रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

सप्तमः पटलः । १०१
शेषौ मध्यौ च लाक्षावत्¹ शीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ² ।
वङ्गवद्द्रवते³ वह्नौ चपलस्तेन कीर्तितः⁴ ॥ २४ ॥
वस्त्रेण बद्धा चपलं लङ्घयेद्यदि सागरम् ।
वस्त्रञ्च वेष्टयेत् सद्यः तेनासौ चपलः स्मृतः ॥ २५ ॥⁵
सारयेत् पुटपाकेन चपलं गिरिमस्तके ।
देहबन्धं करोत्येव विशेषाद्रसबन्धनम् ॥ २६ ॥
चपलश्चपलावेधं करोति घनवद्बलः ।
चपलो लेखनः स्निग्धो देहलोहकरो मतः ॥ २७ ॥
॥ इति चपलगुद्धिः ॥⁶
मृत्तिका⁷गुड़पाषाण-भेदतो रसकस्त्रिधा⁸ ॥ २८ ॥
पीतस्तु मृत्तिकाकारो मृत्तिकारसको वरः⁹ ।
(1) B has शेषा मध्याय लाक्षावन्. M has शेषा मध्याश्च लाक्षाय, wherein
the last term seems to be incorrect. (2) शीघ्रं द्रावास्तु निष्फलाः, a
variant in B. K has शीघ्रद्रावोस्तु, which is inc. रसद्रावास्तु निष्फलम्, a
variant in M, wherein the last term is inc. (3) M reads नागवद्द्रवते.
(4) The ślokas 23rd and 24th nearly agree with the texts in रस. स.
Chap. II. vs. 143–144. (5) The 25th śloka is not found in B
and M. (6) The 26th and the 27th ślokas with the portion—
इति चपलगुद्धिः are not found in B and M. [The latter hemistich of the
27th śloka exactly agrees with the text in रस. स. Chap. II. v. 145.]
(7) M reads मूर्त्तिका, which is inc. (8) B reads भेदको तो, which
is not correct. M reads भेदको रसखिधा, which is a defective charaṇa.
[But रस. स. states two sorts of रसक. Vide Chap. II. v. 149.]
(9) मृत्तिकारसतो वरम्, a variant in M, which is erroneous.

१०२ रसार्णवे
गुड़ाभो मध्यमो ज्ञेयः पाषाणाभः कनिष्ठकः¹ ॥ २९ ॥
कटुकालाबुनिर्यासैनालोड्य² रसकं पचेत् ।
शुद्धो दोषविनिर्मुक्तः³ पीतवर्णस्तु जायते⁴ ॥ ३० ॥
किमत्र चित्रं रसकं⁵ रसेन
रजस्वलायाः कुसुमेन⁶ भावितम् ।
क्रमेण कृत्वा उरगेन⁷ रञ्जितं
करोति शुक्लं त्रिपुटेन⁸ काञ्चनम् ॥ ३१ ॥
ध्रीयते नापि वह्निस्थः सत्त्वरूपो महाबलः ॥ ३२ ॥⁹
रसकं चूर्णयित्वा तु बद्धा वस्त्रे विचक्षणः ।
मूत्रे निधापयेत् स्त्रीणां सप्तरात्रं सुरेश्वरि ॥ ३३ ॥
पुष्पाणां रक्तपीतानां रसैः पत्रैश्च¹⁰ भावयेत् ॥ ३४ ॥
(1) K reads कनिष्टकः. M reads कनिष्ठिकः. Both are incorrect.
(2) B has निर्यासै चालोद्य. M has निर्यासै चालोध्या. Both are incorrect.
(3) K reads दोषः विनिर्मुक्तः. M reads विनिर्मुक्तो. Both are gram. inc.
(4) पीतवर्णसु जायते, a variant in K, which seems to be an error of the
scribe. जायते पीतवर्णकः, a variant in M. [Vide रस.स. Chap. II. vs.
153-154.] (5) M reads रसको. [The term रसक is of both genders.]
(6) M reads रजस्वलाया ऋतुजेन. (7) K reads तुरगेण. [Both उरग
(lead) and तुरग (sulphur) are mentioned in रसचिन्तामणि, Chap. 3.]
(8) M has समं त्रिपुटेन. (9) This hemistich is not found in B
and M. After this 32nd śloka we find चण्डश्च in K only; hence we
have not inserted it in the text. It appears to be redundant.
(10) B reads पचैश्च, which is evidently an error of the scribe. K reads
पिष्टैश्च, which is also incorrect, as the पिष्ट of flowers is unusual.

सप्तमः पटलः । १०१
क्षारैः स्नेहेश्च चाम्लैः भावितं रसकं मुहुः ।
ऊर्ध्वालाक्षानिशा¹पथ्या भूलताधूमसंयुतम्² ॥ ३५ ॥
मूकभूषागतं³ ध्मातं टङ्कणेन समन्वितम् ।
सत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्येव⁴ न संशयः⁵ ॥ ३६ ॥
गोभद्दो रसकस्तुत्यं⁶ क्षितिकिट्टो⁷ रसोद्भवः ।
खर्परो⁸ नेत्ररोगारिः रीतिकृत्ताम्ररञ्जकः⁹ ॥ ३७ ॥
रसको रञ्जको रुच्यो वातहृत् श्लेष्मनाशनः¹⁰ ।
त्रिदोषघ्नस्तु तत्सत्त्वं नेत्रदोषविनाशनम्¹¹ ॥ ३८ ॥
॥ इति रसकशुद्धिः¹² ॥
कालकूट¹³विषं पीत्वा गरुड़ः सोढुमक्षमः ।

(1) B has उर्वालाक्षा तथा, wherein the first term is not correct. K
has तथा in lieu of निशा. M has ऊर्ध्व instead of ऊर्ध्वा. [Vide रस.स. Chap.
II. v. 162, which mentions निशा.] (2) K reads संयुता, which is
gram. inc. (3) B has गते. K has मूखा. M has एक in place of
मूक. All the readings are inc. (4) Vide रस.स. Chap. II. v. 161,
which says “वङ्गाभं पतितं सत्त्वं.” K reads मुञ्चत्यथ. M reads मुञ्चत्येवं.
(5) Cf. रस.स. Chap. II. v. 162. (6) M has an incomplete
charaṇa—रसन्तु······त्य. (7) M reads भद्दो, which seems to be inc.
(8) B has खुर्परो. M has कर्परो. (9) K reads रतिकृत्ताम्ररंजकः.
M reads रीतिकृत्ता शिरञ्जकः. (10) M reads नाशिनी, which is not
correct. [रस.स. states कफपित्तविनाशनः. Chap. II. v. 150.] (11) K
reads नेत्ररोगविनाशनम्. M reads नेत्रदोषं हरन्ति च, which is gram. inc.
(12) B has not इति. M reads रसकविधिः, which is not correct. (13) B
reads कालकूटे.

१०४ रसार्णवे
सुधामपि तथावामत्¹ भुक्त चाशीविषामृते² ।
स्वयं विनिर्गते चक्ष्वोः सस्वकोऽभूत् स कालिकः³ ॥ ३९ ॥
एकधा सत्वकस्तस्य⁴ स्त्रीमूत्रे भावयेद्रजः⁵ ।
भृशं⁶शोषितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् ॥ ४० ॥
तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुक्तम्⁷ ।
करञ्ज तैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत्⁸ ॥ ४१ ॥
मध्यस्थमन्धमूषायाः⁹ धमयेत् कोकिलाचयम्¹⁰ ।
इन्द्रगोपकसंकाशं¹¹ सत्त्वं पतति शोभनम्¹² ॥ ४२ ॥
एकधा सत्वकस्तस्मात्¹³ आतो निपतितो भवेत् ।

(1) B reads स्वधावामत्. K reads सुधां चाह. M reads सुधामविषमृधात्मानं,
which is unintelligible. We have kept अवामत्, though gram. incorrect,
merely for the sake of metre. (2) मोक्षमाशीविषामृते, a variant in B.
सुह्मामासोदविषामृते, a variant in K. मोक्षमाशीविषाहते, a variant in M.
[Vide रस्रत्नसमुच्चय Chap. II. vs. 126–127.] (3) M reads सकामतः.
(4) एकश| सखकसुखं, a reading in K, which seems to be inc. M reads
एकथा instead of एकधा. (5) M reads द्रावयेद्रजः. (6) M has भर.
(7) M has an incorrect reading—पादचन्द्रसायसंयुतम्. (8) Cf. रस.स.
Chap. II. v. 133. (9) K has धन्ममूखायां, which is erroneous. M
has मयकृपायां, which is absurd. रस.स. has धन्धमूवासमध्यस्थं. Chap. II.
v. 134. (10) K reads आपयेत्. रस.स. reads also आपयेत् कोकिलाषयम्.
Chap. II. v. 134. (11) M has an absurd reading—षगोपकाभासा-
काश. रस.स has इन्द्रगोपाह्वति चैव. (12) रस.स. reads भवति instead
of पतति. Chap. II. v. 134. (13) K reads सत्वकस्तुल्यं. M reads
रकथा सत्वकामञ्जे.

सप्तमः पटलः । १०५
कालिकांरहितो रक्तः शिखिकंठ¹समाकृतिः ॥ ४३ ॥
सस्यो मयूरतुत्थं स्यात्² वह्निकृत् कालनाशनः³ ।
रसायने तु योग्यः स्याद्⁴ वयस्तम्भकरो भवेत् ॥ ४४ ॥
सस्यकः शुद्धिमाप्नोति रक्तवर्गेण भावितः⁵ ॥ ४५ ॥
॥ इति सस्यकशुद्धिः ॥
दरदस्त्रिविधः प्रोक्त⁶श्चर्मांरः शुकतुण्डकः⁷ ।
हंसपादस्तृतीयः स्याद्⁸ गुणवानुत्तरोत्तरः९ ॥ ४६ ॥
चूर्णपारदभेदेन¹⁰ द्विविधो दरदः पुनः ॥ ४७ ॥

(1) K has शिखिकंस. M has शिखिकर्षिं. But रस.स. has मयूरकण्ठसच्छायं.
Chap. II. v. 127. (2) B has तुल्य स्याद्. K has तुल्य स्या. M has तुर्थस्य.
All the readings are gram. incorrect. (3) B reads कलताशनः, which
has no clear sense. K reads वह्निकृद्वह्निनाशनः. (4) B and K have
योग्य स्याद्. M has योग्यस्स्याद्. Both are gram. inc. (5) K and M
read रसवर्गेण, which is evidently an error; because we find in रस.स. रक्त-
वर्गेण, which is supported by the MS. B. M has भावितम्, which is
gram. erroneous. [Vide रस.स. Chap. II. v. 130.] (6) दरदस्त्रिविधो
रक्त, a variant in B and M. (7) B has चर्मांरशुकटण्डकः. M has
चर्माभः शुकदण्डकः. (8) B and M read इसपादस्तु लेपः स्यात्. [रस.स.
reads हंसपाकः. Vide Chap. III. v. 139.] (9) All the MSS.
have उत्तरोत्तरम्; but since दरद is written in the masculine gender, it
ought to have an adjective in the same gender. (10) K reads
भेदानि. M reads दारद. Both are inc.
14

१०६ रसार्णवे
गोमांषे माहिषे मूत्रे¹ दध्यम्लतिलतैल्योः² ।
एकैकं त्रिदिनं पञ्चा न्निखिप्तेन भावयेत् ॥ ४८ ॥
दरदं पातनावन्त्रे³ पातयेत् सलिलाश्रये⁴ ।
सत्त्वं तु सूतसंकाशं⁵ जायते नात्र संशयः⁶ ॥ ४६ ॥
शबुकन्दरदो म्लेच्छो⁷ हिङ्गुलं चूर्णपारदम्⁸ ।
मञ्चिरामजमसैवं⁹ नाम चर्मारगन्धिकम्¹⁰ ॥ ५० ॥
तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं¹¹ रसगन्धकसम्भवम्¹² ।
लोहकुष्ठहरं दिव्य¹³-बलमेघाग्निदीपनम् ॥ ५१ ॥
(1) The portion commencing from this charaṇa and ending in
घृताक्तकर्पटोपरि (48—70) is wanting in K. (2) दध्नं सतैलतैलयोः, a
variant in M, which seems to be incorrect. (3) M has दरदः पात-
येत् पात्रे, wherein the first term is gram. inc. [For पातनायन्त्र vide रस.स.
Chap. IX. vs. 6—8.] (4) The term पातयेत् is wanting in B,
which reads सलिलाश्रया. M reads सलिलाश्रयः. But as we see in रस.स.,
which nearly agrees with this śloka, the term जलाग्रये, we have adopted
the above reading as correct one. [Vide Chap. III. v. 144.]
(5) सत्व सूतकसङ्गाशं, a variant in M. [रस.स. reads तद्यत्त्व सूतसंकाशं. Chap.
III. v. 144.] (6) रस.स. reads पातयेन्नात्र संशयः. [Chap. III. v. 144.]
(7) M has an incorrect and incomplete reading—शबुकन्ददोम्लेन.
(8) B reads पूर्वपारम. M reads पुर्वपारवम्. (9) मचिनान्करंदसैब,
a variant in B. मञ्चिकाम्राकरं सैव, a variant in M. Both the readings
seem to be inc. (10) B reads दावा. M reads नामा चर्मावरनिसिकम्.
(11) M reads गुवं. (12) M reads संभवेत्, which is not correct.
(13) B has लोहकुष्टहरं दिव्यं M has दोह्य, which has no sense.

सप्तमः पटलः । १०७
विमलं स्विन्नं दरदः सुभावितः
क्षीरेण मेष्या बहुशोऽर्कवह्निभिः ।
सितं सुवर्णं बहुशश्चतापितं
करोति साक्षाद्वरकुङ्कुमप्रभम् ॥¹ ५२ ॥
॥ इति दरदशुद्धिः ॥
वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति ।
घृष्टन्तु गैरिकच्छायं² स्रोतोऽञ्जनं सुरवन्दितं³ ॥ ५३ ॥
गोशकृद्रसमूत्रेषु घृतक्षौद्रवसासु च ।
भावितं बहुशस्तच्च क्षिप्रं बध्नाति सूतकम्⁴ ॥ ५४ ॥
॥ इति स्रोतोऽञ्जनशुद्धिः ॥⁵
॥ इत्यष्टमहारसशुद्धिः ॥⁶
एवं महारसाः⁷ प्रोक्ताः शृणुष्वोपरसान्⁸ प्रिये ॥ ५५ ॥

(1) M reads बहुधर्मभावितं. This śloka agrees with the text in रस.स.
except the term सितं, which is एवं. [Chap. III. v. 143.] (2) दृष्टन्तु
गैरिकछायं,—an incorrect variant in M. (3) M reads सोताऽण्ड, which
is evidently an error. This śloka agrees with the text in रस.स. except
the last term, which is वरंस्मृतम्.- (4) Cf. रस.स. Chap. III. v. 107.
(5) This portion is wanting in M. (6) This portion is not
found in M. (7) B reads महारसा (without विसर्ग), which is inc.
(8) M has शृणुष्वेव रसान्, which is gram. inc. [The verb शृणुष्व is gram.
inc. The correct form is शृणु. This sort of error is generally seen in
the Purāṇas and Tantras. For a similar grammatical anomaly vide
ante page 100, note 3.]

१०८ रसार्णवे
गन्धकस्तालकः¹ शिला सौराष्ट्री खग²गैरिकम् ।
राजावर्त्तश्च³ कङ्कुष्ठम्⁴ चष्टा⁵ उपरसाः स्मृताः⁶ ॥ ५६ ॥
श्वेतद्वीपे पुरा देवि सर्व्वरत्नविभूषिते ।
सर्व्वकाममये रम्ये तीरे क्षीरपयोनिधेः⁷ ॥ ५७ ॥
विद्याधरीभिर्मुख्याभिरङ्गनाभिश्च योषिते ।⁸
सिद्धाङ्गनाभिश्चिष्टाभिस्तथैवाप्सरसां गणैः ॥ ५८ ॥
देवाङ्गनाभिरन्याभिः क्रीड़िताभिः पुरा प्रिये ।
गीतनृत्यैर्विचित्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैस्तथा ॥ ५६ ॥
एवं⁹ संक्रीड़मानायास्तवाभूत् प्रस्रुतं¹⁰ रजः ।
तद्रजोऽतीव सुश्रोणि¹¹ सुगन्धि सुमनोहरम्¹² ॥ ६० ॥
रजस्यातिबाहुल्यात् वासस्ते रक्ततां¹³ ययौ ।
तत्र त्यक्ता तु तद्वासः¹⁴ सुस्नाता¹⁵ क्षीरसागरे ॥ ६१ ॥

(1) B reads here मसकं तालकं. But it writes afterwards मसकः and
तालकः. (2) M reads खर here ; but we see afterwards in B and
M काशीशं instead of खग or खर. [Vide śloka 81.] (3) B and M
read at first राजावर्त्त, but afterwards राजावर्त्त.. (4) B reads कङ्गुष्ट.
(5) B has महा, which is grammatically inc. (6) B reads प्रिये.
(7) B has पयोनिधं (without विसर्ग), which is incorrect. (8) This
hemistich and the next three are not found in M. (9) M reads
बहु. (10) B reads प्रसूतं, which is neither accurate nor metrical.
(11) M has सूश्रोणि, which is gram. inc. (12) B reads सुमहत्तरम्.
(13) B reads पक्कतां. (14) B has तद्वस्त्र. (15) M reads
साक्षावि.

सप्तमः पटलः । १०९
हृता¹ देवाङ्गनाभिस्त्वं सुरैश्चापि पुरं² गता ।
जम्भीभिस्ते रजोवस्त्रं³ नीतं मध्ये⁴ पयोनिधेः ॥ ६२ ॥
एवं ते शोषितं भद्रे प्रविष्टं क्षीरसागरे ।
क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् ।
निजगन्धेन तान् सर्व्वान् हर्षयद्देवदानवान्⁵ ॥ ६३ ॥
ततो देवगणैरुक्तं⁶ गन्धकाख्यो भवत्वयम् ॥ ६४ ॥
रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय⁷ भवत्वयम् ।
ये गुणाः पारदे प्रोक्ता⁸स्ते चैवात्र भवन्त्विति ॥ ६५ ॥
इति देवगणैः प्रीतैः पुरा प्रोक्तं सुरेश्वरि ।
तेनायं गन्धको नाम विख्यातः क्षितिमण्डले ॥ ६६ ॥
स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः ।
मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ ६७ ॥
करञ्जैरण्डतैलेन द्रावयित्वाजदुग्धके⁹ ।
सिञ्चेदुक्तस्तनिर्यासे¹⁰ त्रीन् वारांस्तं¹¹ पृथक् पृथक् ॥ ६८ ॥

(1) B reads हृता, which is not accurate. (2) B has सुरैरासु
पुरा, which has no sense. (3) व्यंर्भोभिस्तद्रजोवस्त्रं, a variant in M.
(4) This term is wanting in M. (5) Both B and M read सर्व्व-
दानवान्, which creates tautology. (6) M has देवगणैर्युक्तं, which
appears to be incorrect. (7) M reads जारणार्थाय. (8) B has
पारदैः प्रोक्ताः, which is gram. inc. M has पारदेऽप्युक्ताः. (9) द्रावयित्वा
च दुग्धकैः, a variant in M. (10) M reads सिञ्चेदुत्तमनिर्यासेः, wherein
the middle term seems to be inaccurate. (11) Both B and M
read त्रीन् वारांस्तं, which is gram. inc.

११० रसार्णवे
ज्वालिनीबीजचूर्णेन मत्स्यपित्तेन भावयेत् ।
भृङ्गाम्भसा वा सप्ताहं भावितः क्षालितोऽम्भसा¹ ॥ ६९ ॥
तापितो बदराङ्गारैः² घृताक्ते लोहभाजने ।
भावर्त्तितश्च सूक्ष्मग्नौ घृताक्तात्³कर्पटोपरि ॥ ७० ॥
क्षिप्रं भृङ्गस्य निर्यासे⁴ चालितो गन्धको हितः⁵ ॥ ७१ ॥
गन्धको हि स्वभावेन रसरूपः⁶ स्वरूपतः ।
गन्धकं शोधयेत् क्षीरे⁷ शृङ्गवेररसे तथा⁸ ॥ ७२ ॥
रसे च⁹ भृङ्गराजस्य निम्बुकस्य रसे तथा¹⁰ ।
शोधितः सप्तवाराणि¹¹ गन्धको जायतेऽमलः¹² ॥ ७३ ॥
॥ इति¹³ गन्धकशुद्धिः ॥
तालकः पटलः पिण्डो द्विधा तत्राद्य उत्तमः ।
**

सप्तमः पटलः। १११
सुक्क्षीरकटुकालाबु¹-रसयोः सप्तधा प्लुतम् ।
तिलसर्षपशिग्रूत्थि लाक्षा च लवणं गुड़ः² ।
टङ्कणं च युतैश्छातैः³ तालकं भूधरे द्रवेत्⁴ ॥ ७५ ॥
व्याधिघातफलक्षारं⁵ मधु⁶कुष्ठाक्षकं तथा ।
द्रवैः⁷ पुनर्नवोद्भूतैः सप्ताहं मर्दयेद्बुधः ॥ ७६ ॥
दत्त्वा पादांशकं⁸ सर्व्वं ततः पातनयन्त्रके ।
दद्यात् पुटं गजाकारं⁹ पतेत् सत्त्वं सुतालकात्¹⁰ ॥ ७७ ॥
॥ इति तालकशुद्धिः ॥¹¹
रक्ता शिला¹² तु गोमांसे लुङ्गाम्लेन विपाचिता¹³ ।
(त्रिपुष्येण पृथग्भाव्या शिला तालकवद्द्रवेत् ।)¹⁴

(1) B has सक्क्षीरकरंडुकालाबु, which is unintelligible, as well as
defective in metre. K has सुह्यर्कक्षीरकटुको. M has सक्क्षीरकटुकालाम्बु.
(2) M has गुड़म्. (3) B reads युत होतै, which is gram. incorrect.
M reads युतं छोतैः. (4) K reads धमेत्. M reads न्द्रवत्, which is
inc. (5) व्याधिघातवलनार, a variant in B. व्याघ्रीघृतफलखार, a variant
in K. M has an incomplete charana—व्याधिघातप····रक्ष. (6) B
reads मधु. M has not this term. (7) B reads द्रावैः. (8) M
reads पादात् क्रमं. (9) M reads गजकायान्. (10) पतेत् सर्वं
सुतालकम्, a variant in M. (11) This is wanting in B and M.
(12) K reads रक्तां शिलां, which seems to be gram. inc. (13) भङ्गाखे
च विपाचिता, a variant in B. लुङ्गाम्लेन तु पाचिता, a variant in K. लुङ्गाम्लेन
विपाचितम्, a variant in M. The last two readings are gram. incorrect.
(14) This hemistich is found only in M

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

११२ रसार्णवे
तां रक्तपीतपुष्पाणां रसैः पित्तैश्च भावयेत् ॥ ७८ ॥
॥ इति शिलाशुद्धिः ॥¹
सिता कृष्णा च सौराष्ट्री चूर्णखण्डाम्विका च सा² ॥७६॥
गोपित्तेन³ शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः ।
धमिला पातयेत् सत्त्वं क्रामणं चातिशुद्धकम् ॥ ८० ॥
॥ इति सौराष्ट्रीशुद्धिः ॥⁴
काशीसं त्रिविधं शुक्लं⁵ कृष्णं पीतमिति प्रिये ॥ ८१ ॥
काशीसं चूर्णयित्वा तु कासमद्दरसेन च ।
राजकोशातकीतोयैः⁶ पित्तेश्च⁷ परिभावयेत् ॥ ८२ ॥
॥ इति काशीसशुद्धिः ॥⁸
गैरिकां त्रिविधं रक्तहेमकेवलभेदतः⁹ ।
रक्तवर्ग रसक्काथपित्तै¹⁰स्तद्भावयेत् पृथक् ॥ ८३ ॥
अनेन क्रमयोगेन गैरिकां विमलं धमेत्¹¹ ।
क्रमात् सितञ्च¹² रक्तञ्च सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ ८४ ॥
॥ इति गैरिकशुद्धिः ॥¹³
(1) This is wanting in B and M. K has इति मनःशिलाशुद्धिः ॥
(2) M reads चुणिते सात्त्विकाचसा, which is unintelligible. (3) M has
गोवित्तैन, which is inc. (4) This is wanting in B and M. (5) K
has काशसं त्रिव धश. M has काशीसन्त्री……मुक्त. Both are incomplete.
(6) K reads कोशतकी, M reads तोयै. (7) M reads पचेन्न. (8) This
is wanting in B and M. (9) हेमाधं सितभेदतः, a variant in M.
(10) M reads वित्तैः, which is inc. (11) K reads भवेत्. (12) M
reads पीतञ्च. (13) This is wanting in B and M.

सप्तमः पटलः । ११३
राजावर्त्तो द्विधा देवि गुलिका¹चूर्णभेदतः ॥ ८५ ॥
तच्चूर्णं देवदेवेशि महिषीक्षीरसंयुक्तम्² ।
विपचेदायसे पात्रे गोघृतेन विमिश्रितम्³ ॥ ८६ ॥
तच्चूर्णितं सुरेशानि⁴ कुनटीघृतमिश्रितम्⁵ ।
सौभाग्यपञ्चगव्येन पिण्डीबन्धं तु⁶ कारयेत् ।
धमितं खादिराङ्गारैः⁷ सत्त्वं मुञ्चति शोभनम् ॥ ८७ ॥
॥ इति राजावर्त्तशुद्धिः ॥⁸
कङ्कुष्ठं विद्रुमच्छायं⁹ तच्च सत्त्वमयं प्रिये¹⁰ ॥ ८८ ॥
॥ इति कङ्कुष्ठम् ॥
सूर्यावर्त्तोदककणा-वङ्गिशिग्रुशिफारसैः¹¹ ।
कदली¹²कन्दसारेण 'वन्ध्याकोशातकीरसैः¹³ ॥ ८६ ॥
(1) K reads गुटिका. (2) K reads मिश्रित. (3) M reads
संमिश्रितम्. (4) M has महेशानि. (5) B reads कुनटि. K reads
संयुतम्. M reads कूनटी, which appears to be the error of the scribe.
(6) B reads पिण्डीबंधं तु. K reads पिंडिबडं तु. M reads पिच्छबद्धन्तु.
(7) धमितः खदिराङ्गारैः, a variant in B. K reads धामितं. M reads धमितः.
(8) This is wanting in B and M. We find the 84th śloka in all the
MSS. after इति राजावर्त्तशुद्धिः; but looking at the context, we placed the
same after the 83rd śloka. (9) M reads विद्रुमच्छायां, which is
gram. inc. (10) B reads यद्य. K reads सत्वं तु यन्प्रिये. (11) B
has वनशिग्रु. K has नवशीगु. M has त्रिवारसैः. (12) K reads
कहली. (13) K reads कोशतकी, which seems to be incorrect.
15

११४ रसार्णवे
काकमाची¹देवदाली²-वन्ध्यकन्दरसैस्तथा³ ।
एभिर्व्यस्तैः⁴ समस्तैर्वा क्षाराम्लस्नेहसंभवैः ।
महारसाश्चोपरसाः शुद्धिमायान्ति भाविताः ॥ ९० ॥
लाक्षालवणसौभाग्य-धूमसार⁵कटुत्रयम् ।
शिग्रुमूल⁶-मधूच्छिष्टं पथ्यागुग्गुलुधातवः⁷ ॥ ९१ ॥
सर्जिकासर्जनिर्यास⁸-पिण्याकोर्णसमन्वितम्⁹ ।
पारावतमलञ्चुद्रमत्स्यद्रावकपञ्चकम्¹⁰ ॥ ९२ ॥
तिलसर्षपगोधूम-माषनिष्पावचिक्रसम्¹¹ ।
छागक्षीरेण¹² संयुक्तं वज्रपिण्डो तु कीर्त्तिता¹³ ॥ ९३ ॥
अनया वज्रपिण्ड्या तु पञ्च¹⁴माहिषयुक्तया ।
महारसा मोदितासु पञ्चगव्येनं भाविताः ॥ ९४ ॥
कोष्ठे¹⁵ खराग्निना आताः¹⁶ सत्त्वं मुञ्चन्ति¹⁷ सुव्रते ।
(1) K has काचूमाचि, which appears to be incorrect. (2) M
reads देवताली. (3) B and M have रसेन च. (4) M reads
एभिस्तैय. (5) M reads द्रुमसार. (6) K reads शियूमूल. M reads
शियमूलं. (7) पथ्यां गुग्गुलधातवः, a variant in B, wherein the first
term is incorrect. M reads सर्जिकम् instead of धातवः. (8) B has
सर्जिनिर्यास. M has सर्जनिर्यासपिण्याको. (9) पिण्याकोर्णासमन्विता, a
variant in K. M has an incomplete charaṇa—नागसमन्वितम्. (10) B
reads पंचमं. (11) M has निष्पापचिक्सः. (12) K reads छागौ-
क्षीरेण. (13) वज्रपोंडो तु कीर्त्तिताः, an incorrect variant in K. वज्र-
पिण्डीति कीर्त्तित., a variant in M, wherein the last term is gram. inc.
(14) M reads फल. (15) K reads काश. M reads कांष्ठं. (16) B
and M read स्नात. (17) K and M read मुञ्चति.

सप्तमः पटलः। ११५
एवं शिलाभ्यो जीवेभ्यो मृद्भ्यः सत्त्वं प्रजायते¹ ॥ ८५ ॥
॥ इत्युपरसा अष्टौ ॥²
एवं चोपरसाः प्रोक्ताः शृणु³ लोहान्यतः परम् ॥ ८६ ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णं वङ्गं भुजङ्गमम्⁴ ।
लोहन्तु⁵ षड्विधं तच्च यथा पूर्व्वं तदक्षयम् ॥ ८७ ॥
तत्रादितः सुरेणानि सारं लोहद्वयं स्मृतम्⁶ ।
साधारणे तीक्ष्णशुल्वे⁷ वङ्गनागौ⁸ तु पूतिकौ⁹ ॥ ८८ ॥
रसजं¹⁰ क्षेत्रजं चैव लोहसंकरजं¹¹ तथा ।
त्रिविधं¹² जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ ८९ ॥
रक्ताभं पीतवर्णं च द्विविधं¹³ देवि काञ्चनम् ।
दाहे¹⁴ रक्तं सितं छेदे निकषे¹⁵ कुङ्कुमप्रभम् ॥ १०० ॥
सगौरवं मृदु¹⁶ स्निग्धं तारं¹⁷शुल्बविवर्जितम् ।
(१) B reads प्रदापयेत्. M reads प्रतापयेत्. (२) This is wanting
in B and M. (३) M reads त्वा, which is incorrect. (४) तास्ता
वङ्गभुजङ्गमाः, a variant in K. तीक्ष्णवर्णं तु जङ्गमा, an incorrect variant in
M. [The term नाग= भुजङ्गम = शीष.] (५) तु is wanting in K.
(६) K reads मतं. (७) B reads तित्त्वागुल्मं. K reads साधारणौ, which
is gram. inc. (८) M reads नागवङ्गौ. (९) B has पूनिकौ. K
has पूनिकौ. M has पौतिकौ. We have adopted the above reading
after collating all the texts. (१०) M reads रजस्क. (११) M
has लोहसङ्करजौ, which is gram. inc. (१२) M reads त्रिविधो, which
is not gram. correct. (१३) M has विविधं. (१४) M reads
साधे. (१५) K reads निकशे. (१६) B has गुरु, which seems to
be a tautology. (१७) B reads शश्वि.

११६
हेम षोडशवर्णाक्यं शस्यते देहलोहयोः ॥ १०१ ॥
मृत्तिका¹ मातुलुङ्गाम्लैः² पञ्चवासरभाविता³ ।
सभस्मैललवणा⁴ हेम शोधयेत् पुटपाकत्तः ॥ १०२ ॥
शुक्लं तारञ्च तारष्णञ्च⁵ द्विविधं रजतं प्रिये ।
गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं तारमुत्तममिष्यते ॥ १०३ ॥
नागेन क्षारराजेन द्रावितं शुद्धिमृच्छति ।
तारं त्रिवारं निक्षिप्तं पिशाची⁶तैलमध्यतः ॥ १०४ ॥
ताम्रं च द्विविधं प्रोक्तं रक्तं⁷ कृष्णं सुरेखरि⁸ ।
घनघातसहं स्निग्धं⁹ रक्तपत्रं¹⁰ मृदूत्तमम्¹¹ ॥ १०५ ॥
सुह्यर्केचौरलवण¹²-क्षाराम्लपरिलेपितम्¹³ ।
ताम्रपत्रं च निर्गुण्डी-रसमध्ये तु ढालयेत्¹⁴ ॥ १०६ ॥
(1) M reads मृत्तिकां, which is gram inc. (2) B has मातु-
लुङ्गाम्लो, which is incorrect. (3) K reads पञ्चशार सुभावित. M reads
पञ्चवासरभाविताम्, which is gram. incorrect. (4) M has सभस्म लवणैः,
which is not correct. (5) B reads तापरूष्णञ्च. K reads तायरूष्णञ्च.
(6) B has पिशाचौञ्च, which is unintelligible. (7) रक्तं is wanting
in B, thus destroying the metre. (8) K reads सुरेश्वरि, which is a
palpable error of the scribe. (9) घनघातसहास्निग्ध, a variant in K.
घनवातसहस्निग्ध, a variant in M, wherein वात seems to be inc. (10) K
reads रक्तपीतं. M reads रक्तपात्रं. (11) Both B and K read मृदुत्समम्,
which is inc. (12) B reads चारलवण. The letter कं after सुह्य is
wanting in M. (13) K reads परिपेबितं. M reads विरलेपितम्.
(14) निर्गण्डीरसमध्येन डालयेत्, a variant in M.

सप्तमः पटलः । ११७
रोहणं वाजरं चैव¹ तृतीयं च पडालकम्² ।
इति तीक्ष्णं त्रिधा तच्च कान्त³लोहमिति स्मृतम् ॥ १०७ ॥
नीलं कृष्णमिति स्निग्धं⁴ सूक्ष्मधारमयः⁵ शुभम् ।
गुडूची⁶ हंसपादी च नक्तमालः⁷ फलत्रयम्⁸ ॥ १०८ ॥
गोपालकी⁹ गोरसानं¹⁰ तुम्बुरुर्लोहनिघ्नकः¹¹ ।
एषां रसे ढालयेत्तत्¹² गिरिदोषनिवृत्तये ॥ १०६ ॥
त्रपु च¹³ द्विविधं ज्ञेयं श्वेतं¹⁴कृष्णविभेदतः ।
श्वेतं¹⁵ लघु मृदु स्निग्ध-मुत्तमं वङ्गमुच्यते ॥ ११० ॥
नागस्त्वेकविधो¹⁶ देवि शीघ्रद्रावी¹⁷ मृदुर्गुरुः ॥ १११ ॥
महिषस्यास्थिचूर्णेन वापात्तन्मूत्रसेचनात् ।
वङ्गं शुद्धं भवेत्तद्वत्¹⁸ नागो नागास्थिमूत्रतः¹⁹ ॥ ११२ ॥

(1) M reads राजकं चैव. (2) M reads पटोलकम्. (3) B
reads कांतौ. M reads कान्तौ. (4) नीलं कृष्णं त्वतिस्निग्ध, a variant in K.
(5) K has सूक्ष्मधारमय. M has सूक्ष्मधारमषण. The terms मय and मषण are
not correct. (6) B reads गुडची. M reads गनूची. (7) B and
K read नक्तमाला. M reads नक्तमाल. (8) M has पलत्रयम्, which
seems to be the error of the scribe. (9) B reads गोपालिकौ. K
reads सेफालिका. (10) All the texts read गोरसानां, wherein the sixth
case-ending cannot be accounted for. (11) K has तुम्बुरुर्लोहविघ्नकः.
M has तुम्बुलीहश्च निष्ककम्. (12) M reads डालयेत्तत्. (13) K
reads त्रपुष. (14) B and M read सित. (15) K reads सितं.
(16) M has नागमेकविध. (17) K reads शीघ्रद्रावि. (18) K reads
भवेदग्रौ. M reads भवेच्चतत्. (19) The term नागो is wanting in B.
K has वापास्थिमूत्रतः, which is incomplete as well as incorrect.

११८ रसार्णवे
गौरीफलानि¹ क्षुरको रजनी तुम्बुरूणि च² ।
कुवेराक्षस्य वीजानि मल्लिकायाश्च सुन्दरि ॥ ११३ ॥
पलाशशुष्कापामार्ग³-क्षारस्नुक्क्षीरयोगतः⁴ ।
सप्तधा परिवापेन शोधयन्ति भुजङ्गमम्⁵ ॥ ११४ ॥
सुही⁶क्षीरसमायोगात् वङ्गं⁷ चावापयेत्ततः ॥ ११५ ॥
स्नुह्यर्कक्षारहलिनी-कञ्चुकी⁸कन्दचित्रकैः ।
गुञ्जाकरञ्जधुत्तूर⁹-हयगन्धाङ्घितालकैः¹⁰ ॥ ११६ ॥
नक्तमालेङ्गुदोशक्र¹¹-वारुणीमूलसंयुतैः ।
पिष्टैर्माहिषतक्रे तु¹² सप्तरात्रोषितैस्ततः ।
निषेकः सर्व्वलोहानां मलं हन्ति न संशयः¹³ ॥ ११७ ॥
देवदालोफलरजः-स्वरसैर्भावितं मुहुः ।

(1) B has गौरिफलातौत्. M has गौरोखल्कन्दौ. Both the readings
seem to be incorrect. (2) रजनी तु करूणि च, an incorrect variant
in K. M reads रञ्जनी instead of रजनी. (3) पलाश शुष्कयामार्गा, a
variant in B, which seems to be erroneous. (4) क्षारस्नुह्यर्कक्षीर-
योगतः, a variant in K, which destroys the metre. (5) M reads भुज-
ङ्गमाः, which is gram. incorrect. (6) B reads जं कू. M reads धुङ्गी.
Both are unintelligible. (7) M reads पाक. (8) K has-
कंचुकी, which appears to be the error of the scribe. (9) B reads
धत्तूर. K reads धत्तूर. M reads धुधूर. (10) B has तालजैः. K has
धि instead of द्वि., which is not correct. (11) K reads नक्तमालां-
गुदोशक, which is gram. inc. M reads वज instead of शक्र. (12) M
reads तकेस्तु. (13) M reads निषेकतः, which is a tautology.

सप्तमः पटलः । ११९
द्रावयेत् कनकं वापात्¹ भूयो न² कठिनं भवेत् ॥ ११८ ॥
अखिलानि च सत्त्वानि³ द्रावयेत्तत्प्रभावतः⁴ ॥ ११९ ॥
समांशं सुरगोपस्य सुरदाख्याथ⁵ यद्रजः ।
आवापात् कुरुते देवि कनकं जलसन्निभम् ॥ १२० ॥
मण्डूकास्थिवसाटङ्क-हयलालेन्द्रगोपकैः⁶ ।
प्रतिवापेन कनकं सुचिरं तिष्ठति द्रुतम्⁷ ॥ १२१ ॥
त्रिःसप्तकृत्वो⁸ गोमूत्रे ज्वालिनोभस्म⁹गालितम् ।
शोषयेत्तस्य वापेन तीक्ष्णं मूषागतं¹⁰ द्रवेत् ॥ १२२ ॥
त्रिःसप्तकृत्वो¹¹ निचुल-भस्मना भावितेन तु¹² ।
केतक्यास्तु रसैस्तीक्ष्णम्¹³ आवापाद्द्रवतां व्रजेत् ॥ १२३ ॥
पक्वधात्रीफलरसैः शङ्खे¹⁴ सप्ताहभावितम् ।
(1) K reads वापि. (2) M reads भूयेन, which is gram. inc.
(3) अखिलानि च सत्वानि, an incomplete variant in B. K reads सत्वानि.
अखिलांच च सत्वानि, an incorrect variant in M. (4) B has an in-
complete charaṇa—द्रावयेत् प्रयत्नतः. K has द्रावयेत्तत्प्रयत्नतः. (5) M reads
सुरदाराथ यद्रजः, which is incorrect. (6) K reads गोपकैः. M reads
हङ्गाललिजगोपकैः, which is unintelligible. (7) B has an incomplete
charaṇa—सुचिरं···ति द्रुत. (8) B reads त्रिःसप्तकृत्वा. K and M read
त्रिसप्तकृत्वो. Both are gram inc. (9) K reads ज्वालिनि. M reads
ज्वालिनोपच. (10) K has मूखागतं, which is inc. [Vide p. 39, note
(11)]. (11) All the MSS. read त्रिसप्तकृत्वो, which is grammatically
erroneous. (12) K reads विन्दुतेन तु. (13) B reads रसैस्तीक्ष्णम.
K reads केतक्या सुरसैस्तीक्ष्णा. Both are gram. inc. (14) B reads
संख्ये.

१२० रसार्णवे
पुनः कञ्चुकितोयेन¹ भावितं सप्त²वासरम् ॥ १२४ ॥
शरावयुगलान्तःस्थं³ सुदृढं परिधामितम्⁴ ।
तत्तीक्ष्णचूर्णं⁵ देवेशि रसरूपं प्रजायते ॥ १२५ ॥
तालकं गन्धपाषाण⁶-शिलामाक्षिकगैरिकम् ।
काशीसं खण्डसौराष्ट्रो⁷-तुल्यमभ्रकमेव च ॥ १२६ ॥
श्वशृगालतरक्षूणां⁸ कुक्कुटस्य मलं⁹ तथा ।
मयूरष्ट्रभमार्जार-विष्ठा च समभागकम्¹⁰ ॥ १२७ ॥
भावयेत्त्रिः¹¹ स्नुहीक्षीरै¹²र्देवदालो¹³रसेन च ।
तत्कल्क¹⁴मष्टमांशेन लांहपत्राणि¹⁵ लेपयेत् ॥ १२८ ॥
धमे द्रुतं भवेल्लोहमेतैरेव निषेचयेत्¹⁶ ।
(1) K reads कञ्चुकी. M reads पान in place of पुन:, which is inc.
(2) M reads भावितस्सप्त. (3) शरावयुगलस्थं च, a variant in B. शराव-
युगलेस्थं च, a variant in K. Both the readings seem to be incorrect.
(4) B reads erroneously—परिधावापित. M reads परिधामितः. (5) K
has तीक्ष्णचूर्णानि, which is not gram. correct. (6) B and K read
गन्धपाषाणं, which is not correct, as the term is in masculine gender. M
reads तालगन्धकपाषाण, which is not accurate. (7) M has कासीसं
खण्डसौराष्ट्र. (8) M reads श्वशृगालखरीष्ट्राणां. (9) B and K
have मलन्तथा. (10) B and K read समभागिकम्. (11) B
reads भावय त्रि. K reads भावयं त्रि;. M reads भावयंस्तु. The first two
readings are incorrect, and the last is incomplete. (12) M reads
क्षुहिच्छीरैः. (13) M reads देवताली. (14) M has तत्कल, which
seems to be inc. (15) B and M read लोहपात्राणि. (16) एतै-
रेतन्निषिचयेत, an incorrect variant in K.