पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ९. सू - २०. ] दीपिकासहितम्. १०४७
नाडीष्वाततास्तत्र श्वेतस्सुषुम्नो ब्रह्मयानस्सुषुम्नाया
माततस्तत्प्रकाशेनैष निर्गच्छति' इति पौत्रायणश्रु
तिः ॥ १८ ॥
(७) सू— ॐ ॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॥ ॐ ॥ १९ ॥
रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिन उत्क्रमणं न युक्तमिति चे
न्न, सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनाम् ॥ १९ ॥
(८) कियत्कालम् ?
सू—ॐ ॥ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॥ ॐ ॥ २० ॥
तो ज्ञायत इत्यत आह—सहस्रमिति । वैशब्दः प्रसिद्धौ । आसु द्वैरा
श्येन पञ्चशतभेदभिन्नाः पुनः प्रत्येकं पञ्चशतभेदभिन्नाः सहस्रसङ्ख्या
काः तासु नाडीषु 'आतताः' अन्तर्राश्रिताः सन्ति । 'तत्र' सहस्रस
ङ्ख्याकेषु रश्मिषु पूर्वोत्तरवर्गेषु मध्ये वर्णतः श्वेतो, नामतः सुषुम्नः,
कर्मतो 'ब्रह्मयानो' ब्रह्मप्रापको रश्मिविशेषः । शताधिकायां सुषुम्ना
ख्यायां नाड्या मन्तरा ततोऽन्योऽस्ति । तत्प्रकाशेन 'एषः' ज्ञानी जी
वो देहान्निष्क्रामतीत्यर्थः । श्रुतिरित्त्यनन्तरं उक्तार्थे प्रमाणमिति शेषः ॥
(७) उक्तमाक्षिप्य समाधत्सूत्रं पठति—निशीति ॥ अत्राद्यन
आवृत्त्या 'निशि' रात्रौ यतस्सूर्यरश्मयो न सन्ति अतः तदा पर्यवसि
तकर्मणां केषां चित् ज्ञानिनामपेक्षितमुत्क्रमणं न युक्तं, केषां चित्
ज्ञानिनामेवं, केषां चिद्नेवमिति वैलक्षण्यमपि न युक्तमित्याक्षेपांशयो
जना मभिप्रेत्य तमंशं व्याचष्टे—निशीति । ज्ञानिन इति । परिसमाप्त
प्रतिबन्धककर्मणो ज्ञानिन इत्यर्थः । न विलक्षणमपि कस्य चिद्युक्त
मित्यपि व्याख्येयमेतत् । परिहारांशं व्याचष्टे—नेति । निशि मृतानां
ज्ञानिनां बाह्यादित्यरश्म्यभावात्सर्वेषां रश्म्यनुसारेण उत्क्रमणानु
पपत्तिर्नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतः—सम्बन्धादिति । तद्व्याचष्टे—सर्वदे
ति । 'रश्मीनां' अन्तस्थादित्यरश्मीनां सर्वदा नाडीसम्बन्धसत्त्वा
दित्यर्थः । तथा च निशि बाह्यादित्यरश्म्यभावोऽप्रयोजकः । आन्तरा
दित्यरश्म्यभावस्त्वसिद्ध इति भावः ॥
(८) ननु नाडीरश्मिसम्बन्धः सर्वदाऽस्तीति कोऽर्थः । किं सदा
तनः? किं वा देहपातपूर्वकालीनः? उत यावद्देहभावी ? । नाद्यः, सदा
नाडीनामभावात् । न द्वितीयः, कदाचित ज्ञानिनोऽपि तमसोत्क्रान्ति
प्रसङ्गात् । न तृतीयः, यावद्देहं तन्नियमे प्रमाणाभावादिति भावेन पृ

१०४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ]
यावद्देहो विद्यते तावद्रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव ।
(९) ‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो या
वदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तते’
इति माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ २० ॥
(१०) सू— ॐ ॥ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॥ ॐ ॥ २१ ॥
दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रह्मोत्तरायणे ।
इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ।
च्छति—कियदिति । कियत्कालं रश्मीनां नाडीसम्बन्धोऽस्तीति विप
रिणामेनान्वयः । एतत्परिहाराय सूत्रमुपन्यस्यति—यावदिति ॥ अत्र
सम्बन्धादिति पदं षष्ठ्यन्ततया विपरिणम्य अनुवर्तते । चशब्दो न पू
र्वपक्षयुक्तदोष इति साध्यसमुच्चायक इति भावेन यावद्देहभावित्वाद्वि
ति हेतुवाक्यं व्याचष्टे—यावदिति । अस्त्येव यत इति शेषः । अस्य अ
ध्याहृतातोनैत्यनेनान्वयः ॥
(९) नन्वत्रापि प्रमाणाभावो दोष उक्त इत्यतः प्रवृत्तं दर्शयति
श्रुत्यंशं व्याचष्टे—संसृष्टा इति ॥ ‘एते’ आदित्यरश्मयः ‘संसृष्टाः’
सम्बद्धा इत्यर्थः । चावन्योन्यसमुच्चये । ‘वियोगो’ विभागः ‘इदं’ प्र
मितं स्थूलशरीरं ‘एतैः’ रश्मिभिः ‘पश्यति’ नाड्यन्तर्मार्गमिति शे
षः । ‘एतैः’ प्रकाशैः निमित्तभूतैरुत्क्रान्तौ ‘प्रवर्तते’ प्रयतते ततः ए
तैरेवोत्क्रामत्युत्क्रान्तिकाल ज्ञानीत्यर्थः । श्रुतिरिति सूत्रशेषोक्तिः । यत
इति शेषः । अस्यास्त्येवेति साध्येनान्वयः ॥
(१०) ननु व्यर्थोऽयं ज्ञानिनः रात्रौ उत्क्रमणसम्भवप्रतिपादनाया
सः ‘दक्षिणे मरणात्’ इति वचनात् मोक्षार्थं ज्ञानिनो दक्षिणायनो
त्क्रान्त्ययोगात् । तद्वद्रात्रावप्युत्क्रान्त्यभावोपपत्तेरित्याशङ्कां परिहर
त्सूत्रं पठति—अतश्चेति ॥ अत्रापिशब्दः स्मृतिसत्त्वेऽपि दक्षिणायने
ऽपीति समुच्चये । चशब्दः साध्यसमुच्चये । हिशब्दो हेताविति भावेन
अयनेऽपि हि दक्षिणे इति साध्यांशं उत्क्रान्तिर्युज्यत इति पदद्वयाध्या
हारेण व्याचष्टे—दक्षिणेति । उत्तरायणमरणात् ब्रह्म यातीत्यन्वयः ।
उक्तं वचनं, भावे क्तः । इति स्मृतिसद्भावेऽपि दक्षिणायने उत्क्रान्ति
र्युज्यत इत्यर्थः । अस्यातो न स्मृतिबलेन ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्त्य
योगदृष्टान्तेन रात्रावपि तद्भावो वाच्य इति चशब्दसूचितसाध्येना
न्वयः ॥

[अधि - ९. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. १०४९
(११) शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ।
तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥
ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।
महर्लोकादिगन्तार उत्तरायणरश्मिभिः ॥
निर्गच्छन्तीतरे तैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ।
उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ॥
न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात्फलम् ।
(११) कुत इत्यतः प्रवृत्तमित इति हेत्वंशं प्रकृतसम्बन्धपरामर्शक
तया स्पष्टत्वात् अव्याकृत्य समग्रसूत्रार्थं स्मृत्या विशदयति—शतमिति ॥ सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ‘शतं पञ्चैव’ पञ्च शतान्येवेत्यर्थः ।
‘तावन्त एव’ पञ्च शतान्येव ते रश्मयः । उभयेषां प्रयोजनमाह—महर्लोकादीति । महर्लोक एव आदिर्येषां ते महर्लोकादयः तान् गन्तारः प्रतीकालम्बनाः । अतद्गुण

१०५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ]
ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ॥
अत्युत्तमानां केषां चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः ।
इति नारायणाध्यात्मे ॥ २१ ॥
-*-
१०. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू-ॐ॥ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते॥ ॐ॥ २२ ॥
इति स्मृतौ ' उत्तरं ' उत्तरायणमिति निगद्यते । दक्षिणायनरश्मिप
श्चशतमेव दक्षिणायनमिति निगद्यत इत्यर्थः, अयं च तत्त्वप्रदीपोक्तः ।
अनेन ' ते ' इति नपुंसकद्विवचनं षष्ठीद्विवचनत्वेन विपरिणतव्यमि
त्युक्तं भवति । ते रश्मयः निगद्यते निगद्यन्त इति वा । एवकारव्या
वर्त्य आपातप्रतीतार्थं निषेधति-न त्विति । स्मृतौ दक्षिणमुत्तरमिति
शब्दोक्तः कालविशेषो ' नास्ति ' न भवतीत्यर्थः । कुतोऽयमर्थो ' द
क्षिणे मर

?
Wait, look at line 13:
"यत इत्याद्युपस्कार्यम्" - wait, there is only ONE द्या:
य - त - इ - त्या - द्यु - प - स्का - र्य - म्
Wait! Look at the image line 13:
"यत इत्याद्याद्युपस्कार्यम्"
Wait, is there "द्या" and then "द्यु"?
Let's zoom in on line 13, first word:
"यत इत्या" -> then there is "द्यु" or "द्या"?
It is: "इत्यादावुपस्कार्यम्"??
Wait! Look at the letters:
इ (i)
त्या (tyā)
दा (dā)
वु (vu)
प (pa)
स्का (skā)
र्य (rya)
म् (m)
Wait! Could it be "इत्यादावुपस्कार्यम्"?
इति + आदौ + उपस्कार्यम् = इत्यादावुपस्कार्यम्!
"यत इति आदौ उपस्कार्यम्" = The word 'यत' is to be supplied at the beginning (आदौ)!
WOW, THAT MAKES TOTAL SENSE!
"यत इति आदौ उपस्कार्यम्" -> "यत इत्यादावुपस्कार्यम्"!
Because: Look at line 8: "तथा चेत्थं योजना—यतः 'अग्निर्ज्योतिः' इत्यादिना..."
He supplied 'यतः' at the beginning!
So here

१०५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ]
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥
(गी. ८-२४,२५.)
इत्यत्र योगीति विशेषणात्स्मरणनिमित्ते चैते गती ॥
(२) गत्यनुस्मरणाद्ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् ।
देवेनाभिजिता शुक्लपक्षेन च सपूर्णमा ।
विषुवा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥ इति ॥
एवं प्रतिज्ञातमार्गद्वये अपुनरावृत्तिमार्गमभिधाय पुनरावृत्तिसाधन
माह—धूम इति । यत्रादौ धूमाभिमानिदेवस्य लोकः, तदनुरात्रिदेव
स्य, ततः कृष्णपक्षदेवस्य, अथ षण्मासाभिमानिनां लोकाः, तदनु द
क्षिणायनदेवलोको वर्तते । ‘तत्र’ तेन मार्गेण ‘योगी’ काम्यकर्मी
‘चान्द्रमसं’ चन्द्रसम्बन्धि ज्योतिः प्राप्य पुनः भूमौ जायत इत्यर्थः ।
न चैतावता दक्षिणायने मृत

[ अधि - १०. सू - २२. ] दीपिकासहितम्. १०५३
अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वै गतिः ॥ इत्यध्या
त्मे ॥ २२ ॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते
ब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य
द्वितीयः पादः.
॥ ॐ ॥
इति वचनादेवेति तत्त्वप्रदीपोक्तिः । अध्यात्मे ग्रन्थे वचनादिति शे
षः । अस्य स्मरणनिमित्ते चैते इति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ १० ॥
॥ इति योग्यधिकरणम् ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वन्त्राणां
श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना
थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपिका
यां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः.
॥ ॐ ॥

१०५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ४. पा - ३.]

१०. अधिकरणम् ॥
( १ ) मार्गो गम्यं चास्मिन् पाद उच्यते ।
सू—ॐ ॥ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॥ ॐ ॥ १ ॥
'तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह आपूर्यमाणपक्ष
म्' ( छा. ५-१०-१०. ) इत्यर्चिषः प्राथम्यं श्रूयते । 'य
दा ह वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति'
( बृ. ७-१०-१. ) इति वायोः ।
( २ ) तत्रार्चिषः प्राप्तिरेव प्रथमा ।
( ३ ) द्वावेव मार्गौ प्रथितार्वचिरादिः विपश्चिताम् ।
१०. अधिकरणम् ॥
( १ ) एतत्पादार्थं दर्शयति—मार्गेति ॥ ब्रह्मप्राप्तौ मार्ग इत्यर्थः । उ
त्क्रान्तानामिति शेषः, ब्रह्मनाड्या नाड्यन्तरेण चोत्क्रान्तानामिति तद्
र्थः, न तु ब्रह्मनाड्येत्येव । नाड्यन्तरोत्क्रान्तानां स्वस्वलोकप्राप्तौ मार्गा
न्तराभावात् । 'गम्यं' प्राप्यं कार्याकार्यब्रह्मरूपं, तेन मार्गेण गतानामि
ति शेषः । चः समुच्चये । 'अस्मिन्

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिका सहितम्. १०५५
धूमादिः कर्मिणां चैव सर्ववेदविनिर्णयात् ॥
अग्निर्ज्योतिरिति द्वैधैवार्चिपस्सम्प्रतिष्ठितिः।
अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन् ॥ इति ॥
एकस्मिंस्तु पुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान् ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ १ ॥
:—*—:
तत्प्रथितेरित्यस्य तस्यां स्मृतौ तेषां तस्य मार्गैकत्वस्य अर्चिरादित्व
स्य च प्रसिद्धत्वादित्यर्थमुपेत्य तां स्मृतिं दर्शयति—द्वावेवेति ॥ अ
र्चिरादिरिति बहुव्रीहिः । तथा च ‘सर्ववेदविनिर्णयात्’ सर्ववेदानभि
श्रित्य विचार्य ज्ञानिनामेकः कर्मिणां चापर इति द्वावेव मार्गौ ‘प्रथि
तौ’ प्रसिद्धौ ज्ञानिभिर्निणींताविति यावत् । न त्वेकस्त्रयो वा । ‘विप
श्चितां’ उत्क्रान्तज्ञानिनां यो मार्गः सोऽर्चिरादिरेव ज्ञेयः । काम्यकर्मि
णां मार्गस्तु धूमादिरेवेति योजना । ननु ‘अग्निर्ज्योतिः’ इति गीता
स्मृतावग्नेः प्राथम्यमुच्यते, तत्कथमत्रार्चिषो ज्योतिश्शब्दितस्य द्वि
तीयप्राप्यत्वेनोक्तस्य प्राथम्यमुच्यत इत्यत आह—अग्निरिति । एक
स्याग्निपुत्रस्यार्चिष एवाग्निर्ज्योतिरिति ‘द्वेधा’ द्विरूपेण ‘सम्प्रतिष्ठि
तिः’ सम्यगवस्थानं भवति नार्चिषोऽन्योऽग्निः । तत्र ब्रह्म संव्रजन् ज्ञा
नी प्रथममग्निमेत्याथ ज्योतिराप्नोति । तथाऽपि पृथक्तिं नोच्यते ‘तेऽ
र्चिषम्’ इत्यादिश्रुतावित्यत आह—एकस्मिन्निति । ‘महान्’ पूज्यो अ
र्चिर्नामकोऽग्निर्ज्योतिर्भेदेन ‘द्विरूपो’ द्विविधोऽपि यत एकस्मिन् पुरे
संस्थः, अतः ‘तेऽर्चिषम’ इति श्रुतौ पृथक् नोच्यते । यतः प्रथमं द्विवि
धोऽपि क्रमेण ज्ञानिप्राप्योऽतो नार्चिषः प्राथम्यविरोधः । नन्वग्नेः सो
मादनन्तरं प्राप्तिः ‘सोमं वैश्वानरम्’ इति वचनात्, अतः कथमेतदि
त्यत आह—अग्नेः सुत इति । तथा च यतोऽग्नेस्सुतोऽतः ‘सोमं वैश्वा
नरम्’ इति वक्ष्यमाणविरोधोऽपि न, अस्य प्रधानाग्निपुत्रत्वादिति यो
जना । ब्रह्मतर्क इत्यस्य प्रथितेरिति सौत्रपदेनान्वयः । सूत्रार्थस्तु—उ
त्क्रान्तो ज्ञानी ब्रह्म गच्छंश्चैकेनैवार्चिरादिना मार्गेण गच्छति, न तु मा
र्गभेदेन । मार्गस्यार्चिरादित्वं एकत्वं च कुतः सिद्धम् ? ‘तत्प्रथितेः’
तस्य ज्ञानिमार्गस्यार्चिरादित्वस्यैकत्वस्य च ‘सर्वे वा’ ( )
इति श्रुतौ ‘अग्निः’ इति स्मृतौ च प्रसिद्धत्वादिति ॥ १ ॥
॥ इति अर्चिराद्यधिकरणम् ॥

१०५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ४. पा - ३.]
२. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ ॐ ॥ २ ॥
अर्चिषो वायुं गच्छति ' स वायुमागच्छति ' ( बृ.
७-१०-१.) इति सामान्यवचनात् ॥
( २ ) 'स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरह
२. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे वायोर्द्वितीयप्राप्यत्वं समर्थ्यते । तत्र ' द्वावेव
मार्गौ' इति स्मृतेः समग्रमार्गस्यैकत्वेऽपि अर्चिःपूर्वपक्षयोर्मध्ये मार्गभे
दसम्भवात् । ' स वायुमागच्छति , अर्चिषोऽहः ' इति श्रुतिद्वयप्रामा
ण्याद्द्वाय्वह्लोरुभयोरधिकारिभेदेन द्वितीयप्राप्यत्वमिति पूर्वपक्षे सि
द्धान्तयतसूत्रमुपन्यस्यति—वायुशब्दादिति ॥ सूत्रेऽध्याहार्यप्रतिज्ञां
दर्शयति—अर्चिष इति । अनन्तरमिति शेषः । तथा चैकेनैव मार्गेण
ब्रह्म गच्छन् ज्ञानी तस्मिन् मार्गेऽर्चिषोऽनन्तरं वायुमेव गच्छति
न त्वहरित्यर्थः । कुत एतदित्यतोऽत्र हेतुतया प्रवृत्तं सूत्रं अविशेषवि
शेषाभ्यां वायुशब्दात् वायुश्रुतेरित्यन्वयमुपेत्य व्याचष्टे—स इति ।
सामान्येत्यविशेषपदव्याख्यानम् । 'वचनात् ' बृहदारण्यकश्रुतेः ।
' सः' उत्क्रान्तोऽपरोक्षज्ञानी अर्चिर्द्वारा 'वायुं ' प्रवाहाख्यमागच्छती
ति सिद्धान्ते श्रुत्यर्थः । सामान्यश्रुतेः द्वितीयप्राप्यतानिर्णायकत्वं तु
न्यायानुगृहीतत्वेन । न्यायस्तु टीकायामेव प्रदर्शितः ॥
( २ ) ननु श्रुतेः सामान्यवचनत्वादेव प्रथमप्राप्यप्रतिपादकत्वं
किं न स्यादित्याशङ्कायां न केवलमेवंन्यायानुगृहीतसामान्यश्रुत्या वा
योर्द्वितीयप्राप्यतासिद्धिः, येनोक्तदोषस्स्यात् । अपि तु विशेषश्रुतित
श्वेति भावेन प्रवृत्तं विशेषेत्यंशं व्याचष्टे--स इति ॥ 'सः' ज्ञानी
' इतः' शरीरात् 'गतः' उत्क्रान्त इत्यर्थः । यद्वा—' इतः' अर्चिषो
'गतः' तल्लोकान्निर्गत इत्यर्थः । द्वितीयां गतिमिति सामानाधिकर
ण्यं, 'गतिं ' प्राप्य अहरागच्छतीत्यन्वयः । एवमुत्तरत्रापि । 'विशेष
वचनात् ' विशेषश्रुतेः । चस्सामान्यश्रुतिसमुच्चये । स्पष्टस्सूत्रार्थः ।
अत्र टीकायां पूर्वाधिकरणगुणसूत्रत्वेनापीदं सूत्रं व्याख्यातं, तस्मिन्
पक्षे ' वायुशब्दात् ' वायोः द्वितीयप्राप्यत्वश्रुतेः सकाशाद्वायुशब्द
स्य वायोः प्राथम्येन प्राप्यत्वश्रुतेः 'अविशेषविशेषाभ्यां ' भावप्रधा
नोऽयं सामान्यविशेषभावाभ्यां निमित्ताभ्यां बाधो द्वितीयप्राप्यत्वप्र

[ अधि - ३. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. १०५७
रह आपूर्यमाणपक्षम्' ( ) इति विशेषवच
नाच्च ॥ २ ॥
*
३. अधिकरणम् ॥
सू—ॐ ॥ तडितोऽधि वरुणस्सम्बन्धात् ॥ ॐ ॥ ३ ॥
( १ ) 'मासेभ्यस्संवत्सरं संवत्सराद्वरुणलोकं वरुणलो
कात्प्रजापतिलोकम् ' इति कौण्डिन्यश्रुतिः । ' संवत्स
रात्तडितमागच्छति तडितः प्रजापतिलोकम् ' इति च
गौपवनश्रुतिः ।
तिपादकत्वं सम्भवतीति नार्चिःप्राथम्यश्रुतेस्तद्विरोध इति सूत्रार्थः ।
तदनुसारेण सामान्यवचनत्वाद्विशेषवचनत्वादिति भाष्यार्थश्च द्रष्ट
व्यः । एवमस्मिन् पक्षे प्रतिज्ञाभाष्यस्यापि सामान्यश्रुतेरर्चिषोऽन
न्तरं वायुं गच्छतीत्यर्थ इत्युपस्कारेण व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥
॥ इति वायुशब्दाधिकरणम् ॥
—:※:—
३. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे तडिदभिमानिलोकस्य संवत्सराभिमानिलोकान्
न्तरप्राप्यत्वं समर्थ्यते । तत्र सन्देहबीजं श्रुतिविगानं दर्शयति-मासेभ्य
इति ॥ यद्यपि छान्दोगे 'संवत्सरादादित्यम्' ( ) इति आदि
त्यस्यापि संवत्सरानन्तर्यं श्रुतमस्ति । तथाऽपि अनुक्तित उक्तेर्बलवत्त्वा
त्कौण्डिन्यगौपवनश्रुतिद्वयबलात्संवत्सरात्पश्चादादित्यात्पूर्वं प्रजापतेः
प्राप्यत्वमविचारेणैव सिद्धमिति प्रजापतेः पूर्वं संवत्सरादनन्तरं वरु
णतडितोरुभयोरपि अधिकारिभेदेन प्राप्यत्वम्, उत संवत्सरानन्तर्यं
तडित एव, न वरुणस्य, तस्य तु तडिदानन्तर्यमिति विचार्यत इति
भावः । श्रुत्योर्माससंवत्सरतडिच्छब्दास्तत्तद्देवतालोकपराः । प्रजाप
तिशब्दः प्रजेश्वरपरो दक्षपरो वा बोध्यः । पूर्वश्रुतौ गच्छतीति शे
षः । कौण्डिन्यश्रुतिरित्यनन्तरं वरुणस्य संवत्सरादानन्तर्यं वक्तीति,
गौपवनश्रुतिरित्यनन्तरं तडितः संवत्सरादानन्तर्यं वक्तीति च शेषः ।
यत एवं श्रुतिद्वयविरोधः संशयबीजमस्ति अतः संशय इति भावः ॥
१३३

१०५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ]
( २ ) 'तत्र तटितो वरुणं गच्छति । तटिता हूह्यते वरुण
लोकस्तटिदुपरि मुक्तामयो राजते तत्रासौ वरुणो रा
जा सत्यानृते विविञ्चति' ( ) इत्युपरिस
म्बन्धश्रुतेः ॥ ३ ॥
—: ❖ :—
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ॥ ॐ ॥ ४ ॥
पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुः । पूर्वगमनलिङ्गात् ॥ ४ ॥
( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे—तत्रेति ॥ उपरीत्यत्रापि सम्ब
ध्यते । तथा चोत्क्रान्तो ज्ञानी सर्वोऽपि 'तत्र' स्वगम्ये मार्गे संवत्सरा
नन्तरं तटितमेव गच्छति । तटित उपरि तदनन्तरं वरुणं गच्छतीत्य
र्थः । अनेन 'तटितोऽधि' तटित उपरि वरुणः प्राप्यो, न तु ततः प्रा
[L14

[ अधि - ४. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. १०५९
(२) कुतः?
सू- ॐ ॥ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ॐ ॥ ५ ॥
'स वायुमागच्छति' (बृ. ७-१०-१.) इति प्रथममु
च्यते। 'उत्क्रान्तो विद्वान् परमभिगच्छन् विद्युत्तमे
वान्तत उपगच्छति द्योंर्वाव विद्युत्तत्पतिं वायुमुपग
म्य तेनैव ब्रह्म गच्छति' ( ) इत्यन्तेऽपि
वायुगमनश्रुतेः ।
क्तो वायुरसौ प्रवहाख्यः 'आतिवाहिकः' अतिशयितं विष्णुं वहतीत्य
तिवहो मुख्यवायुस्तस्यायं तत्पुत्रः स एवेत्यर्थः । न मुख्य इत्येवकारा
र्थः । प्रवहस्य प्राप्यत्वं वायुपुत्रत्वं च—
प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् ।
प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥
इति बृहद्भाष्योदाहृतप्रमाणसिद्धम् । अत एव सूत्रस्य वायुपुत्रत्वज्ञाप
नार्थमेव प्रवह इत्यल्पाक्षरं पदं विहायातिवाहिक इत्यधिकाक्षरपदप्रयो
गः । कुत इत्यतः प्रवृत्तं तल्लिङ्गादिति हेत्वंशं तच्च लिङ्गं चेति विग्रहा
श्रयणेन व्याचष्टे— पूर्वेति । गमनं प्राप्तिः । तर्हिमुख्यस्यैव भवेन्न मु
ख्यस्येति भावः ॥
(२) ननु तथाऽपि कथं पूर्वप्राप्यस्य वायोरतिवाहिकत्वसिद्धिः,
तथा सति मुख्यप्राप्त्यभावापातात् । अथैतद्दोषपरिहाराय उत्तरत्रापि
कश्चिद्वायुः प्राप्योऽस्तीत्युच्यते । तथाऽप्यनिवृत्तसंशयः । किं पूर्वो
क्त आतिवाहिको मुख्यो वा? एवमुत्तरोक्त आतिवाहिको मुख्यो वेति।
मुख्यस्यापि प्रथमप्राप्तेर्मुख्यस्याप्युत्तरप्राप्तेश्च सम्भवात् । न चात्र
विशेषहेतुरस्ति, येन पूर्वप्राप्यस्यातिवाहिकत्वसिद्धिरुत्तरप्राप्यस्य च
मुख्यत्वसिद्धिरिति भावेनाक्षिपति— कुत इति ॥ पूर्वोक्तस्यातिवाहि
कत्वसिद्धिरुत्तरोक्तस्य मुख्यत्वसिद्धिश्च कुत इत्यर्थः । प्राप्यत्वलिङ्ग
स्य सावकाशत्वसम्भवादिति भावः । एतत्परिहाराय सूत्रं पठित्वा--
तत्र पञ्चम्याः सप्तम्यर्थत्वं तदित्यस्य बुद्धिस्थपरामर्शित्वं तन्त्रावृत्तिं
चाभिप्रेत्य व्याचष्टे—उभयेति । तुरवधारणेऽपिः समुच्चये । यथेत्यादौ
तथेत्यन्ते चोपस्कर्तव्यम् । वायुगमनमिति बुद्ध्या विविच्य प्रथममित्य
त्रापि सम्बध्यते । उत्तर इति पूर्वोत्तरयोरन्वेति । उक्तस्येत्युभयत्र शे
षः । आतिवाहिकस्येति भावप्रधानम् । मुख्यस्याप्युपलक्षकमेतत् । धु

१०६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ]
पूर्वोक्त आतिवाहिकः परो वेति व्यामोहे उत्तरे दिव
स्पतिरिति विशेषणात्पूर्वत्रातिवाहिकस्यैव सिद्धेः ।
( ३ ) ब्रह्मतर्के च—
उत्क्रान्तस्तु शरीरात्स्वाद्गच्छत्यर्चिषमेव तु ।
ततो हि वायोः पुत्रं च योऽसौ नाम्नाऽऽतिवाहिकः ॥
ततोऽहः पूर्वपक्षं चाप्युदक्संवत्सरं तथा ।
तेरित्थेतद्व्यामोहे हेतुत्वेनान्वेति । तथा चेत्थं योजना—यथा ‘स वा
युमागच्छति’ इति ‘प्रथमं’ पूर्वे ‘वायुगमनं’ वायोः प्राप्तिः ‘उच्यते’
श्रूयते तथा ‘अन्तेऽपि’ उत्तरत्रापि ‘उत्क्रान्तो विद्वान्’ इति वायुग
मनश्रुतेः ज्ञानिप्राप्यवायुत्वस्य उभयत्र समानत्वात्पूर्वोक्त आतिवाहि
कः परो मुख्यो वा ? उत्तरे उत्तरत्रोक्तः परः आतिवाहिको वेति ‘व्या
मोहे’ सन्देहे ‘उत्तरे’ उत्तरस्मिन् दिवस्पतित्वविशेषणलिङ्गादुत्तरो
क्तस्य मुख्यत्वस्यैव सिद्धेः पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वस्यैव सिद्धेरिति ।
अस्य पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुरिति पूर्वप्रतिज्ञयाऽन्वयः । केचित्तु-
सूत्रे ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी व्यामोहं निराकृत्येति । भाष्येऽपि व्या
मोह इति प्रथमान्तम् । तस्य नञाऽध्याहृतेनान्वय इत्याहुः । अनेन—
‘उभयव्यामोहात्’ ‘यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमाग
च्छति’ ‘उत्क्रान्तो विद्वान्’ इत्युभयविधवाक्यादुभयत्रा
दावन्ते च प्राप्ये वायौ प्रत्येकं मुख्यत्वातिवाहकत्वोभयकोटिकव्या
मोहे सन्देहे प्रसक्तेऽपि तस्माद्दिवस्पतित्वविशेषणात्तस्योत्तरोक्तस्य
तत्सिद्धेर्मुख्यत्वसिद्धेस्तस्य पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वसिद्धेश्च पूर्वोक्त
आतिवाहिक एवेति सूत्रार्थ उक्तो भवति । श्रुत्यर्थस्तु उत्क्रान्तो ज्ञानी
हरिमधिगच्छन् ‘अन्ततः’ अन्ते विद्युतमेव प्राप्नोति । कथं वरुणाव
राया विद्युतोऽन्ततो गम्यत्वमित्यतो विद्युत्स्वरूपमाह—द्यौरिति ।
‘द्यौः’ भारत्येव ‘विद्युत्’ तच्छब्दवाच्या तस्याः पतिं वायुं प्राप्य
‘तेनैव’ तन्मुखेनैव परं ब्रह्मप्राप्नोति, न तु तदनन्तरं प्राप्यान्तरम
स्तीति ॥
( ३ ) नन्वस्तूत्तरस्य मुख्यत्वं, तथाऽपि पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वा
निश्चयः । मुख्यस्यैवोभयत्रावस्थानसम्भवादित्याशङ्कां परिहर्तुं स
र्वे मार्गे स्मृत्या दर्शयति—ब्रह्मतर्के चेति ॥ चोऽवधारणे । समुच्चये
च । सर्वोऽपि मार्ग उक्तः शङ्का च परिहृतेति वाक्यशेषः । स्मृतौ तुश

[ अधि - ५. सू - ६. ] दीपिकासहितम्. १०६१
तडितं वरुणं चैव प्रजापं सूर्यमेव च ॥
सोमं वैश्वानरं चेन्द्रं ध्रुवं देवीं दिवं तथा ।
ततो वायुं परं प्राप्य तेनैति पुरुषोत्तमम्॥ इति ॥ ५ ॥
--
५. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू— ॐ ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ॐ ॥ ६ ॥
प्रकारान्तरेण तत्रतत्रोच्यमानत्वाद्वायोरपि परतो
ब्रह्मणोऽर्वाग्गन्तव्योऽस्तीति नाशङ्कनीयम् । विद्युत्प
ब्दः पूर्वोक्ताद्विशेषमाह । 'स्वाच्छरीरात्' स्वाभिमन्यमानजडदेहादु
त्क्रान्तो ज्ञानी प्रथममर्चिषमेव गच्छतीत्यन्वयः । द्वितीयस्तुशब्दोऽर्चि
षोऽग्निपुत्रत्वद्विरूपत्वलक्षणविशेषद्योतकः । 'ततः' तदनन्तरं 'हि'
प्रसिद्धौ । 'वायोः' मुख्यस्य पुत्रं गच्छतीत्यन्वयः । तस्य नाम स्मा
रयति—य इति । यो नाम्ना आतिवाहिकः प्रवहः प्रसिद्धोऽसौ वायु
पुत्रः इह द्वितीयप्राप्यत्वेन विवक्षित इत्यर्थः । 'पूर्वपक्षं' शुक्लपक्षं
'उदक्' उत्तरायणं 'प्रजापं' दक्षं तत्संज्ञिकदेवतान्तरं वा । 'सो
मं' चन्द्रं 'वैश्वानरं' मूलाग्निं शौंशुमारचक्रप्राप्तेरुपलक्षकमेतत् ।
'ध्रुवं' ध्रुवराजं 'देवीं दिवं' भारतीं ततः परं वायुं 'परं' मुख्यं वा
युमिति वा । 'तेन' वायुना तद्द्वारा 'पुरुषोत्तमं' हरिं 'एति' प्राप्नो
तीत्यर्थः । एतीयन्ते गच्छतीत्यादौ च पर्यायधातुद्वयोपादानं मध्येऽ
पि सर्वत्र सम्बन्धज्ञापनार्थम् । चापितथाशब्दाः परस्परसमुच्चये ।
इति ब्रह्मतर्क इत्यन्वयः ॥ ४ ॥
॥ इति आतिवाहिकाधिकरणम् ॥
--
५. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे मुख्यवायोरन्तिमत्वं समर्थ्यते । परब्रह्मणोऽर्वा
क् वायोरन्यः प्राप्योऽस्तीति पूर्वपक्षं तन्निषेधरूपं सिद्धान्तं च दर्शय
न् सूत्रमुपन्यस्यति—वैद्युतेनेति ॥ तत इत्यस्यार्थमाह—प्रकारान्तरेण
तत्रतत्रोच्यमानत्वादिति । 'तत्र' श्रुत्यादौ मार्गे 'प्रकारान्तरेण' ता
रतम्यक्रमं विहाय सोमानन्तरं तदवरस्याग्नेरिन्द्रानन्तरं ध्रुवस्य प्राप्तेः
प्रतिपाद्यमानत्वादित्यर्थः । तत इत्यस्यार्थान्तरमाह—वायोरपि परत
इति । ऊर्ध्वमित्यर्थः । न केवलमर्चिरादेः परत इत्यपेरर्थः । अपीत्यनेन

१०६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ]
तिना वायुनैव ' स एनान् ब्रह्म गमयति' (छा.५-१०-२०)
इति ब्रह्मगमनश्रुतेः ।
( २ ) विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद्ब्रह्म न चापरः ।
कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम् ॥
तथाऽभ्युपगमे बाधकाभावादिति पूर्वपक्षे युक्तिरपि सूचिता । तत इ
त्यस्यैव पुनरर्थान्तरमाह—ब्रह्मण इति । परेत्यादौ ग्राह्यम् । ' अर्वाक् '
अधस्तात् । सूत्रे तत इत्यनन्तरं अध्याहार्यं प्रतिज्ञाशेषं दर्शयति—ग
न्तव्योऽस्तीति न शङ्कनीयमिति । प्राप्यः कश्चिद्वर्तत इति नाक्षेप्यमि
त्यर्थः । किन्तु वायुरेव अन्तिमप्राप्य इति शेषः । यद्वा—विद्युत्पतिना
वायुनेत्यात्राप्याकृष्यते । तत्र तृतीया प्रथमार्थे । गन्तव्य इत्यस्ति । अ
न्तिम इति शेषः । तथा च किन्तु विद्युत्पतिः वायुरेव अन्तिमप्राप्य इ
ति प्रतिज्ञाशेषस्सिद्धः । एवं सूत्रेऽपि विपरिणामेन प्रतिज्ञासिद्धिरिति
ध्येयम् । कुतो न शङ्कनीयमित्यतो ब्रह्मप्राप्तिरिति पदाध्याहारेण वैद्यु-
तेनेत्यंशं सावधारणं कृत्वा व्याचष्टे—विद्युदिति । ब्रह्मगमनमिति बु-
द्ध्या विविच्य अत्रापि सम्बध्यते । तथा च विद्युत्पतिना वायुनैव ' ब्र-
ह्मगमनम्' तत्प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । यत इति शेषः । न तु द्वारान्तरं मध्ये
अपेक्षितमित्येवकारार्थः । विद्युत्पतिनेत्यनेन विद्युतो भार्या अयं वैद्यु-
त इति वृत्तिर्दर्शिता । ब्रह्मप्रापकत्वं वायोः कुत इत्यतः तच्छ्रुतेरित्यंशं
व्याचष्टे—स इति । वायुनेत्येतत् विपरिणामेनात्राप्यन्वेति । तथा च
वायोरेव ' स एनान्' इति ब्रह्मप्रापकत्वश्रुतेरित्यर्थः । अनेन सूत्रे हेत्वं-
शे वैद्युतेनेत्यस्य पञ्चम्यन्ततया विपरिणामेनान्वयो वा तत इत्यस्य
आवृत्त्या अन्वयो वा दर्शितः । 'सः' वायुः 'एनान्' अप्रतीकालम्ब-
नान् परं ब्रह्म प्रतीकांस्तु कार्यं नयतीति छन्दोगश्रुत्यर्थस्तु प्रागेवोक्तः॥
( २ ) ननु वायोरिव अन्यस्यापि ब्रह्मप्रापकत्वे अन्तिमत्वं सम्भव-
तीत्यत आह—विद्युदिति ॥ ' विद्युत्पतिः' भारतीभर्ता । न श्रीरपि पृ-
थग्गन्तव्येति भावेन प्रयुक्तस्य एवशब्दस्य व्यावत्र्यमाह—न चेति ।
चोऽवधारणे । साक्षादिति शेषः । तुशब्दार्थो वा । कुतो नेत्यत आह—
कुत इति । 'प्राणनायकं' इन्द्रियेश्वरं 'तं' वायुमृते तदन्यस्य जीव-
स्य 'शक्तिः' ब्रह्मगमयितृत्वसामर्थ्यं 'कुतो भवेत्' न कुतोऽपीत्यर्थः।
अत्र विशेषः—

[ अधि - ६. सू - ७. ] दीपिकासहितम्. १०६३
इति बृहत्तन्त्रे ॥ ६ ॥
-:*-:-
६. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ कार्यं बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ॐ ॥ ७ ॥
'स एनान् ब्रह्म गमयति' ( छा. ५-१०-२.) इति का-
र्यं ब्रह्म गमयतीति बादरिर्मन्यते ।
( २ ) ऋते देवान् परं ब्रह्म कः पुमान् प्राप्नुयात्क्वचित् ॥
यद्यपि ब्रह्मदृष्टिस्स्याद्ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥
विश्वाद्या अनिरुद्धाद्याः ते द्विधा सम्प्रकीर्तिताः ।
विष्णुरूपास्तदन्ये च तान् सर्वान् याति मोक्षगः ॥
तदन्ये च दिवस्पुत्राः सर्वे च द्युसमीपगाः ।
ते वायुं प्रापयन्त्येनं स वायुं स हरिं पृथक् ॥
विश्वादिरूपं तुर्यश्च वासुदेवश्च नापरः ।
इति सप्तमस्कन्धतात्पर्योक्तोऽ

१०६४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ]
इत्यध्यात्मवचनात्तस्यैव गत्युपपत्तेः ॥ ७ ॥
( ३ ) सू—ॐ ॥ विशेषितत्वाच्च ॥ ॐ ॥ ८ ॥
‘ यदि ह वाव परमभिपश्यति प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मु
खं प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखम् ’ इति कौषारवश्रुतौ ॥ ८ ॥
( ४ ) सू—ॐ ॥ सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ॥ ॐ ॥ ९ ॥
‘ ब्रह्मविदाप्नोति परम् ’ ( तै. २-१० ) इति तद्व्यपदेश
परप्राप्त्यनुपपत्तौ देवभिन्नत्वे सति बद्धत्वादिति युक्तिरुक्ता भवति ।
तथा च युक्तिबलाद्ब्रह्मश्रुतेर्मुख्यार्थोऽङ्गीकार्य इति भावः । यद्वा—
सूत्रे उपपत्तेरित्यनन्तरं चेत्याकृष्यत इत्याशयेन तदर्थतया वचनादि
त्युक्तम् । तस्य च गतेर्वचनात् स्मृत्युक्तत्वाच्चेत्यर्थ इति ध्येयम् । स्मृ
त्यर्थस्तु—यद्यपि देवतरेषां ब्रह्मदृष्टिः स्यात्, तथाऽपि देवान् ‘ ऋते ’
विना को वा पुमान् ‘ कचित् ’ बन्धकाले चतुर्मुखमुक्तिपर्यन्तं परब्रह्म
‘ प्राप्नुयात् ’ प्राप्तुं शक्तः स्यात्, न कोऽपि । देवानां साक्षाद्ब्रह्मप्राप्ति
श्च देहलयानन्तरं मुक्तिदशायां वा ततःपूर्वं मानुषत्वेन जातानां देवा
नां उत्क्रान्त्यनन्तरं बन्धदशायामेवेति द्रष्टव्यम् । न च दृष्टिर्वैयर्थ्यम् ।
यतः सोऽधिकारी ‘ ब्रह्मलोकं ’ चतुर्मुखलोकमवाप्नुयादिति ॥
( ३ ) कार्यस्यैव प्राप्तौ न केवलं युक्तिः, नापि स्मृतिः साधिका,
किन्तु विशेषश्रुतिरपीत्याह सूत्रकृत्—विशेषितत्वाच्चेति ॥ तत्सूत्रं
व्याचष्टे—यदीति । ‘ यदि वाव ’ यद्यपि ‘ परं ’ परमात्मानमभिपश्य
ति, तथाऽपि देवभिन्नो ज्ञानी बन्धकाले चतुर्मुखाख्यमेव ब्रह्म प्राप्नोती
त्यर्थः । प्रमाणबलादन्यज्ञानादन्यप्राप्तिरुचितेति हशब्दार्थः । द्विरुक्ति
स्तात्पर्यार्था । भाष्यस्य सूत्रेणान्वयः । प्राप्यब्रह्मणश्चतुर्मुखत्वेन वि
शेषितत्वाच्चेति सूत्रार्थः । अस्य हेतोः पूर्वप्रतिज्ञायाऽन्वयः ॥
( ४ ) ननु कथं परज्ञानिनः कार्यप्राप्तिरुच्यते । ‘ ब्रह्मविदाप्नोति प
रम् ’ इति परप्राप्तेरेव श्रुतत्त्वादन्यथा तद्विरोधादित्याशङ्कां परिहरत्सू
त्रं पठति—सामीप्यादिति ॥ अत्र तुशब्दस्य तद्व्यपदेशस्त्वित्यन्वयः ।
स चासौ व्यपदेशश्चेति विग्रहः हेतौ पञ्चमी चेत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे—
ब्रह्मेति । ‘ व्यपदेशः ’ श्रुतिः ‘ समीपतः ’ समीपे कालत इति शेषः ।
तुशब्दः सामान्यश्रुतित्त्वरूपविशेषद्योतकः । कार्यप्राप्तेरिति शेषः । न
तु दूर इत्येवशब्दार्थः । ‘ परमपि ’ परब्रह्मापि न केवलं कार्यमित्यपि
शब्दार्थः । अपीति एवेति च तुशब्दस्यार्थान्तरकथनम् । इतीत्यनन्तरं

[ अधि - ६. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. १०६५
स्तु समीपत एव परमपि प्राप्नोतीत्येतदर्थ एव ॥ ९ ॥
(५) कदा ?
सू- ॐ ॥ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहानः परमभिधानात् ॥ ॐ ॥ १०॥
'ते ह ब्रह्माणमभिसम्पद्य यद्वैतद्वितीयनेऽथ सह ब्रह्म
णा परमभिगच्छन्ति' इति सौपर्णश्रुतेर्महाप्रलये तद्
ध्यक्षेण ब्रह्मणा सह गच्छन्ति ॥ १० ॥
वक्तीति न विरोध इति वाक्यशेषः । न तु चतुर्मुखप्राप्तिं प्रतिषेध
ति, नापि परब्रह्मप्राप्तिं ब्रूते इत्येवशब्दार्थः । तथा चेत्थं योजना- यत
स्तद्द्वयपदेशा 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति श्रुतिस्तु 'सामीप्यात्' का
र्यपरप्राप्त्योः कालसामीप्यनिमित्तादेव प्रवृत्ता ज्ञानी कार्यप्राप्तेः समी
पकाल एव कार्यं प्राप्याचिरेणैव परमपि प्राप्नोतीत्येतदर्थमेव वक्ति, न
तु कार्यप्राप्तिं प्रतिषेधति, अवधारणशून्यत्वात्, नापि प्रथमत एव प
रप्राप्तिं ब्रूते तच्छब्दाभावादिति यावत् । अतो न तद्विरोधः कार्यप्रा
प्तिवचनस्येति । सामान्यश्रुतेः 'यदि ह वा' इति विशेषश्रुत्या बाधोप
पत्तेरिति भावः ॥
(५) ननु समीपत एव परं ब्रह्म प्राप्नोतीति कोऽर्थः । प्रलयादर्वा
क्प्रलय एव वा । नाद्यः । प्रथमं परप्राप्तौ बाधकत्वेनोक्तस्य बद्धत्वस्यात्रा
पि बाधकत्वसाम्यात् । तथात्वे वा प्रथममेव परप्राप्त्युपपत्तेः । न द्वि
तीयः । विशेषप्रमाणाभावादिति भावेन पृच्छति- कदेति ॥ कस्मिन्
काले परं प्राप्नोतीत्यर्थः । तत्परिहाराय सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे- का
र्यात्यय इति । श्रुतेरित्यनेनाभिधानादित्यस्य महाप्रलये इत्यनेन कार्या
त्यय इत्यस्य ब्रह्मणत्यनेन तदध्यक्षेनेति पदस्य चार्थ उक्तो भवति ।
गच्छतीति शेषोक्तिः । अनेन सूत्रे ज्ञानी 'कार्यात्यये' सकलकार्याणां
विनाशरूपप्रलये 'तदध्यक्षेण' तेषां कार्याणां स्वामिना चतुर्मुखेन
सह 'अतः' चतुर्मुखात्तद्द्वारा 'परं' सर्वोत्तमं ब्रह्म गच्छतीत्यभ्युप
गम्यते । अतो नोक्तविकल्पावकाशः, द्वितीयपक्षाङ्गीकारात् । न च
बद्धत्वविरोधः । प्रलये ज्ञानिनां लिङ्गशरीरान्मुक्तत्वेन तदभावादिति
भावः । न च तत्प्रमाणाभावः 'अभिधानात्' 'ते ह' इति श्रुतेरिति
सूत्रार्थ उक्तो भवति । सूत्रे तदध्यक्षेनेत्युक्तिप्रयोजनं चतुर्मुखस्य का
र्यप्रपञ्चाधिकृतत्वात्तद्ब्रह्मजिगमिषूणां तेनैव सहगमनं युक्तम् । न तम
तिहायेति युक्तिसूचनमिति तत्त्वप्रदीपेऽभिहितम् । श्रुत्यर्थस्तु--'ते'
१३४

( ६ ) सू— ॐ ॥ स्मृतश्च ॥ ॐ ॥ ११ ॥
ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे ।
परस्यान्ते परात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इति ॥ ११ ॥
( ७ ) सू— ॐ ॥ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ ॐ ॥ १२ ॥
ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात् परमेव ब्रह्म गमयती
ति जैमिनिर्मन्यते ॥ १२ ॥
( ८ ) सू— ॐ ॥ दर्शनाच्च ॥ ॐ ॥ १३ ॥
देवेतरज्ञानिनः 'ब्रह्माणं' चतुर्मुखं 'अभिपद्य' प्राप्य 'यदा' यत्काले
एतत्कार्यं विलीयते 'अथ' तदा प्रलयकाले कार्यब्रह्मणा सह परं ब्रह्म
'अभि गच्छन्ति' प्राप्नुवन्तीति ॥
( ६ ) स्मृत्याऽप्येतमर्थं साधयत्सूत्रं पठित्वा तां स्मृतिमुदाहरति—
स्मृतेश्चेति ॥ न केवलमभिधानादिति चशब्दार्थः । परे परमात्मनि म
नो येषां ते परात्मानः 'सर्वे ते' ज्ञानिनः 'परस्य' ब्रह्मायुषः 'अ
न्ते' ब्रह्मणो संवत्सरशतानन्तरं 'प्रतिसञ्चरे' प्रलये संप्राप्ते सति
तदा 'ब्रह्मणा' चतुर्मुखेन सह 'परं पदं' ब्रह्म प्रविशन्तीति स्मृत्यर्थः ।
इति स्मृतेरित्यन्वयः । स्मृतेरित्यस्य कार्यात्यय इति प्रकृतसाध्येना
न्वयः । इति ज्ञायत इति शेषः ॥
( ७ ) पूर्वपक्षान्तरं सूचयत् सूत्रमुपन्यस्यति—परमिति ॥ अत्र
मुख्यत्वादिति हेतुं व्याचष्टे—ब्रह्मशब्दस्येति । तत्रैवेति । परब्रह्मण्येवे
त्यर्थः । अन्यत्रामुख्यत्वादित्येवशब्दार्थः । परमिति साध्यवाक्यं सो
पस्करं व्याचष्टे—परमेवेति । 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति पूर्वभा
ष्यमिहापि सम्बध्यते । तच्चावर्तते । एवकारो भिन्नक्रमः । अर्थ इत्य
ध्याहारः । तथा च 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इत्यत्र वाक्ये 'सः'
वायुरेनान् परं ब्रह्म गमयतीत्येवोच्यते, न कार्यमिति जैमिनिराचार्यो
मन्यते इति योजना ॥
( ८ ) ननु ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मणि मुख्यत्वेऽपि प्रागुक्तोपपत्तिश्रुति
स्मृतिविरोधात्तद्ग्रहणानुपपत्तेरमुख्यार्थकल्पना युक्तेत्याशङ्कां परिहर
त्सूत्रमुपन्यस्यति—दर्शनाच्चेति ॥ अत्र परमित्येतत्परस्येति विपरि
णामेनानुवर्तते । तेनैवार्थेन चशब्दस्यान्वयः । साध्यसमुच्चयेऽपि चश
ब्द इति भावेन सूत्रं व्याचष्टे—दृष्टत्वाच्चेति । चोऽवधारणे । परब्रह्म
णश्चेत्यन्वेति । ज्ञानिभिरिति शेषः । अस्य परमेवेति पूर्वेणान्वयः । अ