजयित्वा क्षमापयेत् ।
वकाराष्टकवर्जेस्तु¹⁰ कङ्कल्ललवणं त्यजेत् ॥ ५५ ॥
अभ्रजीवर्षसेवेन¹¹ व्याधिभिर्नाभिभूयते¹² ।
द्वितीये शुक्लहृद्भिः¹³ स्यात् तृतीये बलवान् भवेत् ॥ ५६ ॥
चतुर्थे पलितं हन्ति¹⁴ वलीं जयति पञ्चमे¹⁵ ।
षष्ठे श्रुतिधरो वाग्मी सप्तमे नेत्ररोगजित्¹⁶ ॥ ५७ ॥
(1) D reads तथा. (2) D reads सूतको सेवतः, which is incorrect.
(3) मधुपद्मशा बज, an absurd variant in D. (4) यस्य भोगसमं शुभः,
an incorrect variant in D. (5) D has तादृशांतारसो. K has तादृश्यास्तु-
रसो. Both are unintelligible. (6) This śloka is not found in D.
(7) आदिनात्त्वपुजे नित्यं, a variant in D. (8) मध्यभागं न वैदयेत्, a variant
in D. (9) यामोद्वाञ्चीविनी भक्त्यं, a variant in D. योगीन्द्रा योगिनी संघ,
a variant in K. Both the readings appear to be incorrect. (10)
D has वकाराष्टकवर्ने तु. K has वकाराष्टकवर्ने तु. (11) पञ्चमाघप्रबोघेच,
a variant in D. (12) व्याधिणा नाभिभूतवै, a partly correct variant in D.
(13) K reads शुक्लहृद्धिः. (14) न जाति पलितवान्, an incomplete
variant in K. (15) वलितं जितपञ्चमे, a variant in D. वलिजित्पञ्चमे,
a variant in K. Both are incorrect. (16) नेषरोगह्रत्, a reading in D.

orर्णं. Wait, let's look at जीर्णे: why not just transcribe what is visible? Let's look at the character: ज ी र् णे ,- it has a matraेand a rephaर्. Wait, is there a dot? Wait, could it be जीर्ते? No, it's ण. Wait, look at the letter: जीर्णे, which is incorrect.Wait, let's look at line 13 again: Is itजीर्णे? Wait! In line 13, between विमलेandतादृशं: जीर्णे^10. Wait, could the editor's text be taking a reading from another manuscript (like A or C), and B reads जीर्णेwhich he thinks is incorrect? But he printedजीर्णेin the text? No, maybe he printedजीर्णेby mistake, or B readsजीर्णे? Wait, look at the footnote again: (10) B reads जीर्णे, which is incorrect.Wait, look at the word:जीर्णेorजीर्णं? Let's zoom in to 500%: The letter has: जwithी (जी) then णAboveण` there is:
A slant to the

अष्टादशः पटलः । ४११
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रभस्मरसायनम् ॥ ६५ ॥
प्रथमं जारयेत्$^1$ सूते गन्धकं सुरवन्दिते$^2$ ।
दापयेत्त्रिगुणं तीक्ष्णं समं हेम च सूतके$^3$ ॥ ६६ ॥
तेनैव हेमजीर्णेन वज्ररत्नं तु$^4$ लेपयेत् ।
बालवत्सपुरीषेण तद्रत्नं वेष्टयेत्ततः$^5$ ॥ ६७ ॥
बद्ध्वा पोटलिकां तेन पुटपाकं तु दापयेत् ।
तत्क्षणाज्जायते भस्म शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् ॥ ६८ ॥
तद्वज्रभस्म$^6$ सुभगे कारयेत् पिष्टिकासमम्$^7$ ।
तत्सूतगोलकरजो$^8$ गतदेहं$^9$ विमर्दयेत् ॥ ६९ ॥
पुनस्तद्गोलकरजो बालवत्सपुरीषकैः ।
मूषालेपं तु तेनैव अर्द्धाङ्गेन$^{10}$ तु कारयेत् ॥ ७० ॥
तद्धमेदन्धमूषायां$^{11}$ मूर्च्छितं वज्रजारितम्$^{12}$ ।
फूत्काराणां सहस्रेण$^{13}$ भस्म तज्जायते क्षणात् ॥ ७१ ॥

(1) D reads जायते. K reads मारयेत्. (2) समगन्धं च दीयते,
a variant in D. K has an incomplete charaṇa — गंधते. (3) D reads
सहसे स च सूतकम्, which is incorrect. K reads समहेमो च सूतकं, which
is also incorrect. (4) D reads वज्रकं ता तु, which is senseless.
(5) This hemistich and the next one are not found in D. (6) D and
K read तद्भस्मवज्र, which is grammatically incorrect. (7) D has
चर्वयेत् पिष्टिकः समम्. K has चर्वयेत् पौष्टिकासमं. (8) तत्सूतगोलकं भाग,
a variant in B. (9) K reads गतदंतं. (10) D reads प्रवर्द्धेन;
which is incorrect. B reads अर्धोर्द्धेन. (11) B reads धमेत्तदन्धमूषायां.
D has an incomplete charaṇa —-धमयेद्देष. (12) B reads वज्रजारिते.
D reads वज्राग्जारितं. Both are incorrect. (13) B and D read सहस्रे वै.

" is the standard phrase everywhere: "सिन्दूरारुणसन्निभम्" (resembling the reddish color of sindura). But the print might have dropped a 'न', looking like सविभम् or it's सन्निभम् where the double 'न' is compacted. Let's look at it: it has स, then a letter with ि matra, then भम्. It really looks like सविभम् in print, a known typographical error for सन्निभम्).

Line 15:
तद्भस्म पलमात्रं तु सिद्धाभ्राख्यसंयुतम् ।

Line 16:
लिह्यादेनं सप्तवारं क्षीराहारो जितेन्द्रियः ॥ ८० ॥ (Wait, or लिह्याद्देवं? In print, it looks like लिह्यादेवं - wait! "लिह्यादेवं" = लिह्यात् + एवम्! "Thus one should lick it seven times"! YES! "एवं"! "लिह्यादेवं"!
Look: "लिह्याद्" + "एवं" = "लिह्यादेवं"!
That's why it is 'दे' and 'वं':
लि - ह्या - दे - वं = लिह्यादेवं!
Brilliant! "लिह्यादेवं सप्तवारं क्षीराहारो जितेन्द्रियः ॥ ८० ॥"
"लिह्याद् एवम्"

साहस्र-पलमाने भुजङ्गमे ।(a typo in the edition forद्रव्याद्द्वादशसाहस्र-orद्रव्याद् द्वादश-). Wait, let me check if it's द्रव्याद्वादशorद्रव्याहादश. It looks like द्रव्याहादशसाहस्र-`!

• Let's check Verse 85 (lines 9-11):
  Line 9:
  कान्तचूर्णपलाह्यष्टौ पलाम्बष्टौ रसस्य च ।
  Wait! Look at पलाह्यष्टौ:
  प ला ह्य ष्टौ?
  Wait, कान्तचूर्णपलाण्यष्टौ?
  Look at line 9:
  का न्त चू र्ण प ला न्य ष्टौ or ह्य or ण्य?
  Wait! Look at line 5: लोहान्यष्टौ vs लोहाण्यष्टौ!
  Wait, in line 9: कान्तचूर्णपला...
  Is that ह्यष्टौ or न्यष्टौ or ण्यष्टौ?
  Wait, look at line 9 again:
  कान्तचूर्णपलाण्यष्टौ? No, look at the second word:

४१४ रसार्णवे
तारं ताम्रं व्योमसत्त्वं कान्तसत्त्वं चतुर्थकम् ।
एकैकं द्वादशांशाः स्युः सर्व्वमेकत्र कारयेत् ॥ ८८ ॥
अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात् ।
द्वाविंशन्मिलतः खोटान् सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ॥ ८९ ॥
तत् खोटसूक्ष्मचूर्णं तु चारोटरससंयुक्तम् ।
मर्दयेत्सव्यमार्गेण गोलको भवति क्षणात् ॥ ९० ॥
गोलकस्य पले द्वे च मृतकान्तस्य तत्समम् ।
एकोक्त्याथ संमर्द्य मेघनादरसेन च ।
मुनिपुष्परसेनैव दिनमेकं च मर्दयेत् ॥ ९१ ॥
गुटिकाः¹ कारयेद्देवि षडधिकशतत्रयम्² ॥ ९२ ॥
तत्रैकां गुटिकां सर्पिस्त्रिफलामधुसंयुताम् ।
भक्षयेद्वर्षमेकं तु ब्रह्मायुर्जायते नरः ॥ ९३ ॥
सर्व्वास्ता भक्षयेत् पश्चात् रुद्रायुः स भवेन्नरः³ ॥ ९४ ॥
अथैका धारिता वक्त्रे⁴ गुटिकामरसुन्दरि ।
हठाद्रोगाणि कृच्छ्राणि⁵ पलितानि च नाशयेत् ॥ ९५ ॥
उपचारं प्रवक्ष्यामि वज्रसत्त्वरसायने⁶ ॥ ९६ ॥
वज्रवन्नस्तु यो⁷ देवि रसोऽयं वज्रतां नयेत् ।
(१) B reads गुटिकां. (२) B reads सड्सकम्. (३) This
hemistich is not found in D and K. (४) घटिकां धारिते वक्त्र, an incor-
rect variant in B. This hemistich is not found in K. (५) रोगाणि
is grammatically incorrect. [रोगान् is the correct term]. (६) वज्र-
भक्षरसायनं, a variant in B. वज्रात् सत्वं रजायते, a variant in D. (७)
D reads erroneously वज्रस्यसधो.

अष्टादशः पटलः । ४१५
तेन बद्धास्तु ये देहास्ते देहा वज्ररूपिणः ॥ ८७ ॥
तिलमात्रं रसं¹ देवि ब्रह्मायुर्दश² जीवति ।
यवमात्रं रसं देवि विष्णुकोटिं स जीवति³ ॥ ८८ ॥
गुञ्जामात्रं तु⁴ देवेशि महाकल्पायुषो भवेत् ।
माषमात्रं वरारोहे मम तुल्यगुणो भवेत् ॥ ८९ ॥
मन्त्रहीनेन⁵ सुभगे न स गम्यो⁶ भविष्यति ।
न सिद्धिसाधनं⁷ तस्य जन्मकोटिशतैरपि ॥ १०० ॥
मूढ़चित्तो भ्रमत्येष कुलशासनवर्जितः⁸ ॥ १०१ ॥
तस्य विघ्नं⁹सहस्राणि कुर्व्वते¹⁰ देवदानवाः ।
देव्यश्चाकाशगामिन्यो भूचर्य्यश्च¹¹ सुरेश्वरि ॥ १०२ ॥
स्वप्ने तं भक्षयित्वा तु¹² रेतोरक्तं हरन्ति ताः¹³ ।
(1) B and D read तिलमात्ररसो. [Here भक्षयित्वा is to be understood.]
(2) D reads ईश, which is incorrect. (3) This hemistich is not
found in B and D. (4) B reads गुञ्जामात्रेण. (5) B reads
मन्त्रहीने. (6) B reads मग्न्यवाजा, which is unintelligible. K reads
गाम्यनाथ. (7) D reads न सिद्धिः साधनं. (8) मूढ़चित्ता भ्रमन्त्येषा,
a partly incorrect variant in D. मूढ़ार्चिता भ्रमन्त्येषु, an incorrect variant
in K. (9) D and K read विघ्ना, which is incorrect. (10)
D and K read कुर्व्वति, which is inc. (11) D reads भूवर्गश्च, which
is not correct. (12) स्वप्ने ते च भक्षयित्वा, a variant in B. सत्वं भक्षयित्वा
तु, an incomplete charana in D. स्वप्ने तोयं शयित्वा तु, 'a variant in K.
(13) B has रसोरेतं हरति ये, an incorrect variant. D has रेतोरक्तमुदरि प्रिये,
K has रसो रक्तहरः प्रिये. Both are incorrect.

तेनैव रेतोमार्गेण¹ हरन्ते मञ्चितं² रसम् ॥ १०३ ॥
भास्कराद्या ग्रहा देवि गर्जन्ति निजरूपतः³ ।
क्षत्रियस्य तु रूपेण देवा वै भर्त्सयन्ति च⁴ ॥ १०४ ॥
पिशाचा वैश्यरूपेण⁵ शूद्ररूपेण⁶ राक्षसाः ।
अन्ये मानुषरूपेण भजन्ते स्वप्ननान्तरे⁷ ॥ १०५ ॥
अस्थिमांसानि खादन्ति ह्यग्रेषु⁸ सुरसुन्दरि ।
स्वप्नान्ते प्राप्यते भ्रांतिः⁹ प्रायः पश्यति मानवः¹⁰ ।
वल्लभा हरन्त्येव¹¹ स्वप्नान्ते क्षोभयन्ति च ॥ १०६ ॥
भक्षिते हेमविमले यक्षाद्यन्ते दिशो दश ।
भूतप्रेतपिशाचाश्च शाकिन्यो गुह्यकादयः¹² ॥ १०७ ।
वज्राक्षां मारणे ये तु¹³ लोहानां वा रसस्य तु¹⁴ ।
(1) D reads ईमार्केन, which is absurd. (2) B reads रचितां,
which is incorrect. D and K read रंजितं मचितो, which is also incor-
rect. (3) गर्जञ्जीतोरूपतः, an incorrect variant in K. (4) देवि
पैनेन भज्यति, an absurd reading in D. देवि वैर्जबन्ति च, an incorrect and
incomplete charana in K. (5) D and K read विप्ररूपेण, which is
incorrect. (6) D reads शूङ्गरूपेण. K reads शूङ्गाल्पेण. Both are incorrect.
(7) मुञ्चते स्वप्नान्तरे, an incomplete variant in B. D reads भजतो, which
is incorrect. K reads भुंजते, which is also incorrect. (8) B reads
ह्यग्रे षि. (9) D reads प्रापयेत्तेन. K reads प्राप्य एतेन. (10) पश्यन्ति
मानवे, a variant in D. (11) वल्लभश्कोहरं तेच, a variant in D and K.
(12) B reads षाकिण्यो. K reads किन्नरी. (13) B reads मारणं वै तु.
D reads षखिशां मारणं तुष्षां. K reads जरणां तु. (14) उपजाररसस्य च,
a variant in D, which seems to be incorrect.

अष्टादशः पटलः । ४१७
वर्ज्जनीयाः प्रयत्नेन¹ प्रयुक्तांस्तान् शृणु² प्रिये ॥ १०८ ॥
तेषां युक्तिप्रकारास्तु³ प्रयुक्ता युक्तिदायकैः⁴ ।
एवं वदन्ति भूताद्या भीषयन्ति स्म तं नरम्⁵ ॥ १०९ ॥
रञ्जको रागकारी⁶ स्यात् क्रामणः क्रामणे हितः⁷ ।
बन्धका दृढकाराश्च⁸ तथा पुष्टिकराः स्मृताः⁹ ॥ ११० ॥
शुक्रशोणितविण्मूत्रे विविधेन तु भक्षयेत् ।
कुष्ठव्याधिकरं तच्च¹⁰ नागवङ्गकलङ्कितम्¹¹ ॥ १११ ॥
त्रिफलाजातिकङ्कोलं कर्पूररससम्मिश्रितम् ।
खदिरं समतोयेन मर्दितं भक्षयेद्रसम् ॥ ११२ ॥
पयसा कटुकं घृष्ट्वा¹² पथ्यं¹³ क्रामणमुत्तमम् ।
(1) ते वर्जनीया यत्नेन, a variant in B. (2) B has प्रयुक्ता-
म्प्रवक्ष. D has प्रसङ्गात्प्रवक्षा. K has प्रयुक्ताः प्रवक्ष. (3) तेषां युक्तिकरा ये
तु, a variant in B and K. (4) प्रयुक्ता युक्तिकादयः, a variant in B.
प्रयुक्तां युक्तिकादयः, a variant in D. (5) This hemistich is not found
in D and K. (6) B reads रंजिको. D reads रणकारौ. Both are
incorrect. (7) क्रामणोत्क्रामणोदितम्, a variant in D. K reads
erroneously क्रामणो क्रामये. (8) वड्का दृढकायाश्च, a variant in B.
D reads बन्धको. बङ्गा दृढकरायैव, a variant in K. (9) B reads मताः.
(10) कुष्टव्याधिकरं चैव, a variant in D. कुष्टव्याधिकरी ताय, a variant in K.
(11) नागवंगकलचितौ, a variant in D. भागवंगकलंकितौ, a variant in
K. (12) D reads दृष्टा, which is incorrect. (13) D and
K read यत्तु.
53

४१८ | रसार्णवे
स्नानेन हेमघृष्टेन न खाद्योऽयं¹ सुरेश्वरि ॥ ११३ ॥
पलम्बुपायस्कान्तस्य² तालकस्य³ च भक्षणात् ।
देहे⁴ क्रामति सूतेन्द्रो नात्र कार्या विचारणा ॥ ११४ ॥
अवश्यं क्रामते सूतः स्त्रीयोगी क्रामणं परम् ।
ब्रह्मचर्येण वा योगी⁵ सदा सेवेत⁶ सूतकम् ॥ ११५ ॥
समाधिः चारणं तच्च⁷ क्रामणं परमं मतम् ॥ ११६ ॥
प्रभाते भक्षयेत् सूतं⁹ पथ्यं⁹ यामद्वयाधिके ।
नो लङ्घयेत् त्रियामं तु मध्याह्ने न तु¹⁰ भोजयेत् ॥ ११७॥
अतिपानं चात्यशन¹¹-मतिनिद्रातिजागरम् ।
स्त्रीणामतिप्रसङ्गं चाप्यध्वानं च विवर्ज्जयेत्¹² ॥ ११८ ॥
अतिकोपं चातिहर्ष-मतिलौल्य-मतिस्पृहाम्¹³ ।
शुष्कवादं जलक्रीडामतिचिन्तां च वर्ज्जयेत्¹⁴ ॥ ११९ ॥
कूष्माण्डं कर्कटीं चैव कालिङ्गं¹⁵ कारवेल्लवम्¹⁶ ।
(1) B has न खंडोयं. D has खद्येयर. K has न खंडोयं. (2) D
reads अवलंबुमायसंक्रान्तं, which is incorrect. (3) D reads बालकस्य,
which seems to be incorrect. (4) B reads देहं. (5) D and
K read ब्रह्मचर्य्ये न वा कुर्यात्. (6) D and K read। पादाग्निनैव. (7)
D and K read तस्म. (8) D and K read सूते, which is incorrect.
(9) D reads पद्य, which is incorrect. (10) B reads मध्ये न तु,
which is incomplete. (11) D reads चात्यपान. (12) वचनं
चापि वर्जयेत्, a variant in D and K. (13) B reads यतोगण्डं. D
reads मनस्पृहं. Both are incorrect. (14) अतिबोचां विवर्जयेत्, a variant
in D. (15) D reads कलिङ्गं (16) K reads कारवल्लिकां.

अष्टादशः पटलः । ४१२
कुसुम्भञ्च कर्कोटं¹ कदलीं काकमाचिकाम्² ।
ककाराष्टकमेतद्धि वर्ज्जयेद्रसभक्षकः³ ॥ १२० ॥
पातकं च न कर्त्तव्यं पशुसङ्गं विवर्ज्जयेत्⁴ ।
लिङ्गच्छायां⁵ न लङ्घेत नारीच्छायां तथैव च⁶ ॥ १२१ ॥
चतुःपथे न गन्तव्यं⁷ विण्मूत्रं न च लङ्घयेत् ।
सुराणां निन्दनं देवि⁸ स्त्रीणां निन्दां च वर्ज्जयेत्⁹ ॥१२२॥
सत्यं च वचनं ब्रूयादप्रियं न वदेद्बुधः¹⁰ ॥ १२३ ॥
कुलत्थमतसीतैलं तिलान् माषान् मसूरिकाम्¹¹ ।
कपोतकं काञ्जिकात्रं तक्रभक्तं च वर्ज्जयेत् ॥ १२४ ॥
वाङ्कतोक्त¹²लवणं पिच्छिलं¹³ पित्तलं च यत् ।
तिलतैलं दधि क्षीरं¹⁴ द्राक्षाकोलपरूषकम्¹⁵ ॥ १२५ ॥
बदरं करविल्वञ्च¹⁶ सहकारं सुवर्चलम् ।

(1) कुसुभं काचकंर्कोटं, a variant in D. K reads कुभोकर्कोंटी, which
is incomplete. (2) B reads काचमारीका, which seems to be
incorrect. (3) B reads मलभक्षकः. (4) पशुसंगं च वर्जयेत्,
a variant in K. (5) K reads निंबच्छायां. (6) B reads न लङ्घयेत्.
(7) B reads न कर्त्तव्यं. (8) दैवतानां न निर्वेदं, a variant in D. वीराञ्च
निंदयेद्देवि, a variant in K. (9) D reads स्त्रोनियां, which is incor-
rect. K reads स्त्रोनिंदां चैव वर्जयेत्,. (10) दप्रियो न वदेद्बुधः, a variant
in B, which is partly incorrect. (11) B reads मसूरिकां. D reads
मसूरिकाः. Both seem to be incorrect. (12) B reads विल्ल. (13)
D and K read पिच्छलं. (14) तिलतैले दधिक्षारे, a variant in B.
(15) द्राक्षाख्यो पनसं ततः, a variant in D and K. (16) B reads
नारिकेलञ्च.

४२० रसार्णवे
नारङ्गं काञ्चनारञ्च¹ शोभाञ्जनमपि त्यजेत् ॥ १२६
क्षुधार्त्तो नैव तिष्ठेत अजीर्णं नैव² कारयेत् ।
न वादजल्पमं³ कुर्य्यात् दिवास्वापं न कारयेत्⁴ ॥ १२७ ।
नैवेद्यं नैव भुञ्जीत कर्पूरं वर्ज्जयेत् सदा ।
कुङ्कुमालेपनं वर्ज्ज्यं वर्ज्जयेन्नटनं क्षितौ ॥ १२८ ॥
नाग्निं स्पृशेत्सु⁵ पादेन न गा वा⁶ ब्राह्मणांश्च ।
न हन्यात्तु कुमारीं च वातुलानपि⁷ वर्ज्जयेत्⁸ ॥ १२९ ॥
दिवारात्रं जपेन्मन्त्रं ज्ञातव्यं च दिने दिने ॥ १३० ॥
हितश्च मुद्गा⁹ दुग्धान्नं शाल्यन्नं च समाहितम्¹⁰ ।
शाकं पौनर्नवं¹¹ देवि मेचनाटं च वास्तुकम् ।
सैन्धवं नागरं मुस्तां पद्मामूलानि भक्षयेत् ॥ १३१ ॥
उद्धिन्नचुचुका¹² श्यामा सुरूपा सुभगा शुभा ।
(1) B reads विभारंग. (2) K reads न च. (3) B reads
वादजल्पं, which renders the charana incomplete. (4) दिवाचारी
पर्यटेत्, a variant in B. (5) D reads प्रशेत, which is grammat-
cally incorrect. (6) B, D and K read न गावो, which is gram-
matically incorrect. (7) B reads मातुलानीं. D reads मातुलान
which is incorrect. (8) After this śloka we find in B the follow-
ing hemistich कुथ्यात्तैनैव तिष्ठेत चत्रौषं न च कारयेत्, which we have rejected
the first charana being absurd, and the second being a repitition.
(9) K wants मुद्गा. (10) B, D and K read समाहितः, which is not
accurate ; समाहितं here means विशोधित and qualifies शाल्यन्नं. (11)
D reads पुमनार्वं. K reads शाकं च पुनः, an incomplete charana. • (12)
D reads erroneously उद्धत बुकका.

) B reads बिजृंभकाः." -> "विजृंभकाः." or "बिजृंभकाः"?
Letter is 'वि' or 'बि'? It has no diagonal bar inside: 'विजृंभकाः.' or 'विजृम्भकाः.'? In footnote (14): it has an anusvara: "विजृंभकाः."

Wait, look at (15):
"(15) B reads जठरोदर."
Yes, "जठरोदर."

Everything is clear and verified. Proceeding with the exact markdown output.अष्टादशः पटलः । ४२१
दिव्यतेजःसमायुक्ता कामशक्तिविवर्द्दिता¹ ।
सन्निधाने च कर्त्तव्या हृष्टैश्च² परिरक्षिता ॥ १३२ ॥
कृष्णागौरातिह्रस्वाङ्गीं³ कुशौलां न भजेत् क्वचित् ॥ १३३ ॥
तिलकं कुङ्कुमं गन्धं⁴ कस्तूर्या च मनोहरम् ।
सुरभीणि च पुष्पाणि सुखशय्येष्टभोजनम् ॥ १३४ ॥
सुखवासित्वमेवोक्तं⁵ क्रामणं सूतकस्य तु ।
आत्मज्ञानकथां पूजां⁶ शिवस्य तु विशेषतः ॥ १३५ ॥
एतांस्तु⁷ समयान् भद