रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

३६८ रसार्णवे
हेका तु वर्षं गुञ्जैकं¹ तारेण हे² सुरेश्वरि ।
ताम्रेण गुञ्जात्रितयं³ वर्षात् स्यादजरामरः ॥ ८४ ॥
सेवन्ते चन्द्रवदनाः सर्व्वाभरणभूषिताः ।
त्रिफलाबीजमध्वाज्यं नस्यं कृत्वा निशासु च⁴ ॥ ८५ ॥
एवं तु⁵ भक्षयेत् प्रातरजीर्णं नैव जायते ।
गन्धकं पानमालेपं⁶ ककुष्ठं भक्षयेद्बुधः ॥ ८६ ॥
पलेन⁷ भक्षयेत् सूतं सुरासुरनमस्कृतम्⁸ ।
तप्तहेमनिभाकारो बालार्कसदृशप्रभः ॥ ८७ ॥
वेधयेत् सर्व्वलोहानि छेदे दाहे⁹ न संशयः ।
बद्धा तु संकलाख्ये¹⁰र्वटिका¹¹ खेचरी भवेत् ॥ ८८ ॥
काकजङ्घा च बृहती शरपुङ्खाजयन्त्रिके¹² ।
शिवा¹³ शक्रलता¹⁴ वान्या समैतास्तु¹⁵ महालताः ॥ ८९ ॥

(१) हेमस्तु फलगुञ्जैकं, a variant in D. K reads फलगुञ्जैकं. (२)
D reads तारेणार्थं. K reads तारेणार्द्धं. (३) D has गुञ्जात्रितये. (४)
निशातपुनः is the incorrect reading in D. (५) K reads एवं मु, which
is incorrect. (६) गन्धकेनाथ मासिपं, a variant in D. (७) K
reads धनेन. (८) K has an incomplete charana--सुसनमस्कृत्य. (९)
D reads छेददाहे. This hemistich is not found in K. (१०) B reads
बद्धस्तु, which is incorrect. बद्धा कश्चिकलावेधैः, a variant in D. बद्धास्तु
संकलायुवैः, a variant in K. (११) B reads घुटिका. (१२) सुसित-
पुंखाचभ्रगिके, a variant in B. शरपुङ्खाजभृङ्गिका, a variant in D. सुसु-
पुङ्खाजयन्त्रिका, a variant in K. (१३) B has शिखा. D has शिवं. K
has शिव, which seems to be incorrect. (१४) B reads शर्कलता. D reads
शुत्रलतां, which is incorrect. (१५) मवैते तु महावलाः, a variant in B.
सहैत तु मचालता, a variant in D समेतास्तु महालताः, a variant in K.

षोडशः पटलः । ३६८
गुञ्जाद्वयं समाख्यातं वातारिखेहसंयुक्तम् ।
समे हेम्नि समं सूतं¹ तारे ताम्रेऽथवा प्रिये ॥ ९० ॥
महारसाष्टमध्येकं दद्यात्तूपरसांस्तथा² ।
मर्दयेत् खल्लपाषाणे³ यावन्निचेतनं भवेत् ॥ ९१ ॥
खेदयेदारणालेन⁴ मर्दयेत् पूर्वकल्पवत् ।
तच्च लोहस्य देहस्य तत्तत्कर्मसु⁵ योजयेत् ॥ ९२ ॥
हेमाभ्रकस्य चैकैकं सूतकस्य द्वयं तथा⁶ ।
ताराभ्रकस्य चैकैकं सूतकस्य द्वयं तथा⁷ ॥ ९३ ॥
पिष्टिकां कारयेत्तेन निगलेन च बन्धयेत् ।
पुटेषु पिष्टिकाबन्धो⁸ गोलेन निगलेन च⁹ ॥ ९४ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि चूर्णबन्धं सुरेश्वरि¹⁰ ॥ ९५ ॥
पिष्टिकां¹¹ टङ्कणं दत्त्वा द्विपदीरस¹²मर्हितम् ।
नष्टपिष्टं च शुष्कं तत्¹³ धामयित्वा पुटे¹⁴ पचेत् ॥ ९६ ॥

(1) B reads समे सूते. (2) दद्यादुपरसांस्तथा, a variant in B.
(3) D reads खल्लु पाषाणे. (4) D and K read खेदयेदारनालेन. (5)
B reads तच कर्मसु. D reads ततः कर्मसु. (6) D reads सूतकस्याद्वयं तथा,
which seems to be incorrect. (7) This hemistich is not found
in D. K reads सूतकं द्वितयं तथा. (8) All the texts have पिष्टिका-
बद्धो, which seems to be incorrect. (9) B reads वा. After this
we find the following in B only—इति पिष्टिकाबंधः । (10) D has
चूर्णबंधं सुरेश्वरी, which is incorrect. (11) B reads पीठिकां. (12)
B has विपदीरज. (13) नष्टं पिष्टं च शुष्कं तत्, a variant in B. नष्टं
पिष्टं च शुष्कं च, a variant in D. (14) B reads रंभयित्वा पुटे. D and
K read पुटं.
47

३७० रसार्णवे
वेष्टयेद्देवदेवेशि गोलेन निगलेन च¹ ।
तुषकर्षाग्निना भूमौ मृदुस्वेदं तु कारयेत् ॥ ९७ ॥
अहोरात्रं त्रिरात्रं वा चूर्णं भवति शोभनम् ।
बह्वसंकलिकाभावात्² भवेद्भेधा तु वेधकम्³ ॥ ९८ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि पट्टबन्धं⁴ सुदुर्लभम् ॥ ९९ ॥
कासीसं⁵ टङ्कणं क्षारं सैन्धवं गन्धमभ्रकम्⁶ ।
सूतकं⁷ मातुलुङ्गेन मर्दितं पुटवेधकम्⁸ ॥ १०० ॥
वज्रताराभ्ररसक⁹-स्नुक्क्षीरकृतगोलकम्¹⁰ ।
वेष्टयेद्भूर्जपत्रेषु वस्त्रसूत्रेण¹¹ वेष्टयेत् ॥ १०१ ॥
ऊर्ध्वाधो¹² गोमयं दत्त्वा भूमध्ये स्वेदयेत्ततः ।
मर्दनं स्वेदनं कुर्यान्निवारानैवमेव च¹³ ॥ १०२ ॥
लेपयेद्देशधर्माच्च¹⁴ मर्दयेद्गुडकाञ्जिकैः ।
धत्तूररसलिप्तायां मूषायां¹⁵ संनिवेशयेत् ॥ १०३ ॥
(1) B reads वा. (2) B reads योगात्. (3) After this
we find in K only the following incomplete śloka :—गंधताराभ्रसंयुक्तं स्नुही-
क्षीरेण तालकं । वेष्टयेत् भूर्जपत्रेषु..., which is found afterwards in B and D.
(4) K reads पटबंधं. (5) D and K read कौशीसं. (6) D reads
गन्धक्षाषकम्, which seems to be incorrect. (7) D wants सूतकं.
(8) तस्य हे पुनर्वेधकम्, an absurd variant in D. K reads पटवेधकं. (9)
D and K read वंगताराम्रसंयुक्तं. (10) D and K read स्नुहीक्षीरेण ताल-
कम्. (11) D reads वस्त्रं सूत्रेण. (12) D reads ऊर्ध्वं, which
renders the charaṇa incomplete. (13) त्रीणि वाराणि सुन्दरि, a variant
in D. त्रिवि वारांस्तथैव च, an incorrect variant in K. (14) D reads
इष्टधर्माच्च. K wants this. (15) B wants this.

'?
Look at 'ष' in 'तुष': curved back, vertical bar, crossbar.
Now look at the letter after 'क':
It has a repha on top: र्.
The base letter has: a vertical on right, and on left... wait, it's 'ष'!
Wait, is it "तुषकषीग्निना"? "तुषकर्षाग्निना"?
Yes! "तुषक"+"र्"+"षा" or "तुषक"+"र्"+"ष"?
Wait, "कर्ष" = karṣa!
"तुषकषग्निना" or "तुषकर्षाग्निना"!
Wait, look at the aa-matra: between that letter and 'ग्नि', there is NO aa-matra!
Wait, is there an aa-matra?
No, the repha is on 'षा'?
Wait, look at:
त ु = तु
ष = ष
क = क
र् = repha
ष = ष
ा = aa-matra?
ग्नि = ग्नि
न ा = ना
Wait, "तुषकर्षाग्निना"? In Ayurveda/Rasashastra: "तुषकर्षाग्निना" (fire of chaff and karṣa / dry cowdung?) or "तुषकणग्निना" (tuṣa-kaṇa-agninā = fire of chaff particles)?
Wait, how is 'ण' written in this book?
Look at line 108:

३७२ रसार्णवे
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹
रसार्णवे रससंहितायां
रसरञ्जनो नाम²
षोडशः पटलः ॥ १६ ॥
(1) B wants this portion. (2) B and D read रञ्जनी नाम.
In the beginning of this Patala, the Goddess asks the द्रावण of रस to be
explained and not रञ्जन ; the latter being the final subject.

सप्तदशः पटलः ।
श्रीदेव्युवाच ।
द्रावणं रञ्जनं चैव पारदस्य श्रुतं मया ।
सारणं क्रामणं चैव क्रमादाख्यातुमर्हसि¹ ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।
मूषां तु गोस्तनीं कृत्वा धत्तूरकुसुमाकृतिम्² ।
तदर्धं³ पूरयेत्तैलं रञ्जितं च रसं क्षिपेत् ॥ २ ॥
तुषकर्षाग्निना वाह्यो मूषायास्तु⁴ प्रदापयेत् ।
विंशांश⁵नागसंयुक्तं समावर्त्तं च खोटकम् ।
दीर्घसंदंशनेनैव⁶ प्रक्षिपेत् सारितं भवेत् ॥ ३ ॥
द्विगुणेन ततो⁷ हेम्ना जायते प्रतिसारितम् ।
ततस्त्रिगुणहेम्ना तु⁸ जायते चानुसारितम्⁹ ॥ ४ ॥
(1) D has an incorrect variant क्रमवक्तुमर्हसि. (2) D and K
have धत्तूरकुसुमाकृतिः, which is grammatically incorrect. (3) All
the texts read तस्यार्धं, which is grammatically incorrect. D has an
incorrect variant—तस्यार्धे तैले पचेत्सं. (4) B reads मूषायां तु. D and
K read मूषावास्तु, which is incorrect. (5) D reads विंशांशं. (6)
B has दीर्घं संदशनं नैव. D and K have दीर्घसंदर्शनेनैव. (7) D reads
इतो, which is not correct. (8) B reads ततस्त्रिगुणं हेम्ना तु. This
hemistich and the next two are not found in D. K reads ततस्त्रीगुण
हेम्ना तु, which is incorrect. (9) B has चानुसारणा. K has नानुसारितः,
which is incorrect.

, then vertical stroke. That is definitely 'च'!
Wait, could it be "विलवक्षः"? No, it has a horizontal stroke into a cup, which is 'च'.
Wait, could it be "चिलचक्षः"? Wait, in some fonts, 'च' under 'ि' looks very compressed. But 'व' is standard. Let's write "विलचक्षः,". Wait, look closely: could it be "चिलचक्षः"? Look at the horizontal stroke: there is NO horizontal stroke at the top of the loop. It is an oval attached to the vertical line. That is 100% 'व'. So "विलचक्षः,".

Wait, let's check footnote (13):
Line 23:
कर्णलौगाङ्गिस्यापि, a variant in B. कर्णागरागङ्गिस्यापि, a variant in D.
Line 24:
कर्णसंषङ्गिस्यापि, a variant in K. The sense of all of them is not clear.

Wait, look at line 24 again:
"कर्णसंषङ्गिस्यापि"
Wait, could it be "कर्णसंघङ्गिस्यापि"?
Let's look at 'ष' vs 'घ':
In 'घ', the top line has no break, and there are two curves on the left: Ɛ.
In this character, look at the left: is it two curves or a single

सप्तदशः पटलः । ३७५
गण्डोल^1विषभेकास्थि-महिषाक्षिमलं तथा^2 ।
रुधिरेण समायुक्तं रससंक्रामणं परम् ॥ ११ ॥
विषं सुरेन्द्रगोपश्च^3 रोचना गुग्गुलुस्तथा ।
स्त्रीस्तन्यं^4 चैव तैर्युक्तो लोहे तु क्रमते^5 रसः ॥ १२ ॥
श्रीखण्ड^6निम्बनिर्यास-स्त्रीस्तन्यविषटङ्कणैः ।
गोघृतेन समायुक्तो लोहे तु क्रमते रसः ॥ १३ ॥
अरिवर्गहतौ^7 वङ्ग-नागौ ही क्रामणं^8 परम् ॥ १४ ॥
माघव्राडः^9 कुलीरश्च शङ्खाभ्यन्तरजो मलः ।
तथा कपित्थनिर्यासो^10 रससंक्रमणं परम् ॥ १५ ॥
क्रामणं रसराजस्य वेधकाले प्रदापयेत् ।
क्रामणं यो न जानाति श्रमस्तस्य निरर्थकः ॥ १६ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि हेमतारदलानि तु ॥ १७ ॥
नागं सूतं समं घृष्टं गन्धद्वादशसंयुतम्^11 ।
धत्तूरकरसे घृष्टा गुटिका^12 चणकाकृतिः ॥ १८ ॥

(1) D reads गण्डम्ले, which is incorrect. (2) महिषाक्षीमलं तथा,
a variant in B. महीशाक्षीमलं तथा, a variant in K. (3) B and K
read विषमुतैंद्रगोपाश्च. (4) K reads स्त्रीस्तव्ये, which is inaccurate. (5)
D reads क्रमणो. K reads क्रमतो. (6) B has स्त्रीबीज. D and K
have श्रीखंडं. (7) D reads अरिवर्गाहतौ, which seems to be incorrect.
(8) D has क्रमणं, which is incorrect. (9) D reads ग्रीमाभिवाहः,
which is incorrect. (10) B reads निर्यासं, which is incorrect. (11)
गन्धकै द्वादशायुतम्, a variant in D. (12) B has घृष्टगुटिका. K has
धत्तूरकरसैः.

or व्छु or च्छु:
Wait, in Bengali/BMP Devanagari font, is it च्छु? Look at footnote (12): तच्छुष्कपुटनात् has च्छु.
Compare the letter in line 15 with च्छु in footnote (12):
In footnote (12), तच्छुष्क: त then च्छु has the EXACT same glyph!
Wait, in line 15, is it पुटनाव्...? No, the letter before it is ना! Then च्छु!
Wait, let's look: पु ट ना च्छु ष्क पु ट ना त्!
Wait, why did I think there was a व्?
Ah, between ना and छ, is there a व्?
Look at line 15:
पु ट ना then च्छु?
Wait! Look at the space:
पु ट ना then a letter... wait, look at the glyph:
It is व्छु or च्छु?
Wait, look at footnote (12):
पुटेन तच्छुष्कपुटनात् -> त च्छु ष्क...
In line 15: पुटना then च्छुष्कपुटनात्?
Wait, look at line 15:
`

सप्तदशः पटलः । ३७७
पीतगन्धकपालाश-निर्यासेन प्रलेपितम् ।
पुटत्रयप्रदानेन¹ रजतं काञ्चनं भवेत् ॥ २७ ॥
पीतकृष्णारुणगन्धं² यथालाभं सुचूर्णितम् ।
गोसर्पिर्भावितं तारे³ वापेन श्वेतनाशनम्⁴ ॥ २८ ॥
रक्तपीतासितगन्धं⁵ छागक्षीरेण भूयसा ।
सप्ताहं स्नापयेत्तारे⁶ निषेकाद्रक्तवर्धनम्⁷ ॥ २९ ॥
यदा वाप⁸निषेकाभ्यां मार्जारनयनप्रभम् ।
तत्ततारं दक्षसंप्रोक्तं⁹ मेलनं परमं मतम् ॥ ३० ॥
शुल्कस्य¹⁰ कांस्यरूपं तु रसकेन तु रञ्जयेत् ।
द्वौ भागौ तस्य शुल्कस्य तारस्यैकं च मेलयेत् ॥ ३१ ॥
तदा तस्य रसेन्द्रस्य मेलनं परमं मतम् ।
वेधयेत् शुद्धसूतेन¹¹ शतांशेन सुरेश्वरि ॥ ३२ ॥
हेममाक्षिकलवणं¹² पेषयेन्मधुसर्पिषा ।

(१) पुटत्रयं प्रयत्नेन, a variant in B, which seems to be incorrect.
(२) D reads गतं instead of गन्धं. This charana and the next five are not
found in K. (३) गोसर्पिर्भावितातारं, a variant in B. (४) D has
वामने श्वेतनाञ्जी, which has no clear sense. (५) B reads सितगन्धं,
which is evidently an error of the scribe. (६) B reads erroneously
स्वापयेत्तरे. (७) निषेकाद्रक्त बन्धनं, a variant in D, which is partly incor-
rect. (८) D reads incompletely यथा-सं. K reads यथा वाप्य, which
is not correct. (९) D and K read तदा तस्य रसीन्द्रस्य, which seems
to be improper. (१०) B reads शूलं तु. D reads शूलेन तु, which is
incorrect. (११) B reads सिद्धसूतेन. (१२) B reads हेम-
माक्षिकजीवं च.
48

३७८ रसार्णवे
कुङ्कुमाभं भवेद्यावत् तेन नागपुटे¹ पचेत् ॥ ३३ ॥
समं शुल्बं² ततो देयं तच्छुल्बं तारपञ्चके³ ।
त्रिवारं शोधयेद्धुत्वा शुद्धं हेमदलं भवेत् ॥ ३४ ॥
वङ्गं नागं तथा⁴ तीक्ष्णं शुल्बं तारं च पञ्चकम्⁵ ।
त्रिवारं शोधयेद्धुत्वा शुद्धं हेमदलं भवेत्⁶ ॥ ३५ ॥
तालकं गन्धपाषाणं⁷ माक्षिकं खर्परं⁸ विषम् ।
मातुलुङ्गरुयुतं⁹ लिप्त्वा वङ्गलोहं पुटे पचेत्¹⁰ ॥ ३६ ॥
दरदं गन्धपाषाणं माक्षिकं सैन्धवं विषम् ।
मातुलुङ्गरुयुतं लिप्त्वा तीक्ष्णलोहं¹¹ पुटे पचेत्¹² ॥ ३७ ॥
कुनटी गन्धपाषाणं माक्षिकं सैन्धवं विषम् ।
मातुलुङ्गरुयुतं लिप्त्वा नागलोहं पुटे पचेत्¹³ ॥ ३८ ॥
सर्व्वं हेमदले वाह्यं¹⁴ हेम बद्धेन¹⁵ वेधयेत् ॥ ३९ ॥
(1) D has तेषां नागपुटं K has तेन नागपुटं. (2) B reads सम-
शूलं. (3) B and K read तारपंचके, which seems to be incorrect.
(4) K wants तथा. (5) This hemistich and the next one are not
found in D. (6) This hemistich is not found in K. (7)
D reads हेमपाषाणं. (8) B reads खर्परो. (9) K reads मातुलिंग-
युतं. (10) D reads पुटं भवेत्, which seems to be incorrect. (11)
K reads वंगलोहं. (12) After this śloka we find a śloka in B,
which is a repitition of the 36th, having नागलोहं in place of वङ्गलोहं.
(13) This śloka is not found in D. In K we see only the word कुनटी.
(14) B reads बाह्यः. D reads सर्वं हेमदलौ, which seems to be incorrect.
(15) B reads हेम चाग्नेन.

सप्तदशः पटलः । ३७९
तुल्यांशौ हेमकरिणौ¹ तीक्ष्णं द्विगुणमेव च² ।
व्यूढं रक्तगणैः सिक्तं³ तत्सारं कनकं भवेत् ॥ ४० ॥
शुल्वं ताप्यहतं⁴ कृत्वा वरनागं⁵ तु रञ्जयेत् ।
तं नागं वाहयेत्सारे यावद्धेमदलं⁶ भवेत् ॥ ४१ ॥
विषं सूतसमं गन्धं⁷ त्रिगुणाञ्जनसंयुतम्⁸ ।
अम्लेन त्रिदिनं⁹ पिष्ट्वा तारार्कौ मेलयेत् समौ¹⁰ ॥ ४२ ॥
पक्वं पञ्चमृदा चैव¹¹ पुटेत्तारावशेषितम् ।
एवं वारत्रयेणैव रञ्जयेत्सारमुत्तमम् ॥ ४३ ॥
भुजङ्गस्य¹² च शुल्वस्य पृथगंश¹³चतुष्टयम् ।
पृथग्द्वादशतैलस्य¹⁴ रीतिकातारयोर्द्वयोः¹⁵ ॥ ४४ ॥
(१) B reads तुल्यांसौ, which is incorrect. K reads erroneously हेम-
कर्णी. (२) D has तीक्ष्णं द्विगुणं भवेत्. (३) B reads रक्तगणै. D
reads शिक्ते, which is incorrect. (४) B has शुल्वताप्य हतं. (५) D
reads तारेणोगे, which is unintelligible. (६) D has यावचासिदलं,
which is incorrect. (७) विषं सूतं समं गंध, a variant in B and K.
विषसूतसमं गन्धं, a variant in D. (८) B has त्रिगुण अञ्जनमंयुत. D reads
erroneously त्रिगुणं येन संयुतम्. (९) D reads त्रिगुणं, which is evidently
an error. (१०) तारार्कं मेलयेत् समम्, a variant in B. नाकं मिक्षाय तत्-
समम्, an incorrect variant in D. (११) D has पूर्ववदमृता चैव, which
is partly correct. K has पक्वं पंचदमृता चैव, which is incorrect. (१२)
B reads भुजगस्य. (१३) D and K read पृथगख. (१४) पृथद्वादशतोलास्क, an
incorrect reading in B. पप्यङ्गद्वादशतैलस्य, a variant in D. पृथक्द्वादशलोहस्य,
a variant in K. (१५) टीसिकांतारयोर्डयो:, a reading in B. रीतिमारकयो
र्द्वयोः, a variant in D. K has an incomplete charana - रीतिकातायोर्द्वयोः.

वंटिकां कारयेत् पश्चात् छायायां शोषयेत्ततः ॥ ४८ ॥
पञ्चद्रावकसंयुक्तां शिलापट्टेन पेषयेत् ।
अनेन सिक्तकल्केन तारारिष्टं तु योजयेत्⁶ ॥ ४६ ॥
प्रथमे⁷ समकल्केन द्वितीये तु तदर्धकम् ।
तृतीये पादभागेन तारारिष्टं तु जायते ॥ ५० ॥
पत्रे दाहे कषे च्छेदे⁸ हेम तदाश्चर्यं भवेत् ॥ ५१ ॥
सूतकं दरदं ताप्यं गन्धकं कुनटी तथा ।
गृहीत्वा क्रमवृद्ध्या तु शुल्बपत्राणि लेपयेत् ॥ ५२ ॥
(1) D reads हेमसन्धावशेषितम्, which is not correct. (2) K reads
ताम्रचतुष्कभागैः. (3) D reads राजावर्त्तचतुर्थं च. (4) K reads
कारकस्य, which is incorrect. (5) मज्जाक्षीरेण in D, which is incorrect.
(6) B reads तु जायते. (7) B, D and K read प्रथमं ; but this is
[L23

सप्तदशः पटलः । ३८१
चाङ्गेरीस्वरसे¹ पिष्ट्वा दापयेत्² पुटपञ्चकम् ।
तच्चूर्णं वाहयेत्तारे हेमाकृतिरिदं³ भवेत् ॥ ५३ ॥
कनके⁴ योजयेद्देवि कृष्णवर्णं भवेत्ततः⁵ ॥ ५४ ॥
गोमूत्रेण⁶ निशां पिष्ट्वा शुल्बमावर्त्त्य⁷ सेचयेत् ।
शतधा शोधनेनैव भवेत् काञ्चनतारकम् ॥ ५५ ॥
अथ कांस्योद्भूतं⁸ ताम्रमारोटमथवा प्रिये ।
षड्गुणेन तु नागेन⁹ शोधयित्वा ततो बुधः¹⁰ ॥ ५६ ॥
शतार्द्धं सिन्धुवारस्य रसमध्ये तु ढालयेत् ।¹¹
कूष्माण्डस्य रसे¹² पश्चात् सप्तवारं तु दापयेत् ॥ ५७ ॥
तथा तक्रे निशायुक्ते तप्ततप्तं च¹³ दापयेत् ।
शुक्ततुत्थकिंशुकाभं छेदे रक्तं मृदुं तथा¹⁴ ॥ ५८ ॥
(1) D reads खरसे, which is an error of the scribe. (2) K
reads घपयेत्, which has no sense. (3) D reads हिमकटिरयं, which
is incorrect. K reads हेमकटिरिठं. (4) B reads कनकन, which
destroys the metre. This hemistich is not found in D. (5) K
reads भवेत्तु वा. (6) D reads गोमूत्रे, which mars the metre. (7)
D reads शुल्भमावर्त, which is incorrect. (8) D reads कांस्योद्धतं. K
reads कांस्योषणं. Both the readings are incorrect. (9) षड् गुणेन
तुलांशेन, a variant in D. (10) B reads ततो नधः, which is incor-
rect. (11) After this 18 ślokas ( 57—74 ) are wanting in B.
(12) D reads कुष्माष्ठकरसे. K reads कुष्माण्डस्य रसं, the latter being incor-
rect. (13) D has पुनश्चैव. K has सप्तसप्तैव, which is grammati-
cally incorrect. (14) द्वेदैरक्तस्तर्दसया, an incorrect variant in D.
K reads मृदुस्तथा.

(Wait, does it have one danda or two?॥ ५९- wait, next to ५९ is it a single danda or double? It looks like॥ ५९or॥ ५८ ॥? Wait, after ५९ there's a mark like an ink smudge or half of a danda: looks like ॥ ५९with maybe a faded second danda or॥ ५८?). Wait, why would it be 58 or 59? Look at the following numbers: ६० ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ The one before ६० must be ५९! Wait, look at the glyph of the number: ५is clear. The second digit: look at it: it has a loop on the left, curving up and then down? Wait, is it८? Devanagari ८ is an open curve like a 'c' or backwards 's' or just a curve. Devanagari ९ is a loop with a tail down. Here, the digit is: ९. But wait, could it be ५८`?
Wait, why would it be 58 if the next is 60? In Sanskrit texts, sometimes a verse has 3 halves, or a verse is omitted/misnumbered, but usually 59 precedes 60

सप्तदशः पटलः । ३८३
प्राग्वह्निसाग्निवर्णानि$^१$ सुरायां सेचयेन्मुहुः$^२$ ।
प्रावसिंतानि बहुधा$^३$ कुर्यात् कुण्डवराटकैः$^४$ ॥ ६६ ॥
सर्ज्जिका$^५$सिन्धुदत्तैश्च वपेत् कर्म्मासु$^६$ योजयेत् ॥ ६७ ॥
रसकस्य पलैकं तु$^७$ हेममाक्षिकसंयुक्तम् ।
सैन्धवस्य पलार्द्धं तु मातुलुङ्गाम्ल$^८$संयुक्तम् ॥ ६८ ॥
पाचनं कारयेत् पश्चात्$^९$ स्नातं$^{१०}$ कुङ्कुमसंन्निभम् ।
इन्द्रगोपसमं$^{११}$ कल्कं पुटयोगेन जारयेत्$^{१२}$ ॥ ६८ ॥
तत् कल्कं मधुसंयुक्तं शर्कराटङ्कणान्वितम्$^{१३}$ ।
एकीकृत्याथ संमर्द्य$^{१४}$ गव्यक्षीरेण$^{१५}$ पाचयेत् ॥ ७० ॥
प्रागीव शोधितं शुल्वं रसकएकेन$^{१६}$ रञ्जयेत् ।
रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि जायते हेम शोभनम् ॥ ७१ ॥
भावयेन्मुनिपुष्पाणि करवीरं मनःशिलाम्$^{१७}$ ।

प्रस्विन्तितानि वर्णानि, a variant in D. (२) D reads सेचनं
मुहुः, which is not grammatical. (३) प्रावसिंतान्नित्यतुर्वामां, an incor-
rect variant in D. (४) कुर्यात् वृषराटकैः, an incomplete charana
in D. (५) D reads सार्षिका, which seems to be an error of the
scribe. (६) D reads कर्म्म च, which is not grammatical. (७)
D reads फलैकं तु, which is incorrect. (८) K reads मातुलिङ्गाम्ल.
(९) K has only काचरयेत् पश्चात्. (१०) K reads शृतं, which has no
sense. (११) K reads इन्द्रगोपसमा, which is incorrect. (१२) K
reads जायते. (१३) D reads erroneously शर्कराटकङ्गाण्वितम्. (१४)
एकीकृत्वा सुतं मर्त्यं, an incorrect variant in D. (१५) D has गवाक्षीरेण,
which is incorrect. (१६) D reads रमकस्केन, which is incorrect.
(१७) करवीरमनःशिलाः, a variant in D.

:
Patala 16, verse 72:
"तत्पूर्वं रक्षितं शुल्वं शिलया च तथा युतम् ।
अन्धमूषागतं ध्मातं जायते हेम शोभनम् ॥ ७२ ॥"
Wait, did Ray print "तत्पूर्वं रक्षितं"?
Wait, or "तत्पूर्वं रञ्जितं"?
Look at the footnote:
"(1) तत्पूर्वंरञ्जितं, a variant in D."
Wait! Let's zoom in on footnote 1:
( 1 ) त त्पू र्व्वं र ञ्जि तं , a variant in D.
Wait, look at the letter after र in footnote 1:
Look at the top of that letter:
It has the i-matra.
Look at the consonant:
Wait! Is that consonant क्ष or ञ्ज?
Let's look at the main text line 1:
The consonant is क्ष or ञ्ज?
Wait, look at both:
Line 1: त त्पू र्व्वं र [?] तं ¹ शु ल्वं
Wait, look at the footnote marker ¹ in line 1:
It is right after the second word!
Now look at the footnote 1:
"(1) तत्पूर्वंरक्षितं, a variant in D." or "(1) तत्पूर्वंरञ्जितं, a variant in D."
Wait, let's look at the letter in footnote 1

सप्तदशः पटलः । ३८५
शाकपंच¹रसेनैव सप्तवारं निषेचयेत् ।
पञ्चविंशतिकृत्वो वा² तैले भूनागसम्भवे ।
तन्नागं³ जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ ७८ ॥
अथवा भूलताचूर्णं⁴ नागचूर्णं समांशकम् ।
अन्धमूषागतं ध्मातं तैले तप्तं⁵ निषेचयेत् ॥ ७९ ॥
एवं कृते सप्तवारं भवेत् षोडशवर्णकम् ॥ ८० ॥
बालवत्स⁶पुरीषं च लाक्षागैरिकचन्दनम् ।
हंसपादाख्यदरदं⁷ विल्वमज्जा गुड़स्तथा ॥ ८१ ॥
राजावर्त्तं च कङ्कुष्ठं शाक⁸पल्लववारिणा ।
भुजङ्गं कनकं कुर्याच्छतवारं निषेचनात्⁹ ॥ ८२ ॥
मञ्जिष्ठा रजनीद्वन्द्वं कांची कनकमाक्षिकम्¹⁰ ।
कौसुम्भं विषसिन्धूत्थं¹¹ दरदं रक्तचन्दनम् ॥ ८३ ॥
शाकपल्लवपालाश-कुसुमैः सह संयुतम् ।
सेचनाच्छतवारेण¹² नागं रञ्जयति प्रिये ॥ ८४ ॥

(1) D and K read अशोकपच. (2) K reads वै. (3) B
and K have तं नागं, which is grammatically incorrect. (4) B reads
भूलताचूर्णों, which is incorrect. (5) B reads तैसतप्तं. D reads तैले
तदा. K reads अंधंधूषागतं चैले तप्तं तप्तं. (6) D reads erroneously
बालबैष. (7) हंसपादाञ्चदरदं, a variant in D. (8) B reads
झोक, which seems to be incorrect. (9) D has शतवाराणि प्रेषयेत्.
K has शतवाराणि सेचयेत्. Both the readings are incorrect. (10) काञ्चि-
कनकमाक्षिकम्, a variant in D. K has only काञ्चिजं. (11) B has
विषुत्य, which is incorrect. (12) This charaṇa is wanting in K.
49

३८६ रसार्णवे
कङ्कुष्ठं गन्धपाषाणं¹ रजनीद्वितयं तथा ।
भावयेत् सप्तवारांश्च चामीकररसेन तु² ॥ ८५ ॥
निषिक्तं शिंशपातैले³ सप्तधा प्रतिवापितम्⁴ ।
नागं रञ्जति च⁵ क्षिप्रं रञ्जितं चाक्षयं भवेत् ॥ ८६ ॥
विद्रुमं दरदं तीक्ष्णम् अनेन⁶ प्रतिवापितम् ।
मञ्जिष्ठाकिंशुकरसे शाके चैव निषेचयेत्⁷ ॥ ८७ ॥
प्रतिवापनिषिक्ताश्च⁸ क्रमेणानेन रञ्जितः⁹ ।
भुजगो¹⁰ हेमतां याति नात्र कार्या विचारणा¹¹ ॥ ८८ ॥
उक्तं हेमदलं¹² देवि वरं तारदलं¹³ शृणु ॥ ८९ ॥
श्वेताभ्रं काञ्जिके स्विन्नं¹⁴ त्रिवारं पुटितं ततः ।
स्वल्पटङ्कणवज्रं च मुद्गमुखे तु वापयेत्¹⁵ ॥ ९० ॥
(1) B and K have गंधपाषाण. (2) K reads शाकवृक्षरसेन तु.
(3) D reads तैले:. (4) D reads erroneously प्रतिवापिता. (5)
नागं रञ्जयते is the reading in B. नागं रक्तति is the reading in D. This
hemistich and the next one are not found in K. (6) D reads
वस्रनं. (7) K reads erroneously निषिचयेत्. (8) D reads
निषिक्तं च. K has विस्रनं before प्रतिवापनिषिक्तं च, which is incorrect.
(9) क्रमे चानेन रञ्जयेत्, a variant in D. (10) K reads भुजंगो. (11)
K reads विचारणात्, which is incorrect. (12) D has सिक्तं हेमदले.
K has रक्तहेमदलं. Both सिक्तं and रक्त are absurd. (13) D reads
चिरं तालदलं, which is not correct. (14) B has स्विन्ने. काञ्जिकं
स्विन्नं is the variant in D. (15) D reads मुहुर्मुखेन. K reads
कापयेत्.

सप्तदशः पटलः । ३८७
पञ्चमांशेन मिश्रं तत्¹ तारं तालं च वेधयेत्² ।
तत्तालं³ मेलयेत्तारे द्रुतं सिक्तेन⁴ तेधयेत् ॥ ९१ ॥
रससैन्धवमेकैकं तिलसञ्जीं⁵ द्वयं द्वयम् ।
टङ्कणैकं कनकरसे⁶ मर्दयेद्दिवसत्रयम् ॥ ९२ ॥
तेन लिप्तं ताम्रपत्रं⁷ धमेदावर्त्तितं⁸ पुनः ।
इङ्गुदं सतालमूलं⁹ दध्यम्लेन तु पेषयेत् ॥ ९३ ॥
तन्मध्ये ढालयेच्छुल्वं सप्तवारं¹⁰ दलं भवेत् ।
तृतीयांशेन वौजस्य मेलयेत् परमेम्बरि¹¹ ॥ ९४ ॥
लाङ्गली चित्रको दन्ती ह्यग्नोत्तरवारुणी¹² ।
गोधावती वज्रवल्ली¹³ श्वेताऽर्कः शक्रवारुणी¹⁴ ॥ ९५ ॥
(1) पञ्चमांसे घनं तारं, a variant in D. K has only पंचमांशेन घन.
(2) तारवङ्गं तु वेधयेत्, a variant in B. तार तालं च बन्धयेत्, a variant in D.
K has तारं वङ्गं च वैधयेत्, (3) B has तहुलि. D has तप्तारं. (4)
B reads हुता सिक्तेन. D reads घृत सिक्तेन. Both are incorrect. (5)
B reads सिलासञ्जिं. (6) D reads कनकं रसे, which is incorrect. (7)
B has ताम्रं पलं. D has ताम्रपात्रं. Both are incorrect. (8) D reads
धमेद्याचितितं, which has no clear sense. (9) इङ्गुदीमूलतालमूलं, a
variant in B. इङ्गुदीसजतालमूलं, a variant in D. इंगुदिसमतामूलं, a variant
in K. (10) K reads शतवारं. (11) D has only परमेम्बरि
out of this hemistich. (12) D reads इद्युतत्वरुणो, which is incor-
rect. (13) B reads गोधापती, which is not correct. D has गन्ध-
वज्रवल्ली च, K has गोधावर्ती वल्लो. Both are incorrect and incomplete.
(14) B reads शतवारुणी. D reads खेताकं, which is incorrect.