पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ]
( २ ) ब्रह्मतर्के च ।
नामादिप्राणपर्यन्तमुभयोः प्रथमात्वतः ।
ऐक्यदृष्टिरिति भ्रान्तिरबुधानां भविष्यति ॥
तत्त्वाच्चान्न स न व्याकृतः ॥
( २ ) तत्तत्त्वत्वेनैवोपासनं कार्यं, न त्वभेदेनेत्युक्तार्थे स्मृतिं चाह-
ब्रह्मतर्के चेति ॥ अयमर्थ उक्त इति शेषः । न केवलमस्माभिरिति चा-
र्थः । नामादीति । नामशब्दादीत्यर्थः । आदिशब्देन वाङ्मनःसङ्कल्प-
चित्तध्यानविज्ञानबलान्नाप्तेजआकाशस्मराशाशब्दा गृह्यन्ते । 'प्राणप-
र्यन्तं' प्राणशब्दपर्यन्तं 'उभयोः' नामादिब्रह्मपदयोः । यद्यपि नामा-
दिशब्दास्सर्वानुगतब्रह्मशब्दाश्च बहव इति द्विवचनानुपपत्तिः । तथा-
ऽपि प्रत्येकवाक्यविवक्षया राशिद्वयविवक्षया वा तदुपपत्तिः । प्रथमा-
त्वत इति । प्रथमाविभक्त्यन्तत्वादित्यर्थः । केचित्तु—ननु छान्दोग्ये
'ना...पास्व, वाचमुपास्व' (छा. ७-१..) इत्यादिविधिवाक्यं, 'स
यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य कामचारो भवति..
..वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य' (छा.७-१..) इत्या-
दिफलवाक्यं च श्रूयते । तत्र चोभयोः द्वितीयान्तत्वमेव, न प्रथमा-
न्तत्वं तत्कथमेतदिति चेत्—न, यतो 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत'
इति शाखान्तरीयपाठाभिप्रायेणेदं वचनम् । छान्दोग्यानुसारे-
ण तु 'प्रथमात्वतः' इत्येतद्द्वितीयात्वादित्यस्योपलक्षकम् । द्वि-
तीयात्वेऽपि देवदत्तं सिंहं विद्धीत्यादौ विधिबलेनैवप्रतीतेः । य-
थोक्तं तत्त्वप्रदीपे प्रथमात्वत इति सन्निकृष्टोपलक्षणं, प्रथमात्वात् द्वि-
तीयात्वादित्यर्थः । शाखान्तरे प्रथमात्वादित्याहुः । तन्न, भाष्यपुस्त-
केषु शाखान्तरपाठस्यादर्शनात्, तत्त्वप्रदीपरीत्या शाखान्तरपाठस्य
स्मृत्यभिप्रेतत्वेऽपीह भाष्ये तदुपादाने नियामकाभावाच्च, फलवाक्य-
गतनपुंसकनामब्रह्मपदयोरितिशब्दशिरस्कयोः प्रथमान्तत्वेन तयोर्वि-
षयत्वे सति सम्भवति द्वितीयान्तत्वमाश्रित्याक्षेपस्य तदज्ञानमूलत्वा-
च्च । यथोक्तं छान्दोग्यव्यासतीर्थीये—नाम ब्रह्मोपास्वेत्याद्युक्ताः द्वितीयाः
स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते इत्याद्युक्ताः प्रथमाश्च सप्तम्यर्थतया व्याख्या-
ता इति । तस्मात् छान्दोग्यस्थफलवाक्यानुसारेणैवैतद्वचनम् । पर-
न्तु प्रथमात्वत इत्येतदजहत्स्वार्थलक्षणया द्वितीयात्वत इत्यस्याप्युप

[ अधि - ३. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ९९९
नामादिस्थितिरेवात्र ब्रह्मणो हि विधीयते ।
लक्षकम् । तत्त्वप्रदीपोऽप्युभयोपलक्षकत्वाभिप्रायः । तथा चोपलक्ष
णापक्षे फलवाक्ये उभयोः प्रथमात्वेन द्वितीयात्वाभावेऽपि विधिवा
क्ये ब्रह्मपदानुवर्तनेनोभयोर्द्वितीयात्वं सम्पाद्य द्वितीयात्वत इत्येतत्प
रतया योजनीयमिति सिद्धयति । अनेन ‘वाचं ब्रह्म’ इत्यादिवाक्य
मपि गृहीतं भवति । शाखान्तरे प्रथमात्वादिति तत्त्वप्रदीपस्तु शाखा
न्तरीयविधिवाक्य इत्यर्थकः । ‘मनो हि ब्रह्म मन उपास्व’ (छा०
७ - ३ . ) इत्यत्रत्यश्रुतिवत् ‘नाम हि ब्रह्म, वाग्घि ब्रह्म’ इ
त्यपि शाखान्तरे पाठोऽस्तीति तदभिप्रायको वा भवतीति न तद्वि
रोधः । अन्ये तु—उपलक्षणां विना ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः’ इत्य
त्रेव प्रथमात्वत इत्यस्य प्रथमा च द्वितीया च प्रथमे तयोः
भावः प्रथमात्वम् , तत इत्यर्थ इत्याहुः । एके तु — ‘मनो हि
ब्रह्म मन उपास्व’ इति पुनराख्यप्रतीकविषयवाक्ये मनो हि ब्र
ह्मेति मनोब्रह्मपदयोः प्रथमान्तत्वदर्शनात्तद्वाक्यबलेन ‘नाम हि ब्र
ह्म, वाग्घि ब्रह्म’ इत्यादिवाक्यानां सर्वत्रोहे क्रियमाणे नामादिप
दानां ब्रह्मपदस्य च सर्वत्र प्रथमान्तत्वमस्तीति भावेन ‘नामादि
प्राणपर्यन्तमुभयोः प्रथमात्वतः’ इत्युक्तम् । एवमेव शाखान्तपाठोऽप्य
स्तीति सम्प्रदायविद इत्याहुः । प्रथमात्वत इत्यनन्तरं निमित्तादिति शे
षः । उभयोरैक्यदृष्टिरिति । अभेदोपास्तिरित्यर्थः । अत्र कर्तव्यतयो
च्यत इति शेषः । भ्रान्तिरित्यस्य भविष्यतीत्यनेनान्वयः । सामानाधि
करण्यबलेन तथा भ्रान्तिसम्भवादिति भावः । भ्रान्तौ मूलकारणमा
ह—‘अबुधानां’ अज्ञानामिति । ननु कस्मादियं भ्रान्तिरबुधानां क
ल्प्यते, बुधानामेवं प्रमैव किं न स्यादित्यत आह—नामादीति । नामा
दौ स्थितिरवस्थानं ‘अत्र’ ‘नामब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु ‘ब्रह्मणो’ ‘धि
ष्णोः ‘हि’ यतः ‘विधीयते’ अभिधीयते । नामेति प्रथमाया वाचमि
ति प्राणमिति द्वितीयायाश्च तर्हि का गतिः इत्यत आह—सर्वार्थेति ।
प्रथमेति द्वितीयाया अप्युपलक्षकम् । तथा च यस्मात्प्रथमा ‘सर्वार्था’
सर्वविभक्त्यर्थका तथा द्वितीया प्रथमा व्यतिरिक्तसर्वार्था ‘ततः’ त
स्मात् ‘सप्तम्यर्था’ सप्तमीविभक्त्यर्था अधिकरणत्वार्थका मतेति यो

१००० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ]
सर्वार्थो प्रथमा यस्मात्सप्तम्यर्था ततो मता ॥ इति ॥ ४ ॥
—-:--—
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू--ॐ ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ॐ ॥ ५ ॥
ब्रह्मदृष्टिश्च सर्वथा कार्यैव परमेश्वरे । उत्कृष्टत्वात् ।
जना । इति ब्रह्मतर्के इत्यन्वयः ॥ ३ ॥
॥ इति प्रतीकाधिकरणम् ॥
—*—
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मत्वोपास्तेरावश्यकत्वं समर्थ्यते । ब्रह्मत्व
स्यैव सदा विशिष्ट्योपासने कारणाभावान्न ब्रह्मत्वं सर्वथोपास्यमिति
पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—ब्रह्मेति ॥ अत्रात्मेति सूत्रात्परमेश्वर
वाची सप्तम्यन्ततया विपरिणतः आत्मशब्दोऽनुवर्तते । एवं तुशब्दोऽ
पि सर्वथेत्यर्थकस्सन् गुणान्तरोपासनादस्य विशेषद्योतकोऽवधारणा
र्थश्चार्थकश्च । कार्येति शेष इति भावेन ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञांशं व्या
चष्टे—ब्रह्मदृष्टिरिति । चः समुच्चये । एवकारो भिन्नक्रमः । तथा च न
केवलमात्म दृष्टिः, किन्तु ‘परमेश्वरे’ भगवत्येव ‘ब्रह्मदृष्टिः’ सर्वो
त्कृष्टत्वोपास्तिश्च कार्येत्यर्थः । सा च परोकरीत्या न प्रतीके कार्या ‘न
हि सः’ इति पूर्वन्यायेन निरस्तत्वात्किन्तु भगवत्येवेति भावेनाह—
परमेश्वर इति । उभयोपास्तिप्रकारस्तु वक्ष्यते । कुत इत्यत उत्कर्षा
दिति हेतुं व्याचष्टे—उत्कृष्टत्वादिति । परमेश्वरस्येति विपरिणामेना
नुषङ्गः । यद्वा—ब्रह्मत्वस्येति शेषः । अथ वा—ब्रह्मदृष्टेरिति विपरिणा
मेनान्वयः । ननु सूत्रे उत्कर्षादित्युकम्, भाष्ये चोत्कृष्टत्वादिति तदे
वोक्तम् । तत्कथमनेन हेत्वर्थनिर्णयः कथं च हेतुसद्भाव इति चेदुच्य
ते, यथा आत्मदृष्टिस्तथा ब्रह्मदृष्टिः ब्रह्मत्वोपास्तिश्च परमेश्वर एव का
र्येति प्रतिज्ञा । तत्र हेतुः—उत्कर्षादिति तस्यार्थः । परमेश्वरस्योत्कृष्ट
त्वादिति भगवतो ब्रह्मत्वोपास्त्या उत्कृष्टत्वसिद्धेः । ब्रह्मत्वोपास्तौ उ
पासकेन कृतायां भगवदुत्कृष्टत्वोपास्तिरेव कृता स्यादिति फलिता
र्थः । ननु ब्रह्मत्वोपासनेऽपि कथमुत्कृष्टत्व

[ अधि - ४. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. १००१
( २ ) ब्रह्मदृष्ट्या सदोपास्यो विष्णुस्सर्वैरपि ध्रुवम् ।
महत्त्ववाची शब्दोऽयं महत्त्वज्ञानमेव हि ।
सर्वतः प्रीतिजनकमदस्तत्सर्वथा भवेत् ॥
( ३ ) आत्मेत्येव यदोपासा तदा ब्रह्मत्वसंयुता ।
कार्यैव सर्वथा विष्णोर्ब्रह्मत्वं न परित्यजेत् ॥
स्वादित्यर्थः । तदपि कुतः ? 'उत्कृष्टत्वात्' ब्रह्मत्वे सर्वगुणान्तर्भावेन
ब्रह्मपदप्रवृत्तिनिमित्तब्रह्मत्वस्यान्तर्भावितसर्वगुणत्वेनोत्कृष्टत्वरूपत्वा
दित्यर्थः । तथा च ब्रह्मत्वोपासनमुत्कृष्टत्वोपासनं भवत्येवेति भावः ।
ननु तथाऽपि कुतो गुणान्तरपरित्यागेनास्योपासनमित्यतोऽप्याह---उ
त्कृष्टत्वादिति । गुणान्तरोपासनेभ्योऽस्यैवोपासनस्योत्कृष्टत्वादतिश
येनोत्कृष्टप्रसादहेतुत्वादिति ॥
( २ ) सूत्रार्थे स्मृतिं चाह—ब्रह्मेति ॥ धान्येन धनवानितिवदत्रा
भेदे तृतीया । तथा च विष्णुस्सर्वैर्ब्रह्मदृष्ट्या सर्वोत्कृष्टत्वोपासनेन 'उ
पास्यो' विषयीकर्तव्य इत्यर्थः । अनेन ब्रह्मदृष्टिरित्यंशो व्याख्यातः ।
अत्र हेतुमाह--महत्त्वेति । 'अयं शब्दो' ब्रह्मशब्दः । यत इति शेषः ।
अनेन हेत्वंशो व्याकृतः । गुणान्तरपरित्यागेनास्यैव उपासने कार
णमाह—महत्त्वेति । ज्ञानमुपासनं 'हि' यतः । 'सर्वतो' लक्ष्म्यादि
सर्वेभ्यो महत्त्वज्ञानमित्यन्वयः । यद्वा—सर्वतो गुणान्तरोपासनादा
धिक्येनेति शेषः । भवेदित्यतः प्रात्कार्यमित्युपस्कार्यम् । तथा चेत्थं
योजना—यतोऽयं शब्दो महत्त्ववाची 'हि' यस्मान्महत्त्वज्ञानमेव स
र्वतः प्रीतिजनकं, अतस्तन्महत्त्वज्ञानं सर्वथैव कार्यं भवेत्, यत एव
मतो विष्णुस्सदोपास्य इति ॥
( ३ ) आत्मत्वोपासनवत् ब्रह्मत्वोपासनं विनाऽपि मोक्षासम्भवा
न्नैतत्कार्यमिति भावेन चशब्दज्ञापितार्थे प्रमाणमाह—आत्मेति ॥ य
दा विष्णोरात्मेत्युपासा विष्णुधर्मिकात्मत्वप्रकारकोपासना मोक्षासि
द्ध्यर्थमधिकारिणा कार्यैव, तां विना मोक्षाभावादिति भावः । तदा
ब्रह्मत्वोपासनाभावेऽपि मोक्षाभावात् तदर्थे 'ब्रह्मत्वसंयुता' तत्प्रका
रिकाऽप्युपासना 'सर्वथा' सर्वप्रकारविघ्नेऽपि कार्यैवेति योजना । अ
स्मिन् पक्षे न चतुर्गुणनियमः । एतदेव विवृणोति—ब्रह्मत्वमिति । ब्रह्म
त्वोपासनमित्यर्थः । अनेन ब्रह्मदृष्टिं विना मोक्षाभावेनोत्कृष्टसाधन
त्वादात्मनि ब्रह्मदृष्टिः कार्येति सूत्रस्य वृत्त्यन्तरं दर्शितं भवति । ननु
१२६

१००२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ]
इति ब्रह्मतर्के ॥ ५ ॥
—:✲:—
५. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ॐ ॥ ६ ॥
'चक्षोस्सूर्यो अजायत' (ऋ. १०-९०-१३.) इत्या-
द्युपासनं च देवानां कार्यमेव । स्वोत्पत्तिस्थानत्वा
ब्रह्मत्वस्याप्यवश्योपास्यत्वे चतुर्गुणोपासनानियमभङ्गस्स्यादित्यतो वा
ऽऽह—आत्मेति । अस्मिन् पक्षे यदा आत्मेत्युपासा प्रवर्तते तदा 'ब्रह्म-
त्वसंयुता' सर्वोत्कृष्टस्वामी विष्णुरित्यात्मत्वविशेषणत्वेन ब्रह्मत्वविष-
यिणी कार्येति योजना । ब्रह्मतर्के चेति । अयमर्थ उक्त इति शेषः । न
केवलमस्माभिरिति चार्थः ॥ ४ ॥
॥ इति ब्रह्माधिकरणम् ॥
—:✲:—
५. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे विष्ण्वङ्गाश्रितत्वेन देवतोपासनमावश्यकमिति
साध्यते । आदित्यादिभिर्देवैः स्वस्वोत्पत्त्यङ्गाश्रितत्वेनोपासनं सदा स-
र्वथा न कार्यं, तेषां सदा तत्र स्थित्यभावात्, गुणान्तरेषु सत्सु भगव-
दङ्गाश्रितत्वेन विशिष्य स्वचिन्तने कारणविशेषाभावाद्वेति पूर्वपक्षे
सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—आदित्यादीति ॥ अत्रादित्यादिमतय इति प्र-
तिज्ञांशं व्याचष्टे—चक्षोरिति । इत्यादीति । इत्यादिनेत्यर्थः । उक्तमि-
ति शेषः । यद्यप्यत्रोपासनं नोक्तम् । तथाप्युक्तेरुपासनार्थत्वादमृत
इति फलोक्तेश्चार्थादुपासनमुक्तमिति भावः । उपासनमित्यतः प्राक्
अङ्ग इत्युपस्कार्यम् । विषयसप्तमीयम् । तथा च स्वाश्रयत्वेन भगव-
दङ्गोपासनमित्यर्थः । अनेन मतिशब्दो ज्ञानविशेषरूपोपासनोपलक्षक
इत्युक्तं भवति । न केवलं पूर्वोक्तमिति चार्थः । देवानामिति । देवैरित्य-
र्थः । कार्यमित्यनेन सूत्रे कार्या इति शेषो दर्शितः । चशब्दस्यार्थः—
एवेति । को विशेषहेतुरित्यतः प्रवृत्तस्य उपपत्तेरित्यस्यार्थमाह—मु-
क्तौ तत्र 'लयस्य' प्रवेशस्य अपेक्षितत्वादिति । नन्वप्रयोजकोऽयं हे-
तुरिति चोद्योत्तरत्वेनापि—उपपत्तेरिति हेतुर्योज्यः । उपासनस्य फ-
लसाम्येन कार्यत्वादिति तदर्थः । ननु मुक्तौ तत्र लयोऽसिद्ध इत्यतो
ऽपि—उपपत्तेरित्याह । तदर्थः—स्वोत्पत्तिस्थानत्वादिति । स्वशब्द-

[अधि - ५० सू - ६० ] दीपिका सहितम् . १००३

त्स्वाश्रयत्वान्मुक्तौ तत्र लयस्यापेक्षितत्वाच्चोपपन्नं ते
षां तथोपासनम् ।
( २ ) नारायणतन्त्रे—
आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।
गुणानां स्मरणाशक्तौ विष्णोर्ब्रह्मत्वमेव तु ॥
स्मर्तव्यं सततं तन्न कदाचित्परित्यजेत् ।
अत्र सर्वगुणानां च यतोऽन्तर्भाव इष्यते ॥
उपासकपरः । यतः यस्योत्पत्तिस्तत्र तस्य लयनियमाच्चासिद्धिरिति
भावः । ननु सूर्यादिदेवानां विविधस्थानेषु चरणेन सदा भगवच्चक्षु
राद्याश्रितत्वाभावात्तदभावेऽपि तथोपासनेऽन्यथोपासनप्रसङ्गादेतद्
युक्तमित्याशङ्कोत्तरत्वेनाप्युपपत्तेरित्येतद्व्याचष्टे—स्वाश्रयत्वादिति ।
अङ्गानामिति शेषः । तथा च नित्यं रूपान्तरापेक्षया अङ्गानां स्वाश्रय
त्वान्नोक्तानुपपत्तिरिति भावः । चशब्दो हेतूनां समुच्चये । निगमयति—
उपपन्नमिति । युक्तमित्यर्थः । ‘तेषां’ देवानां ‘तथा’ स्वाश्रयत्वेन भ
गवदङ्गोपासनमित्यर्थः । तथा चायं सूत्रार्थः—न केवलं ब्रह्मदृष्टिः, कि
न्तु ‘अङ्गे’ भगवदङ्गविशेषविषये आदित्यादिभिर्देवैः ‘आदित्यादिमत
यः’ आदित्याद्याश्रयत्वेनेश्वराङ्गोपासना अपि कार्या एव । को विशेषहे
तुः?—उपपत्तेः । मुक्तौ तत्तदङ्गेषु प्रवेशस्यापेक्षितत्वादिति हेतोः। न चा
प्रयोजकता । ‘उपपत्तेः’ उपासनस्य फलसाम्येन कार्यत्वात् । न च
मुक्तौ तत्र प्रवेशस्यासिद्धिः । ‘उपपत्तेः’ स्वोत्पत्तिस्थानत्वात् । न
चान्यथोपासनप्रसङ्गादेतदयुक्तम् । ‘उपपत्तेः’ नित्यं रूपान्तरेणाङ्गा
नां स्वाश्रयत्वादिति ॥
( २ ) अतीताधिकरणसहितैतदधिकरणार्थे स्मृतिं चाह—नारा
यणेति ॥ अयमर्थ उक्त इति शेषः । आधिर्मानसी व्यथा । व्याधी रो
गः । एतदुपलक्षितैर्विघ्नहेतुभिरित्यर्थः । विक्षिप्तमनस इति । अन्यव्या
सक्तमनस इत्यर्थः । पुंस इति शेषः । कर्तरि षष्ठीयम् । अशक्तावपी
त्यन्वयः । तुशब्दो विशेषार्थः । अन्योऽवधारणे । स्मरणं ध्यानम् । वि
ष्णोर्गुणानां स्मरणाशक्तावित्यन्वयः । विष्णोरित्येतद्ब्रह्मत्वमित्यनेना
पि सम्बध्यते । ‘तन्’ ब्रह्मत्वं तदुपासनमिति यावत् । ‘चो’ यतः ‘अ
त्र’ ब्रह्मत्वे सर्वगुणानां ज्ञानानन्दादिविष्णुधर्माणां ‘अन्तर्भावः’ तद्रूप
त्वमिष्यते प्रामाणिकैरतो ब्रह्मत्वं ‘सततं स्मर्तव्यं’ उपासितव्यमित्यर्थः।

१००४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ]
( ३ ) स्वोत्पत्त्यङ्गं च देवानां विष्णोश्चिन्त्यं सदैव तु ।
तेषां तत्र प्रवेशो हि मुक्तिरित्युच्यते बुधैः ।
तदाश्रिताश्च ते नित्यं ततश्चिन्त्यं विशेषतः ॥ इति ॥ ६ ॥
--
६. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू—ॐ ॥ आसीनस्सम्भवात् ॥ ॐ ॥ ७ ॥
सर्वदोपासनं कुर्वन्नप्यासीनो विशेषतः कुर्यात् । त
( ३ ) एवमतीताधिकरणार्थोपयुक्तांशमुदाहृत्य पतदधिकरणोपयुक्तं
स्मृत्यंशमुदाहरति—स्वोत्पत्त्यङ्गं चेति । 'देवानां' देवैर्विष्णोस्स्वोत्प-
त्त्यङ्गं च सदैव चिन्त्यम् । स्वाश्रयत्वेनेति शेषः । न केवलं ब्रह्मत्वादी-
ति चशब्दार्थः । अत्र हेतुमाह—'तेषां' देवानामिति । 'तत्र' अङ्गेषु
'हि' यतः । न चान्यथोपासनमेतदित्याह—तदाश्रिताश्चेति । 'ते' दे-
वाः 'नित्यं' रूपान्तरेणाङ्गाश्रिता एवेत्यर्थः । 'ततः' तदाश्रितत्वात्
'विशेषतो' विशिष्य सर्वथा देवाश्रयाङ्गं देवैश्चिन्त्यमित्यर्थः । इति ना-
रायणतन्त्र इत्यन्वयः ॥ ५ ॥
॥ इति आदित्याधिकरणम् ॥
-::–
६. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे आसनादिनियमस्साध्यते । प्रयोजनाभावा-
द्धासनं सर्वथाऽपेक्षितमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्तत्सूत्रमुपन्यस्यति—
आसीन इति ॥ अत्र पूर्वस्माच्चशब्दोऽनुवर्तते । स चाप्यर्थोऽवधारणे
च । जिज्ञासुरुपासनं कुर्यादिति च शेष इति भावेन प्रतिज्ञांशं व्या-
चष्टे—सर्वदोपासनं कुर्वन्निति । 'सर्वदा' स्थितिगत्यासनादिसर्वका-
लेषु 'उपासनं' सामान्यस्मरणादि । कुर्वन्निति । जिज्ञासुरिति शेषः ।
अपिशब्दो हेतुवाक्ये सम्बध्यते । आसीन इति सावधारणम् । तेनानु-
वृत्तचशब्दो व्याख्यातः । 'विशेषतः' सर्वथा कुर्यादिति । अत्रापि उ-
पासनमिति सम्बध्यते । अत्रोपासनं वस्तुतो ध्यानम् । तथा चेत्थं प्र-
तिज्ञावाक्ययोजना—उपासनं कुर्वन् जिज्ञासुः 'आसीनः' उपविश-
न्नेवोपासनं विशेषतः 'सर्वथा' सर्वप्रकारविघ्नेऽपि कुर्यादिति । आ-
सीनस्योपासने सर्वदोपासनाऽभावः स्यादिति शङ्कावारणाय—सर्वदो-
पासनं कुर्वन्नित्याह । तथा चाधिकारी सर्वदोपासनं कुर्वन्नेव भवेत् ।

[ अधि - ६. सू - ८. ] दीपिकासहितम्. १००५
दा विक्षेपाल्पत्वेन सम्भवात् ॥ ७ ॥
( २ ) सू—ॐ ॥ ध्यानाच्च ॥ ॐ ॥ ८ ॥
स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा ।
स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमासने ॥
( ३ ) नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः ।
तच्च आसीन एव कुर्यादित्यर्थः । कुत इत्यतत्सम्भवादिति हेतुं तदाश-
ब्दाध्याहारेण व्याचष्टे—तदेति । सावधारणमेतत् । तस्येति शेषः । त-
था च यद्यपि उपासनस्यैव ज्ञानसाधनत्वम् । तथाऽपि तस्य 'तदैव'
आसने सत्येव 'सम्भवात्' योगात्, अन्यथाऽसम्भवादिति योजना ।
कुत इत्यतोऽनुवृत्तचशब्दसूचितं हेतुसाधकहेतुं दर्शयति—विक्षेपेति ।
तस्येत्यात्रापि सम्बध्यते । तथा च तस्यासीनस्यैव विक्षेपस्य चित्त-
विक्षेपस्य अल्पत्वेन अबहुत्वेनेत्यर्थः । उक्तोपासनविरोधिबहुचित्तवि-
क्षेपाभावादन्यस्य च तन्नियमादिति फलितार्थः । तत्त्वप्रदीपे तु सर्व-
दोपासनं कुर्वन्नयं नाविशेषतः, किन्तु आसीनो विशेषतः कुर्यादित्यु-
क्तम् ॥
( २ ) ननु सर्वदोपासनं कुर्वन्नासीन एवेत्यनेन सर्वदोपासनं का-
र्यम्, आसनं चापेक्षितमित्युक्तम् । तन्न युज्यते । विरुद्धत्वेनोभयोरेक-
दा समावेशायोगात् । तत्रान्यतरस्मिन् त्याज्ये श्रुतिविहितत्वात्सर्व-
दोपासनमुपादायासनमेव त्यज्यते, तद्विधायकश्रुत्यभावादतो नासन-
मावश्यकमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—ध्यानाच्चेति ॥ अत्र
ध्यानादिति भावप्रधानो निर्देशः । उपासनविशेषस्येति शेषः । चश-
ब्दोऽनुक्तसमुच्चये, विरोधाभावसमुच्चये चेति भावेन सप्रमाणकं सू-
त्रं व्याचष्टे—स्मरणेति । स्मरणं विच्छेदेन मनोवृत्तिः । यथोक्तं तत्त्व-
प्रदीपे—स्मरणं विच्छेदेन मनसो वृत्तिरिति । स्मरणेति भिन्नपदं, लिङ्ग-
व्यत्ययः छान्दसः । लुप्तविभक्तिको वा निर्देशः । उपासनमिति शेषो
वा । चस्समुच्चये । एवकारो न्यूनसङ्ख्याव्यवच्छेदकः । तथा च उ-
पासनं स्मरणोपासनं ध्यानात्मकं चेति द्विधैवेत्यर्थः । 'सर्वदा' स्थि-
तिगत्यासनादिष्वपि । ध्यानोपासनमिति कर्मधारयः । 'आसने' उप-
वेशने सत्येव । योग्यमित्यनुषज्यते ॥
( ३ ) ध्यानस्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं तस्यासिनेसापेक्षत्वमन्वयव्यतिरे-

१००६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या -४. पा - १. ]
आसीनस्य भवेत्तत्तु न शयानस्य निद्रया ।
स्थितस्य गच्छतो वाऽपि विक्षेपस्यैव सम्भवात् ।
स्मरणात्परमं ज्ञेयं ध्यानं नास्त्यत्र संशयः ।
इति नारायणतन्त्रे । अतो ध्यानत्वाच्च ॥ ८ ॥
(४) सू— ॐ ॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ॐ ॥ ९ ॥
अचलं चेच्छरीरं स्यान्मनसश्चाप्यचालनम् ।
काङ्क्षामुपपादयति — नैरन्तर्यमित्यादिना ॥ नैरन्तर्यमविच्छेदः । 'त
त्' ध्यानम् । तुशब्दोऽवधारणार्थः । आसीनस्यैवेत्यन्वेति । तद्व्याव
र्त्यमाह —नेति । निद्रया शयानस्येत्यन्वयः । गच्छत इति षष्ठी । वाश
ब्दो विकल्पार्थः । अपिः समुच्चये । कुतो नेत्यत आह —विक्षेपस्येति ।
मनोविक्षेपस्येत्यर्थः । एवकारस्सम्भवादेवेत्यन्वेति । तर्हि सुशकेन सा
र्वकालिकेन स्मरणेनैवालं, किं ध्यानेनेत्यत आह—स्मरणादिति ।
'परमं' अधिकं 'तत्र' आधिक्यविषये । नारायणतन्त्र इति । यतोऽ
मिहितमिति शेषः । ध्यानत्वादिति । तस्य उपासनस्येति शेषः । च
शब्दः आसनस्यावश्यकत्वमविरोधश्चेति साध्यसमुच्चये । तथा चेत्थं
योजना —यतः उपासनं स्मरणं ध्यानात्मकमिति द्विधा भवति । यत
श्च स्मरणोपासनं सर्वदा योग्यम् । यतश्च सर्वदोपासनविधिः सर्व
दोपासनं कुर्वन्नित्युक्तिश्च तद्विषयो भवतीति शेषः । यतो ध्यानं म
नोवृत्तेर्नैरन्तर्यं उपासनविशेषः । तच्चासनाभावे चित्तविक्षेपप्राप्तेरास
ने सत्येव युज्यते । यतश्च स्मरणात् ध्यानमधिकमिति नारायणतन्त्रेऽ
भिहितम् । अतस्तस्यासनसापेक्षतयोच्यमानस्योपासनस्य ध्यानत्वा
त्तद्रूपत्वान्नासननियमसदोपासनयोर्विरोधः । अत एव ध्यानस्यासन
मन्तरेणासम्भवादासनस्यावश्यकत्वं च सिध्यतीति । अत्र सर्वत्र वि
षयानुक्तिः प्रकृतिसिद्धत्वात्परमात्मा हि प्रकृतः ॥
(४) ननु ध्यानार्थमपि नासनमावश्यकम् । न चैवं चित्तविक्षेपा
परिहारः । इन्द्रियाणां विषयेभ्य उपसंहाररूपप्रत्याहारादिना चित्तवि
क्षेपपरिहारादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति—अचलत्वं चेति ॥ अत्र
मनसो देहस्य भवतीति पदत्रयमध्याहार्यम् । सूत्रपदानामावृत्तिश्च ।
आसीन इत्यनुवर्तते । उपासनं विशेषतः कुर्यादिति च प्रकरणाल्लभ्य
ते । अचलत्वमिति प्रथमान्तं द्वितीयान्तं च । साधनसमुच्चये चशब्दः।
यद्वा—तत्त्वप्रदीपरीत्याऽनिद्रत्वं चकारार्थः । तथा च यतो मनसः 'अ

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

[ अधि - ६. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. १००७
चलने तु शरीरस्य चञ्चलं च मनो भवेत् ॥ इति ब्र
ह्माण्डे ॥ ९ ॥
( ५ ) सू— ॐ ॥ स्मरन्ति च ॥ ॐ ॥ १० ॥
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ इत्यादि ॥
चलत्वं ' विक्षेपाभावो न केवलं प्रत्याहारादिना भवति, किन्तु देहस्या
चलत्वं चापेक्ष्य भवति । देहस्याचलत्वं चासनमपेक्ष्य भवति । अत
आसीन एवोपासनं कुर्यादिति सूत्रवृत्तिमभिप्रेत्य सूत्रार्थे स्मृतिमुदाह
रति—अचलमिति । 'चेत्' यदि अचालनमचलनं स्यादित्युभयत्र स
म्बध्यते । चोऽन्वयव्यतिरेकसमुच्चये । अपिः धर्मिसमुच्चये । तुः विशे
षे । हिः प्रसिद्धौ । ब्रह्माण्ड इत्यनन्तरं सूत्रार्थोऽ

१००८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - ४, पा - १. ]
( ६ ) सू–ॐ ॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ॐ ॥११॥
देशकालावस्थादिषु यत्रैकाग्रता भवति तत्रैव स्थात
व्यम् ।
( ७ ) तमेव देशं सेवेत तं कालं तामवस्थितिम् ।
तानेव भोगान् भुञ्जीत मनो यत्र प्रसीदति ॥
( ६ ) नन्वासनादिनियतिवत् देशकालादिनियतिरप्यङ्गीकार्या ।
पर्वताग्रे नदीतीरे.... इति स्मृतेः ।
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधवः ।
दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम् ॥
इति भागवतवचनात् ।
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय धर्मार्थानुपचिन्तयेत् ।
इति मनुस्मृतेश्चेत्याशङ्कां निवारयत्सूत्रं पठति—यत्रेति ॥ अत्र ध्याना-
दित्यस्य षष्ठ्यन्ततया विपरिणामेन अनुवृत्तिर् भवतीति शेषं चाभिप्रे-
त्य यत्रेति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—देशेति । यत्र तत्रेत्यनुवादः, देशकाला-
वस्थादिष्विति व्याख्यानम् । अवस्था आसनम् । आदिशब्देन भोगो
गृह्यते । ‘ एकाग्रता ’ एकविषयता । ध्यानस्येति शेषः । स्थातव्यमि-
त्येतत्तस्मिन्नेव देशे स्थातव्यं तस्मिन्नेव काले ध्यातव्यं तदेवासनं ग्रा-
ह्यं तदेव भोग्यं भोक्तव्यमिति सर्वेषां स्मृत्युक्तानामुपलक्षकम् । अनेन
सूत्रे तत्रेति सावधानं ध्यानं कार्यमिति शेष इत्युक्तं भवति ॥
( ७ ) अविशेषादिति हेत्वंशस्य स्मृत्येव व्याख्यानात्तमव्याख्या-
य समग्रसूत्रार्थं स्मृतिमाह—तमेवेति ॥ अत्र देशकालादीनां किमा-
सनादिवत् ध्यानोपयोगितयाऽऽवश्यकत्वम् , उत पृथगेव ज्ञानोपयो-
गित्वादिति विकल्प्याद्यस्य दूषणमाह-तमेवेति । अवस्थितिरासनम् ।
अत्र हेतुमाह—न हीति । यतः ‘ देशादिभिः ’ नियतदेशकालादिना
‘ कश्चिद्विशेषः ’ अतिशयो नास्ति ध्याने इति शेषः । अतस्तदेव देशा-
दिकं सेवेत न तु नियतमित्यर्थः । द्वितीयस्य दूषणमाह—न हीति ।
अस्मिन् पक्षे ज्ञान इति शेषः । तथा च ज्ञाने देशादिभिः केवलैर्न क-
श्चिद्विशेष इत्यर्थः । तत्र हेतुः—मनःप्रसादनार्थमिति । प्रसादनं वृत्ति-
रचाञ्चल्यं वा । तदर्थं तत्संपादनार्थमित्यर्थः । ‘ हि ’ यतः ‘ चिन्तना ’
मार्गणं यद्वा—‘ चिन्तना ’ विचारः योगशास्त्र इति शेषः । उक्तं हि
तत्त्वप्रदीपे—या तु योगशास्त्रे हरिक्षेत्रदिनादिदेशकालविशेषादिचि-

[ अधि-७. सू-१२. ] दीपिकासहितम्. १००९
न हि देशादिभिः कश्चिद्विशेषस्समुदीरितः ।
मनःप्रसादनाथें हि देशकालादिचिन्तना ॥ इति वा
राहे ॥ ११ ॥
७. अधिकरणम् ॥
(१) सू- ॐ ॥ आ प्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ ॐ ॥ १२ ॥
यावन्मोक्षस्तावदुपासनादि कार्यम् ।
न्ता क्रियते सा हरेर्विशेषाभिव्यक्तिहेतुत्वेन तेषां मनःप्रसादकरत्वेने
व, नान्यविशेषहेतोरिति । अतोऽन्यथासिद्धत्वान्न देशादेः ज्ञानोप
योगित्वमिति भावः। न च देशकालादिवदासनस्याप्यनियतत्वे ‘आसी
नः’ इति तन्नियमोक्तिविरोध इति वाच्यम् । वीरासनमेव पद्मासनमेव
ध्यानोपयोगीति विशेषनियमस्यैवात्र निषेधात् । उपवेशनार्थमासन
सामान्यनियमस्यानिषेधात् । तस्यैव पूर्वमभिहितत्वात् । न च ‘पर्व
ताग्रे’ इत्याद्युक्तिविरोधः । प्रायेण मनःप्रसादनाथेंत्वेन तदुक्तिसम्भवा
त् । वाराहे इत्यनन्तरमुक्तत्वादिति शेषः । अस्य पूर्वेणान्वयः ॥ ६ ॥
॥ इति आसीनाधिकरणम् ॥
७. अधिकरणम् ॥
(१) अत्राधिकरणे ध्यानस्य प्रायणान्तत्वं समर्थ्यते । साधनस्य
कार्यपर्यन्तमेवानुष्ठेयत्वात् ज्ञानपर्यन्तमेव ध्यानमावश्यकं, न तु मुक्ति
पर्यन्तमपीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति—आ प्रायणादिति॥
अत्राङ् मर्यादायाम् । टीकारीत्या प्रायणं चरमशरीरोत्क्रमणं, तत्त्वप्र
दीपरीत्या तु प्रायणं प्रकर्षणायनं नारायणं प्रति गमनं मोक्षस्तत्पर्यन्त
मित्यर्थ इत्याशयेनाप्रायणादित्यंशं व्याचष्टे—यावन्मोक्ष इति । उपा
सनादि कार्यमिति शेषोक्तिः । कार्यमिति सावधारणं, मुमुक्षूणामिति
शेषः । उपासनं ध्यानम् । आदिपदेन श्रवणादिर्गृह्यते । तत्त्वप्रदीपुरी
त्याऽर्चनादिकं च । तत्रायं विवेकः—ज्ञानात्पूर्वं तावच्छ्रवणादियुतं
ध्यानं कर्तव्यं, आनन्दातिशयार्थं ज्ञानान्तरमपि प्रायेण केवलं ध्यानं
कर्तव्यम् । न च श्रवणादिनाऽपि तत्सिद्धिः । ध्यानस्य प्रधानसाधनत्वे
न तदयोगात् । सम्यक् ध्यानाभावे श्रवणादीति ॥
१२७

१०१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ]
(२) 'स यो ह वैतद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्या
यीत्' (प्र. ५-१.) इति हि श्रुतिः ।
(३) 'सर्वदैनमुपासीत यावद्विमुक्तिर्मुक्ता अपि ह्येनमुपा
सते' इति सौपर्णश्रुतिः ।
(४) शृणुयाद्यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता ।
ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्वचन बाध्यते ॥
(२) ननु ध्यानस्य ज्ञानफलकत्वेन तत्पर्यन्तमनुष्ठानेऽपि तदनन्त
रमपि मुक्तिपर्यन्तं तदनुवर्तनीयमिति कुतो ज्ञायत इत्यतो ज्ञानात्पूर्वं
ध्यानस्य कर्तव्यत्वे विवादाभावात्तत्सिद्धवत्कृत्य तदुत्तरं तस्य कार्य
त्वे श्रुतिप्रमाणसूचकतया दृष्टं हीत्येतद्व्याचष्टे—स इति ॥ 'हि' यतः।
इति षट्प्रश्नश्रुतिरस्तीत्यर्थः । अस्य यावन्मोक्ष इत्यनेनान्वयः । हे 'भग
वन्' पूज्य 'एतत्' एतेषु ज्ञानिमनुष्येषु स यः कश्चित् 'प्रायणान्तं'
प्रायणपर्यन्तं यावच्छरीरादुत्क्रमणं तावदिति यावत् । 'ओंकारं' ओ
मित्यभिक्रियमाणं तद्वाच्यं परमात्मानं 'अभिध्यायीत' प्रणवेन सर्वदा
हरिं चिन्तयेदिति यावत् । 'सः' पुरुषस्तेन ध्यानेन कतमं लोकं प्रा
प्नोतीति श्रुत्यर्थः । पिप्पलादं प्रति शैब्यवाक्यमेतत् ॥
(३) कैमुत्येनापि ध्यानस्य मुक्तिपर्यन्तत्वं साधयितुं सूत्रखण्डः—
तत्रापीति । तत्रापिः कैमुत्ये । तथा च मुक्तावपि ध्यानं कुर्वन्ति सन्तः,
किमु ततः पूर्वमिति तस्यासिद्धिपरिहारार्थमपि दृष्टं हीत्यंशो योज्य इ
त्याशयेन तत्सूचितश्रुतिं दर्शयति—सर्वदेति ॥ ज्ञानात्पूर्वं तदुत्तरं चे
त्यर्थः । अस्योत्तरावधिमाह—यावद्विमुक्तिरिति । एवं कैमुत्योपयुक्तं
साध्यमभिधाय तद्धेतुं कैमुत्यमाह—मुक्ता अपीति । अपिशब्दः कैमु
त्ये । हिशब्दो यत इत्यर्थे । श्रुतिश्चेत्यन्वयः । चः श्रुतिद्वयसमुच्चये । य
त इति शेषः । अस्यातो यावन्मोक्ष इति साध्यवाक्येनान्वयः ॥
(४) ज्ञानपर्यन्तं श्रवणादियुतं ध्यानं कार्यमित्यत्र स्मृतिं चाह—
शृणुयादिति ॥ अज्ञानशब्देन तन्निवृत्तिर्लक्ष्यते । तावदिति शेषः । ए
वमुत्तरत्रापि । मतिर्मननम् । 'अयुक्तता' विपर्ययः । युक्तायुक्तत्वसं
शयो वा । एतदपि निवृत्त्युपलक्षकम् । कार्येति कार्यमिति च क्रमेण
शेषः । तत्त्वस्येति सर्वत्रान्वीयते । श्रवणादेरिव ज्ञानस्याप्यावृत्तावेव
मोक्षो न त्वावृत्त्यभाव इति न वाच्यमिति भावेनाह—नेक्षेति । 'ईक्षा'
ब्रह्मदृष्टिः 'क्वचन' कादाचित्काऽपि 'न बाध्यते' न मोक्षसाधिका भ

[ अधि - ७. - सू - १२. ] दीपिकासहितम्. १०११
दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं यदा दृष्टिने विद्यते ।
भक्तिश्चानन्तकालीना परमे ब्रह्मणि स्फुटा ॥
आ विमुक्तेर्विधिर्नित्यं स्वत एव ततः परम् ॥ इति ब्र
ह्माण्डे ॥ १२ ॥
वति तत्साधिकैव भवतीत्यर्थः । ज्ञानोत्तरं श्रवणादिरहितं केवलध्या
नं प्रायेण कर्तव्यमेवेत्यत्रापि प्रमाणत्वेन स्मृतिशेषमुदाहरति—दृष्टत
त्त्वस्येति । प्रायेण केवलमित्यध्याहार्यम् । दृष्टं साक्षात्कृतं तत्त्वं ब्रह्मा
ख्यं येन स तथोक्तः तस्येत्यर्थः । न केवलं जिज्ञासोरिति चशब्दार्थः ।
ध्यानमित्येतदनन्तरमपि अनन्तकालीनेति पदं विपरिणामेन सम्बध्य
ते । तथा च ‘दृष्टतत्त्वस्य’ पुंसः ‘परमे ब्रह्मणि’ विषये प्रायेण केव
लं ध्यानमनन्तकालीनं कर्तव्यमेव । न केवलं ध्यानमनन्तकालीनं, कि
न्तु ‘स्फुटा’ निरुपाधिका भक्तिश्चानन्तकालीना अपेक्षिता । तत्र हे
तुः—‘यदा’ यस्मात् दृष्टिः फलत्वेन न विद्यतेऽसिद्धत्वादिति । फल
त्वे ह्यनन्तकालीनत्वं न स्यादिति भावः । अथ वा-अपरोक्षज्ञानकाले
वासनामयध्यानायोगादाह—यदेति । ‘यदा’ यस्मिन् काले ‘दृष्टिः’
ब्रह्मदर्शनमित्यर्थः । यद्वा—‘यदा’ यस्य ‘दृष्टिर्न विद्यते’ तद्विच्छेदो
भवति तदा तस्यापाकरणार्थं पुनःपुनः दृष्ट्यर्थं दृष्टतत्त्वस्यापि मध्येम
ध्ये ध्यानमपेक्षितमित्यर्थः । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे--दर्शनवतोऽपि यदा
तद्विच्छेदस्तदा तस्यापकरणार्थे तस्य परमस्य ध्यातुर्विरिञ्चलोकं नी
तस्य ततोऽप्युपदेशं प्राप्य पुनरभ्यस्यतः परं पश्यतोऽप्यामोक्षादुपा
स्तिकर्तव्यतायां प्रमाणदर्शनादिति । ननु ज्ञानोत्तरमपि निरवधिकध्या
नं किं विहितत्वात्क्रियते अन्यथा वा?। नाद्यः—निरवधिकध्यानस्य वि
हितत्वेन कार्यत्वे मोक्षेऽपि तथाकार्यत्वापत्त्या मुक्तस्य विधिबन्ध
वर्जितत्वरूपमोक्षविरोधात् । न द्वितीयः—मोक्षात्पूर्वं करणानुपपत्ते
रित्यत आह—आ विमुक्तेरिति । मोक्षपर्यन्तमित्यर्थः । नित्यं विधिरि
त्यन्वयः । विधिविहितत्वेन करणम् । भक्तिध्यानयोरिति शेषः । ‘ततः
परं’ मुक्तेरनन्तरं ‘स्वत एव’ स्वभावेनैव करणमिति शेषः । ब्रह्मा
ण्डे विवक्षितार्थ उक्त इति शेषः । न केवलं श्रुतिद्वये इति चार्थः ॥७॥
॥ इति आप्रायणाधिकरणम् ॥

१०१२ | ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. | [ अध्या - ४. पा - १. ]
८. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू- ॐ ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ त-
द्व्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ १३ ॥
ब्रह्मदर्शन उत्तराघस्याश्लेषः पूर्वस्य विनाशश्च । ' त-
द्यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एवमेवंविदि
पापं कर्म न लिप्यते' (छा. ४-१४-३.) ' तद्यथेषीका-
तूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हैवास्य सर्वे पाप्मानः प्रहू-
८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे प्रासङ्गिकं समाप्य कर्मक्षयाख्यफलसिद्धि-
स्साध्यते । प्रागापादितकर्मणां भावात् न ज्ञानेन मोक्षस्सम्भवतीति
पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति—तदिति । अत्र सम्भवत्येव ज्ञाने-
न मोक्ष इति साध्याध्याहारं, तद्धेतुत्वेन तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरि-
त्यस्यान्वयं, तत्साधकतया तद्व्यपदेशादित्यस्य प्रवृत्तिं चाभिप्रेत्य सू-
त्रं व्याचष्टे—ब्रह्मदर्शन इति ॥ निमित्तसप्तम्येषा । ब्रह्मदर्शनादित्यर्थः ।
अनेन सूत्रे तच्छब्दो ब्रह्मदृष्टिरिति प्रकृतब्रह्मपरामर्शी । अधिगमो ज्ञान-
म्, निमित्तार्थे सप्तमीत्युक्तं भवति । ' उत्तराघस्य' ज्ञानोत्तरकालीन-
पापस्याश्लेषः फलतः । पूर्वस्येत्यनन्तरमघस्येति बुद्ध्या विवेकेनानुष-
ज्यते । अप्रारब्धस्येति शेषः । ' विनाशः ' स्वरूपतः । चः समुच्चये ।
भवति यत इति शेषः । अस्याध्याहृतसाध्येनान्वयः । उत्तराघस्याश्ले-
षो नाम नानन्दह्रासकरत्वाभावः, किन्तु पारलौकिकज्ञानोत्तरपापफ-
लनरकादिश्लेषाभावरूपोऽलेपः, तथा ऐहिकज्ञानोत्तरपापफलाशुचि-
त्वासम्भाष्यात्वादिसंश्लेषाभावश्चेति द्रष्टव्यः । यथोक्तं—
ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थेऽलेप उच्यते ।
अशुचित्वादिकं चास्य न भवेदिति तत्फलम् ॥
इति अनुव्याख्यानसुधयोः । कुत एतदुभयं ज्ञानाद्भवतीति, तथास-
ति 'नाभुक्तम्' इति स्मृतिविरोधापातात् । न च तस्या अज्ञा-
निकर्मविषयत्वं, बाधकाभावादित्यतस्तद्व्यपदेशादित्यंशं तस्मिन् त-
स्य तयोरित्यावृत्त्यभिप्रायेण व्याचष्टे—तद्यथेति । इतीति । एवंरूपे
छन्दोगश्रुतिद्वये इत्यर्थः । तद्व्यपदेशादिति । तस्य ज्ञानिनस्तयोरश्लेष-
विनाशयोरुक्तत्वादित्यर्थः । तथा च श्रुतिरेव बाधिकेति भावः । श्रुत्य-
र्थस्तु—'तत्' तत्रार्थे वक्ष्यमाणदृष्टान्तो 'यथा पुष्करपलाशे' पद्मप

यन्ते' (छा. ५-२४-३.) इति तद्व्यपदेशात् ॥ १३ ॥
(२) सू-ॐ ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ ॐ ॥ १४ ॥
पुण्यस्याप्येवमसंश्लेषः पाते । तुशब्दोऽनुत्थानवाची ।
त्रे 'एवं' तथा 'एवंविदि' उक्तप्रकारेण ब्रह्मज्ञानिनि पापं कर्म 'न
श्लिष्यते' तत्फलं नरकादिकं न प्राप्नोतीत्यर्थः । इषीका तृणविशेषः,
सा च तूलमंशुश्चेति द्वन्द्वैकवद्भावे चैषीकातूलमिति भवति । 'इषी-
केषीक' इति ह्रस्वभावश्छान्दसः । 'प्रोतं' प्रविष्टं 'प्रदूयते' प्रदह्य-
ते एवमेव 'अस्य' ज्ञानिनः 'सर्वे' ज्ञानोत्तरकृताः 'पाप्मानः' पापा-
नि 'प्रदूयन्ते' स्वरूपतो नश्यन्तीति ॥
(२) एवं ब्रह्मज्ञानिनो मुक्तिसिद्ध्यर्थं ज्ञानादेवाघविनाशाश्लेषावु-
क्त्वा तत्समानन्यायत्वाद्वगवद्द्व

ति ॥ ' मुक्तस्य ' जीवन्मुक्तस्य Wait, look atचाह-यथेति: चाह—यथेतिorचाह-यथेति? It has a dash -: चाह—यथेति ॥ ' मुक्तस्य ' जीवन्मुक्तस्य`

• Line 9:
  प्रत्यासन्नमुक्तस्येति वा । तुशब्दः सौत्रतुशब्दार्थको विशेषार्थः । स
  Wait, let's look at सौत्रतुशब्दार्थको again.
  Could it be सौत्रसंशद्बार्थको? No, no such word exists.
  Could it be सौत्रतुशब्दार्थको? Yes, "सौत्र-तु-शब्द-अर्थकः".
  Wait, what about स च प्रागेवोक्तः । at the end of the line.

• Line 10:
  च प्रागेवोक्तः । ' विकर्मणो ' ज्ञानोत्तरकृतस्य तत्पूर्वस्याप्रारब्धस्य च

• Line 11:
  पापकर्मणः तज्जन्याधर्मस्येति यावत् । अश्लेषो विनाशश्च यथा आव

• Line 12:
  श्यकः ' एवं ' तथा ' ध्रुवं ' निश्चितं ' तमसि पततः ' प्रत्यासन्नपतन

[ अधि - ८. सू - १५. ] दीपिकासहितम्. १०१५
( छा. ६-१४-२.) इति तदवधेः ।
( ६ ) तुशब्दः स्मृतिद्योतकः ।
यदनारब्धपापं स्यात्तद्विनश्यति निश्चयात् ।
पश्यतो ब्रह्म निर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्म पश्यतः ।
द्विषतो वा भवेत्पुण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः ॥
( ७ ) तस्याप्यारब्धकार्यस्य न विनाशोऽस्ति कुत्र चित् ।
आरब्धयोश्च नाशस्स्यादल्पयोः पुण्यपापयोः ॥
मोक्षस्य तदवधित्वस्य प्रारब्धकर्मनिवृत्त्यवधिकत्वस्य 'तस्य' इत्या
दौ श्रवणादित्यर्थः । तथा च ज्ञानोत्तरमपि कर्मसद्भावो ज्ञायत इति
वाक्यशेषः । 'तस्य' अपरोक्षज्ञानिनः 'तावदेव' तावानेव 'चिरं'
मोक्षविलम्बः । कियत्कालं ? यावत् ज्ञानी प्रारब्धेन कर्मणा 'न विमो
क्ष्ये' न विमोक्ष्यते । 'अथ' कर्मनिवृत्त्यनन्तरं ब्रह्म 'सम्पत्स्यते' मु
क्तो भवतीति छन्दोगश्रुत्यर्थः । अत्र विमोक्ष्ये इति प्रथमपुरुषः, मुचेः
कर्मणि लृट्प्रत्यये विमोक्ष्यते इति रूपं, तस्य व्यत्ययेन विमोक्ष्येतेत्यर्थः।
तत्र 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः । सम्पत्स्यत इति प्रथमपुरु
षे तु तकारस्सत्त्वेव । तत्त्वप्रदीपे तु न विमोक्ष्ये इत्यत्र पुरुषव्यत्यय ए
व, न लार्थव्यत्यय इत्युक्तम् ॥
( ६ ) नन्वस्यां श्रुतौ प्रारब्धकर्मसद्भावो न स्फुटं प्रतीयते इत्यतः
प्रयुक्तस्य तुशब्दस्य तदवधेरित्यनेनान्वयं चार्थत्वं चाभिप्रेत्य तद्व्या
चष्टे—तुशब्द इति । स्मृतिद्योतक इति । विशेषबोधकस्मृतिसमुच्चा
यक इत्यर्थः । तां स्मृतिं पठति—यदिति । यथा 'निर्द्वन्द्वं' समाधि
कशून्यं ब्रह्म 'पश्यतो' दृष्टवतो 'यदनारब्धपापं' प्रारब्धकार्यकभिन्नं
पापं स्यात्तन्निश्चयात् 'विनश्यति' विनश्यत्येव । एवं ब्रह्म 'हीनं' गु
णाकृतिहीनत्वेन हीनजीवैक्येन च 'पश्यतो' जानतो ब्रह्म 'द्विषतो
वा' द्विषतश्च 'पुण्यनाशो' मिथ्याज्ञानपूर्वकालीनधर्मनाशो भवेदि
ति योजना । केचित्तु—तमोयोग्यानामपि ब्रह्मसाक्षात्कारोऽस्त्येव, कि
न्तु धर्मिणि प्रत्यक्षे सति तत्र हीनत्वं दोषांश्च पश्यन्ति रामकृष्णादौ
छेदादीनि च । तथा च पश्यत इत्यस्य यथाश्रुत एवार्थ इत्याहुः ॥
( ७ ) उक्तस्यापवादमाह--तस्यापीति ॥ द्वेषिपुण्यस्यापीत्यर्थः ।
न केवलं ज्ञानिपापस्येत्यपेरर्थः । ज्ञानिद्वेषिसम्बन्धिनोऽपि पुण्यस्य पा

१०१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - १. ]
इति नारायणतन्त्रे ॥ १६ ॥
(८) सू- ॐ ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ ॐ ॥ १६ ॥
अग्निहोत्राद्यपि तु मोक्षानुभावायैव। तुशब्दाद्ब्रह्मदर्शनवतः।
पश्येति वा 'विनाशः' स्वरूपतः 'कुत्रचित्' काले देशे च। अत ए
व परमद्वेषिणोऽपि प्राग्धःपातात् कदाचिद्भोगान् भुञ्जते इति भा
वः। अपवादस्यापवादमाह—आरब्धयोरिति। आरब्धकार्ययोरल्प
योः पुण्यपापयोः 'नाशः' फलह्रासरूपोपमर्दः स्यादित्यर्थः। भोगका
लस्याल्पत्वादल्पयोरित्युक्तिः ॥
(८) ननु ज्ञानिकृतपुण्यस्य पूर्वोत्तरस्य विनाशाश्लेषौ विद्येते न
वा?। आद्ये पूर्वसूत्रे अघशब्दवैयर्थ्यम्। द्वितीये मोक्षासिद्धिः, पुण्य
स्यापि बन्धकत्वादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—अग्नीति॥ अ
त्र किमकाम्यपुण्यविषयोऽयं विकल्पः? उत काम्यपुण्यविषयः?। आ
द्ये तस्य नाशाश्लेषौ न स्त इति समाधानं, न चैवं वन्ध्याप्रवृत्तिरिति
साध्योपस्कारं चाभिप्रेत्य तत्र हेतुतया—अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैवे
त्यंशं व्याचष्टे—अग्निहोत्राद्यपीति। ज्ञानपूर्वोत्तरकालीनाकाम्याग्निहो
त्रादीत्यर्थः। आदिशब्देन सन्ध्योपासनाश्राद्धादिरूपं नित्यनैमित्तिकं
पुण्यं गृह्यते। तुशब्दव्याख्यारूपदपिशब्दात् टीकारीत्या ध्यानादि
समुच्चीयते। यद्वा—तत्त्वप्रदीपरीत्या द्वेषिपापं गृह्यते। उक्तं हि तत्त्व
प्रदीपे—अपिशब्दादितरस्य द्वेषिण इतरदपि इतरविशेषायाैवेति ग
म्यत इति। मोक्षानुभावायैवेति। मोक्षफले विवक्षिते तद्धेतुब्रह्मापरोक्षा
नुभावायेत्यर्थः। यद्वा—मोक्षे आनन्दातिशयानुभावायेत्यर्थः। यतो भ
वतीति शेषः। न तु वन्ध्याय भवति, न वा कार्यमजनयित्वा नाशाश्ले
षौ प्राप्नोतीत्येवकारार्थः। तत्त्वप्रदीपरीत्या तु मोक्षे आनन्दानुभवाये
त्येक एवार्थः। उपलक्षणमेतत्। मिथ्याज्ञानपूर्वकालीनं तदुत्तरकाली
नं च पापमम्यथाज्ञानकार्याय भवतीत्यपि द्रष्टव्यम्। तथैव तत्त्वप्रदी
पोक्तेः। अनेन टीकारीत्या तत्कार्यायैत्येतत् तच्च तत् कार्यं चेति कर्म
धारयमाश्रित्य प्रकृतब्रह्मज्ञानाख्यकार्यायैति, तस्य कार्यमिति तत्पुरु
षमाश्रित्य तस्य ज्ञानस्य कार्ये मोक्षेऽनुभावायेति द्वेधा, तत्त्वप्रदीपरीत्या
त्वेकधा व्याख्यातं भवति। पूर्वे ज्ञानिद्वेषिणोरनुवृत्तत्वादत्राप्युभय

[ अधि - ८. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०१७
(९) 'स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वां अननूक्तोऽ
न्यद्वा कर्माकृतं यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं क-
र्म करोति तद्धास्यानतः क्षीयत एवात्मानमेव लोक-
मुपासीत स य आत्मानमंच लोकमुपास्ते न हास्य
कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृज-
ते' ( बृ. ३-४-१५. ) इति तद्दर्शनात् ॥१६ ॥
(१०) सू— ॐ ॥ अतोऽन्यदपीत्येकेषामुभयोः ॥ ॐ ॥ १७ ॥
मुक्तानुभवकारणाद्यदन्यत्पुण्यमपि विनश्यति।
सम्बन्धिपुण्यविषयमिदं वचनमिति शङ्कानिवर्तकतयाऽपि तुशब्दं
व्याचष्टे—तुशब्दादिति । टीकारीत्या ‘ब्रह्मदर्शनवतः’ तद्योग्यस्येत्य-
र्थः । इति तमधस्ताद्विशिनष्टी