पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

७४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
दर्भाङ्कुरेषु मृणालभ्रान्त्या हेतुभूतया दर्भाङ्कुराञ्जिह्वया लिहतो जिह्वायां
पद्मपत्रभ्रान्त्या जिह्वां दशनैर्लिह(1.2)तः दूरावनम्रैर्वदनैरुन्नमनात्क्रमेणात्ताः
पीता मातृस्तना यैस्तान्वराहपोतान्स नावधीत् ॥ १२.
नैसर्गिकार्वि(1.3)चलवर्णगुणस्य यन्न-
निष्पन्नवर्णगुणसङ्गमसुत्यजेन .
दिग्वाससेव कृशशास्रमुखेन देवो
बाधां द्विज(1.4)स्य शिखिनो विशिखेन नैच्छत् ॥
स्वाभाविकोऽविचलः स्थिरो वर्णगुणो नीलपीतादिर्यस्यै द्विजस्य म-
यूरा(1.5)देः पक्षिणो राजा बाधां नाकरोत् केन यत्नेन निष्पन्नो निष्पादितो
यो वर्णो गुणसंगमस्तेनं हेतुना सुत्यजेन विशिखेन . वि(1.6)गलिता लुञ्चिता
शिखा केशा यस्य तेन शिखिनश्चूडावतो द्विजस्य कस्याचिद्बाधां नेच्छति
अचिलो वर्णो (1.7)ब्राह्मणत्वं गुणः पाठादिश्च यस्य यत्नेन निष्पन्नो वर्ण-
गुणो ब्राह्मणगुणः पाठादिस्तेन सुत्यजः . कृशं शा(1.8)स्रं यस्य तन्मुखं यस्य
अल्पश(स्त्रेने)त्यर्थः ॥ १३.
यत्पुण्डरीकमवधीत्तत एव चन्द्रा-
पीडोयमित्यधिजगाम यश(1.9)स्स राजा .
दूरं गतस्तु मृगयाव्यसनेन चित्रं
कादम्बरीं न मनसापि कदाप्यपश्यत् ॥
स राजा पुण्डरीकं व्याघ्रं(1.10)मुनिपुत्रं च यदहिंसीत्ततोयं राजा च-
न्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् . चन्द्रापीडो राजा पुण्डरीकं मुनिपुत्रं ह-
तवान् (1.11) अयं च पुण्डरीकं व्याघ्रं हतवान् इति चन्द्रापीड इति प्रसिद्धिं
प्राप्तन् . आखेटकव्यसनेन तु दूरगतोपि मनसापि(1.12) कादम्बरीं मदिरां -
1 Ms. °भ्रान्त्या. 2 Add तस्य. 3 Ms. °गुणस्ते°; संगम being lc. under l.5.
4 Ms. °याँवाह°. 5 Ms. °त्रं.

चतुर्थः सर्गः. ७५
कादम्बरीं नाम स्त्रियं च न लब्धवान्. चन्द्रापीडेन राज्ञा कादम्बरी लब्धा
अयं पुनश्चन्द्रापी(1.13)डोपि भवन्कादम्बरीं न लब्धवानित्यर्थः ॥ 14.
सुप्तो हरिः कचन भूपतिना गुहां[यां]
-----------------³(1.14)बभूवे .
दंष्ट्रानखप्रकरकेसरचन्द्रिकाया-
मूष्माणमात्मन इवा⁴----(?) .
...........सुप्रसिद्धो धनुर्गुणटाङ्कारैराहूतः दंष्ट्रा च नखप्रक-
राश्च..................(1.16)....................³जहुवांबभूवे इति
चिन्त्यम्...................(1.17) 15.
Lines 18 to end of page missing
[प्र]माष्टुम् ॥
स्वतन्त्रैस्स्वेच्छाकल्पितैर्वचनैस्स्वैरात्मीयैस्तन्त्रवचनैः कर्तृभिर्दुष्टसत्व-
स्सिंहादिरल्पसत्वश्च(1.1) [कुपुरु]षो महतां साम्यं यदि यन्नीयेत . समर्थनार्थी
लिङ् . तेन साम्यनयनेन हेतुना स दुष्टसत्वो महद्द्ध्यो(1.2)[मरणं] सहते ."
लभते इति वा पाठः. तथा हि माणवकत्वेन रूढमस्मैस्साम्यमेव मलं नि-
वारयितुं सिं(1.3)हं सोवधीत् . सिंहो माणवक इति लक्षणाया उदाहरणं
प्रसिद्धम् . ततो राजैवमिवाचिन्तयत् अ(1.4)हमपि बाल्ये माणवक एवासम्
अतो मम च सिंहेन साम्यं जातं तन्मम मलमस्तन्माष्टुमहं(1.5) [सिंह-
मेव हन्]मीति सिंहो राज्ञा हतः सिंहे हते सिंहसाम्यं न केचित्कथयन्ती-
त्यर्थः ॥ 16.
प्राप्नोति साधु(1.6)[रुपमानतया] स्थितोपि
प्राणप्रयाणसमयेप्युपकारकत्वम् •
' 1 Ms. °द्रापी°. 2 Ms. °हं°. 3 Is it आजुहवांबभूवे ? 4 Ms. °मुष्मा°.
5 Restore--साम्यं स्वतन्त्रवचनैर्यदि दुष्टसत्वो नीयेत तेन मर्त्यं सहते महद्भवः । सिंहं निजात्मनि
स मायवकत्वरूढं राजावधीदसमसाम्यमलं प्रमाष्टुम् ॥ 6 Ms. °लिंद°.

७६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
श्रुत्वा कदाचन नृपेण हि गौरिवेति(l.7)
प्राप्तः पुरोपि गवयो घृणया न जघ्ने ॥
उपमीयते येन तदुपमानम् तद्भावेनापि स्थितस्साधुर्म(l.8)रणावसरे-
प्युपकारं करोति तथा हि यथा गौस्तथा गवय इति पूर्वं श्रुत्वा पुरः प्राप्तोपि
गवयो रा(l.9)ज्ञा न हतः कारुण्यात् ॥ १७.
पञ्चाननोहमभवं न ममाधुनास्ति
सत्पञ्चमं मुखमितीव भयाद्विधात्रा .(l.10)
दिङ्नागचक्रमपि पादतले विधातुं
पादाष्टकप्रकटनात्परिपूर्णितेच्छम् . 18.
भित्त्वा गते शरभमस्य(l.11) शरे सुदूरं
पुष्पाञ्जलिर्गगनतो भुवि यः पपात .
मन्ये स निर्वृतधिया दिवि राशिचक्र-
मध्यस्थिते(l.12)[न हरिणा?] ᴗ ᴗ ─ ᴗ ─ ─ :
:.........महं पञ्चाननः पञ्चसंख्यमुखस्सिंहश्च प्रागभवमद्य तु मम
(l.13)...............पञ्चममुखस्य च्छेदात् अतः पञ्चाननत्वमनेन
गोपितमिति भ(l.14)............हन्तुमिच्छा पूरिता यस्य तं कुतः
पादाष्टकनिर्माणात् तं शर(l.15)[भं]............[आकाशा]द्यः पुष्पाञ्ज-
लिः पपात स नूनं हरिणा...[रा]शि...वि(l.16) 19.
Lines 17 to end of page missing
तैश्शून्यं स्वेच्छया गृहीतं वरं वारणानां चक्रवालं यत्र तत् स्वच्छन्दं
चारिणश्शिखिनो मयूरा वहनयश्च(l.1) यत्र विहरन्तो मृगा यत्र राज्ञाम-
यदानादिति भावः ॥ 20.
1 Restore हरिण्येव संमर्थ्यते स्म. 2 Copyist's remark at the top of the
page-अस्यापि पत्रस्य स्थानं न सम्यक् निश्चेतुं शक्यते । 3 Restore ......शून्यम् । स्वेच्छा-
गृहीतवरवारणचक्रवालं स्वच्छन्दचारिशिखि तद्विहरन्मृगं च (?). ॥

"करभो नूनं दृष्टो यतो निर्निमेषत्व(l.7)मद्गणां जातमन्थाचि निमेषसुखं"
"लभेत . उष्ट्रोदर्शनीय इति प्रसिद्धिः . अतो हस्तौ दृष्टेः पिधानत्वं(l.8) नीत्वा"
"बनदेवता राजानमपि द्रष्टूं न प्रापुः ॥ २२."
Aha! Look at the commentary:
"बनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः ॥ २२."
"वनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः"!
So in verse 22:
"द्रष्टुं नरेन्द्रमपि नापुः + अरण्यदेव्यः"!!
YES! "अरण्यदेव्यः" (the forest goddesses)!
"नापुः" + "अरण्यदेव्यः" = "नापुररण्यदेव्यः" (or "नापुररण्यदेव्यः" as printed)!
And in Verse 23:
"प्रासादमून्नतमकारयदप्यररण्ये ॥" (or "अप्यरण्ये")
Commentary:
"स राजा वने प्रासादम(l.11)कारयत्" -> "वने" = "अरण्ये"!
So in verse 23 it is "अरण्ये"!
Now look at Verse 22

७८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . .
इन्द्रः करोति मम किं सति वासुदेवे
मुञ्चा(l 12)~~~तमवश्यममुष्यं भाग्यैः .
भावी वनेपि लवणाम्बुनिधिर्ममेति
प्रालेयशैलसुतमास्पद(l. 13)तामिवाप्तम् ॥ २४.
आत्ता मया हरिणजात्यभयप्रतिज्ञा
क्रीडाकिरातभयमप्यपसारयामि .
-(l 14)त्रस्यं तद्विधुमृगस्य नभोवनेस्मि-
न्दत्वेति निर्मितमिवातिशयेन तुङ्गम् ॥
वासुदेवे राज्ञि नारायण[णो] (l.15)·············तिं············किं करोत्य-
····································[भू]पवासुदेवस्य भाग्यैर्वनमध्ये·········(l.16) 25.
Lines 17 to end of page missing
र्षि कम्पते. स्यात्प्रासादो वैजयन्त इत्यमरः ॥ २६.
स्थानस्य तस्य महिमानमसौ विदित्वा
तत्र प्रवेशमपरस्य नि(l.1)षिध्य देवः .
द्वित्राण्यहान्यनुबभूव महेभरामा-
वैधव्यभीतिभिषजं मृगयाविनोदम् ॥
तस्य प्रासादस्य मा(l.2)हात्म्यं ज्ञात्वान्यस्य तत्र प्रवेशं रुद्ध्वा स राजा
महेभरामाणां हस्तिनीनां वैधव्यभीतेर्भिषजं निवारकमाखे(l.3)टकं व्यधात् .
एकाक्येव वनेसाधवसहित्यर्थः ॥ २७.
मध्याह्नमालमतिवाह्य मृगेन्द्रमुक्त-
मुक्तावलीसिकति(l.4)लासु वनस्थलीषु .
1 Ms. °मनुष्य. 2 Is it त्रस्तस्य ? 3 i. e. अभयं. 4 Amara, 1.46.
5 Ms. °षयं. 6 Ms. °सावसदि°.

, चतुर्थः सर्गः . ७६
स प्राविशद्धवलवेश्म तुषारशैल-
भ्रान्त्येव शीतलतया विहिताधिवासं ॥
सिं(1 5)हमुकमुक्तासहितासु वनभूमिषु मध्याह्वमतिवाह्य स धवलप्रा-
सादं प्रविष्टवान् हिमाद्रिरिति भ्रान्त्येव(1.6) शैत्येन कृतस्थानम् ॥ 28.
द्वारान्त एव विनिवारितवारणौघं
घर्माम्बुशीकरंकरम्बितहारदामा .
स्वाम्यन्तराश्रय(1.7)णदूषणहीनभाग्य-
मात्रानुगस्स शयनीयगृहं विवेश ॥
घर्माम्बुमिश्रितहारमौक्तिकस्स द्वारान्त एव(1 8) निरुद्धहस्तिकं शय्या-
गृहं प्राविशत् स्वाम्यन्तराश्रयणेन दूषणं निन्दा तेन हीनानि भाग्यमात्रा-
(1.9)ण्येवानुगा यस्य सः ॥ 29.
इतः प्रभृति तं वीक्ष्य भूपतिरित्यन्तं कुलकम् ॥
उद्विग्नमप्यवनताङ्गनमध्यत(1.10)ल्पा-
दारुह्य तुङ्गतममास्पदमप्रनिद्रम् .
नारायणं स्वयमिवैक्षत सेव्यमानं
गूढं श्रिया स्वशयनीयग(1.11)तं कथञ्चित् ॥
अब्धिवासेनोद्विग्नमतोप्यवनताज्जलेमध्यशयनात्प्रासादमारुह्य ल-
ब्धनिद्रं स्वयं नाराय(1.12)णं गूढमलक्ष्यया लक्ष्म्या सेव्यमानमिवेत्यु-
त्प्रेक्षां कंचित्पुरुषं स दृष्टवान् ॥ 30.
आसूत्रिताम्बुधरजङ्गम(1.13)चन्द्रशाला-
वातायनक्षणिकशक्रशरासनाभिः .
1 Ms. °म्बुशे°. 2 Ms. °हस्ति°. 3 Ms. °ताज्जाल°. 4 Ms. °ब्धान°. 5 Ms. °मिवे-
त्युत्प्रेक्षा° crossed after °या. 6 Ms. मिं° to °त्ता lc. under l. 12.

८० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
दत्तद्युयानपरिखिन्ननिषण्णशक्र-
शङ्का[भिर्भा(l. 14)भरणदी]धितिभिर्विभान्तम् ॥
अम्बुधरा एव जङ्गमचन्द्रशाला वातायनानि तेषु क्षणिकमिन्द्रचा-
पमासूत्र्य्(l. 15)············तथा द्युयानेनाकाशगमनेन··········स्य
श[ङ्का] दत्तां याभिस्ताभिर्भूषणदीप्तिभिशोभ(l. 16) ३१,
Lines 17 to end of page missing
दूरं मुक्ताहारं धारयन्तम् अतस्संभाव्यते कान्त्य॑तिशयानुरक्तया ना-
कलक्ष्म्या निजकण्ठा(l. 1)दवरुह्यं दत्तत्तारा॑मयभूषणम् ॥ ३२,
हारान्तरालगत्तनायकपद्मराग-
व्याजेन बिभ्रतमि(l. 2)वानुगतं ग्रहोद्यैः ,
केनापि कारणलवेन गतं द्युवीथीं
भूमेरुपायंनकृते [स्व]तनुजंमेव ॥ (l. 3)
हारमध्यस्थितस्य नायकभूतस्य पद्मरागस्य व्याजेन भूमेस्स्वतनुजमेव
भौममेव बिभ्र(l. 4)न्तंम्. कीदृशं सम्रहगणं भूमेर्मातुस्सकाशाद्द्युमार्गमारूढं ,
कुत इत्याह केनापि का(l. 5)रणांशेनोपायनार्थम्, भूम्या दिवो हर्षणार्थं भौम
एव विसृष्ट इत्यर्थः ॥ ३३,
केयूर(l. 6)योः कटकयोश्च निवेशितानां
ज्योतिर्भरैरुभयपार्श्वगतैर्मणीनाम् ,
निर्विघ्नमम्बरगतागत(l. 7)सिद्धिहेतोः
सन्दर्मयन्तमिव चित्रशिखण्डिभावम् ॥
1 Ms. °शजादं. 2 Copyist's remark at the top of the page, पत्रेस्मिन्
लेखकान्तरप्रतीतिः. 3 Ms. °न्त्याति°. 4 Sic. अवरोप्य. 5 Ms. °तंता°. 6 Ms.
°रुपानं, 7 Ms. °तनुज°. 8 Ms. °भोम°. 9 Ms. °भ्रतं. 10 Ms. °पायार्थं.
11 Ms. °योः चं, 12 Ms. °मस्वरं,

चतुर्थः सर्गः . ८१
अंगदयोर्वलययोर्विषययोः(1.8) स्थापितानां रत्नानां पार्श्वद्वयगै रश्मि-
भिर्हेतुभिर्निर्निरोधमाकाशगतागतार्थं चित्रस्य शि(1.9)खण्डिनो मयूरस्य स-
प्रर्षाणां च भावं प्रकाशयन्तम् ॥ ३४:
संवर्धमानमृगदावैरतेर्न(1.10)रेन्द्रो-
दुन्मोचनीयमखिलं भवता कुलं मे ।
भूत्वा द्विधाभैमिव कुण्डलकान्तिभङ्गया
कर्णद्व(1.11)ये गुहशिखण्डभृतोच्यमानम् ॥
अतिमृगयाव्यसनाद्राज्ञो मद्वंशस्त्वया रक्ष्य [इति] (1.12) कुण्डलयस्य
व्याजाद्रूपद्वयं कृ[त्वा]······[म]यूरकलङ्क(?)······नम् ॥ ३५.
व्योमप्रयाणसुलभश्रमया मुखेन्दुं
संस्पृश्य लब्धरसया च सलज्जया च ।
चूडामणेरमितया नि(1.14)शयेव भासां
संबध्यमानदृढनिद्रमुषर्मुखेपि ॥
प्रभातेपि············संबध्यमाना (1.15) दृढा निद्रा यस्मिंस्तमित्युत्प्रे-
क्षा . विषायण्या निशायाः संभावने विषयमाह चूडामं(1.16)णेरमितायां
दीध्येति . निशायाः कथं तत्र निद्रेत्याह व्योम्नि प्रयाणे सुलभः श्रमः खेदो
यया(1.17) उषया सुखंचन्द्रं स्पृष्ट्वा लब्धशृङ्गाररसया च सलज्जया च . उष-
र्मुखेपीत्युषरशब्दो रेफो(1.18)न्तः प्रायो न दृष्टः ॥ ३६.
पुष्पस्रजाममरलोकयुवामु[पास्ति]-
मारब्धवाद्भिरलिभिर्मधुरं(1.19) ध्वनद्भिः .
विद्याधरोयमिति कैश्चन मूर्त्तिमद्भि-
र्वि[द्याक्षरै]रिव [समा]श्रितयामिक[त्वम् ]॥(1.20*)

1 Ms. °काशयितुम्. 2 Is it °मृगयाभिरते° ? 3 Ms. द्विधेअभिम° 4 Ms. °द्वाज्ञा.
5 Ms. °नमो. 6 Ms. °भश्रम°. 7 Ms. °खेन्द्र 8 Ms. नामा.
9 Ms °रपित°. 10 Ms. उपाशुं°. 11 Sic. 12 Ms 'धनोय°.

८२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
नाकोत्पन्नानां पुष्पमालानां सेवां कुर्वद्भिर्र्यतो मधुरं ध्वनद्भिर्भ्रमरैर्हेतु-
भिरेष विद्याधरो(l.1) भवतीति हेतुना मूर्तेर्विद्याधरैरिवाश्रितं यामिकत्वं
यस्य ॥ 37.
द्रष्टव्यदर्शनमयं फलमा(l.2)प्तकाल-
माहर्तुमीक्षणयुगं मनुजेश्वरस्य .
आनन्दबाष्पजलनामनि सिद्धतीर्थे(l.3)
शुद्धिं नयन्तमिव तत्समयावतीर्णे ॥
प्राप्तकालं द्रष्टव्यस्य दर्शनरूपं फलं नि(l.4)रूपयितुं तत्कालजाते
हर्षाश्रुतीर्थे राज्ञो* नेत्रद्वयं शुद्धि प्रापयन्तम् . तीर्थजशुंद्धिप्राप्तव्यं(?)
लभ्यते ॥(l.5) 38.
तं वीक्ष्य भूपतिरचिन्तयदेष ताव-
दस्वप्नतां व्यभिचरत्यथ शेषशायी .
देवोयमेतदपि(l

)नाम्-> Ms. had˚लेङ्गुलीं! And is there a superscript 7? Look near चरणाङ्गुली: after चरणाङ्गुलीorनाम्? It's on चरणाङ्गुली`!

Let's check punctuation and layout:
Line 1:
चतुर्थः सर्गः । on the center, ८३ on the right. There is a stray comma , on the left.
Let's transcribe:
, चतुर्थः सर्गः . ८३

Line 2:
गन्धर्वादीनां लक्ष(l. 12)णानि नास्मिन्वर्तन्ते न चैनं विशिष्टं मनुष्यं

Line 3:
संभावयाम्यहम् कुबेरस्य यो वहन(l. 13)भूतो नरस्सोपि मम प्रतीतिं¹ (?) . 40.

Line 4:
नागोपि नाय[मुरग]त्वविभिन्नयापि

Line 5:
मूर्त्या न हि व्य(l. 14)[भिच]रन्त्यहयः फणित्वम् •

Line 6:
लोभस्वभावमलिना खलु जातिरेषा

Line 7:
`रत्नं

सान्ध्यं किंचिद्विकसितं यच्छत्पत्रं पद्मं तस्य सगोत्रं सदृशं मनाग्व्यक्तं
विकसितं तदीयमा(l.4)स्यं द्रष्टुकामस्य राज्ञः पादतले गुलिकया लीनं . भावे
क्तः . गगनमेव सागरस्तत्र केल्य(l 5)र्थं नावा . गुलिकाविद्याधरा गुलिका-
प्रभावाद् व्योमन्त्युड्डयन्ते ॥ ४३.
संस्पृष्टमात्रचरणश्च तया(l.6) स दध्यौ
भूयोपि शेखरमणिः प्रतिभावनान्तां .
त्वं संदिहानमिव मानस मा स्म भूर्मे
विद्या(l.7)धरोयमिति तेस्तु दृढा प्रतीतिः ॥
तया गुलिकया स्पृष्टपाद एव स प्राज्ञानामग्रणीः पु(l.8)नरपि चिन्ति-
तवान् हे मानस त्वं कर्तृ संदिहानं संदेहवन्मा स्म भूः यतोयं पुरुषो विद्या-
ध(l.9)र एवेति निश्चयस्तवस्तु ॥ ४४.
इन्द्रादिपूजितगरिष्ठदृढप्रभाव-
बाणावलीप्रसवनर्म(l.10)दया मदीये .
अस्मादवश्यमनया वदनेन्दुबिम्बा-
न्निर्गत्य विन्ध्य इव केलिगृहे निपेते ॥(l.11)
इन्द्रादिभिः पूजिता मरिष्ठां दृढा ये प्रभावास्त एव बाणास्तत्पङ्क्त्याः
प्रसव उत्पादने नर्मदया(l 12) नद्या विन्ध्यपातिन्या . नर्मदाया हि बाणाः
प्रभवन्तीति प्रसिद्धिः . अनया गुलिकयास्य विद्या(l.13)धरस्य मुखचन्द्रा-
न्निर्गत्य विन्ध्यसमे मदीये लीलावास पतितम् ॥ ४५.
एवं विकल्पयति(l.14) भूपुजि भूपुजिष्या-
स्वेच्छाप्रकाशरमणीयपदार्थसार्थे .
विद्याधरस्स बुबुधे [च मदीय]व(l.15)क्त्रा-
द्भ्रंशं सिद्धगुलिकेति समभ्रमीच्चं ॥
1 Ms. दृष्ट्वाकाश°. 2 Ms. भून्मे. 3 Ms. अतो°. 4 Ms. °रिष्ठं°.
5 Ms. इन्द्रा°. 6 Ms. °रिष्टा. 7 Ms. संसम्भ्रमीश्च.

, चतुर्थः सर्गः . ८५
भूरेव भुजिष्या दासी तया स्वेच्छया यथेच्छं प्र(l.16)काश्या रमणीयाः
पदार्थसार्था यस्य तस्मिन्नाजनि एवं विकल्पान्कुर्वति सति विद्याधरः(l.17)
प्रबुद्धः सन्मुखाद्गुलिका पतितेति च ज्ञातवान् संभ्रान्तश्चाभूत् ॥ ४६.
भूपालतिग्मरु(l.18)चिपादतिरोहितायां
तस्यां मनःकुमुदशाश्वतचन्द्रिकायाम् •
कष्टं नभश्चरशशी स्फुट(l.19) लक्ष्यमाण-
शङ्काकलङ्कमतिपाण्डुमुखं बभार ॥
नभश्चरो विद्याधर एव शशी मुखं स्फुटं(l.20) लक्ष्यमाणशङ्काकलङ्को
यस्य तद्वहन् यवोतिपाण्डुरम् कदा तन्मन एव कुमुदं तस्य नि(l.21*)त्यज्यो-
त्स्रायां गुलिकायां राज्ञःपाद एव सूर्यस्तेन च्छादितायां सत्यां, रविपादच्छादि-
तायां ज्योत्स्ना(l.1)यां सत्यां चन्द्रो दृश्यकलङ्कं मुखमग्रिमभागं वहति ॥ ४७.
शून्याशयस्थं वहतो वदनं विरूपं
सन्त्येव(l.2) तस्थुरिव नास्य विभूषणानि .
विच्छायतामुपगते तुहिनांशुबिम्बे
व्योम्नि स्थितान्यपि हि नैव विभान्त्युडू(l.3)नि ॥
शून्यहृदयत्वाद्विच्छायं मुखं दधतोस्य वर्त्तमानान्यपि भूषणानि न
तस्थुरिव चन्द्रे म्लाने व्यो(l.4) मस्थान्यप्युडूनि नैव शोभन्ते ॥ ४८.
उत्तिष्ठता धरणिपालमनेन दृष्ट्वा
व्रीडाभरादवनताननताम(l.5)वाप्य .
ऊर्ध्वे गतेरवसरस्सकलस्ससाप्त
इत्याशयेन वसुधेव परीच्यते स्म ॥
शयनादुत्तिष्ठता(l.6) विद्मधरेण राजानं दृष्ट्वा लज्जाभरान्नतमुखत्वं
प्राप्याकाशगमनार्थ सकलः कालो गत इति(l.7) भावेनेव भूरीक्षिता ॥ ४९.
1 Ms. सत्तूं॰. 2 Ms. राजापां. 3 Ms. ॰शयास्य.

८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
वाक्शक्तिमेव सकलामपि तस्य हृत्वा
निस्संशयं गुलिकया निरगा(।८)मि वक्रात् ·
वीक्ष्याननं नरपतेरनुरुध्यमानः
किञ्चिद्विवक्षुरपि यन्न किमुप्यवाच ॥
नूनं सर्वा(।9)मप्युक्तिशक्तिं हृत्वा अस्य मुखाद्गुलिकया निर्गलितम् राज्ञो
मुखं दृष्ट्वा सानुरोधस्स यतः किंचिंदपि(l.10) वक्तुकामः किमपि नावदत् ॥ 50.
मन्येनुभूय गुलिकाचिरसाहचर्यं
याता क्व सेति सहसैव गवेषणाय .(l.11)
भाग्यानलप्रशमभस्मकणायमानै-
र्दन्तांशुभिः प्रसृतमस्य मुखाद्विधत्तोः ॥
वक्तुकामस्य(l 12) विद्याधरस्य मुखाद्दन्तांशुभिः प्रसृतम् · भावे क्तः ·
अतस्संभाव्यते गुलिकया सह चिरं स्थिति(l 13)मनुभूय गुलिकाया गवेष-
णायान्वेषणार्थं सा गुलिका क्व गतेति . कीदृशैः भाग्यान्येवानलः(l.14)
तस्य प्रशमेन भस्मकणैसद्दशैः ॥ 51.
यो मानमात्रकधनस्स किमन्यतोपि
स्वप्नेपि नाम शृणु(l.15)यादवमानवाक्यम् ·
अभ्यासखण्डनभयादिव मानिताया-
स्तस्यावमानवचनश्रवणं ह्यपध्यम् ॥(l.16)
यो मानैकधनस्सोन्मस्मादपि स्वप्नेपि अवमानवचनं किं शृणुयात् अपि
शब्दात्स्वस्यावमानं किं शृणुयाद्दि(l.17)त्यर्थः तस्य मानिनो मानिभावस्य यो-
भ्यासस्तत्खण्डनभीत्येवावमानवचश्श्रवणं ध्रुवमपध्यमयु(l.18)क्तम् ॥ 52.
पृथ्‍वीपतिर्यद्वचनप्रमुखं विवक्तुं
तं वीक्ष्य भीत इव मा स्म मुखादमुष्मात् ·
1 Ms. किंचेद°. 2 Ms. °प्रसभ°. 3 Ms. °न्ताशु°. 4 Ms. °कणास°.
5 Ms. °स्यौव°. 6 Ms. °मुष्या°.

चतुर्थः सर्गः । ८७
कार्पण्यगी(l.19)रमृतदीधितिबिम्बमध्या-
दुल्केव निष्पतदिति त्वरितं बभाषे ॥
अवमानश्रवणाभावमुदा(l.20)हरति . यद्यस्मात्तं विद्याधरं नम्रमुखं
वक्तुकामं दृष्ट्वा स राजा भीत इव विद्याधरस्य मुखादमुष्मादन(l.21)र्होत्कृ-
ष्णवाक् चन्द्रमण्डलादुल्केव मा स्म पतदित्यतस्तूर्णं भाषितवान् ॥ ५३.
· मान्येन घर्मविव(l.22**21)शेनं तथान्तरिक्षा-
देत्यान्वभूयत सुषुप्तदशाप्रवेशः .
एषा यथा सकलमङ्गलकोश(l.1)मुद्रा
याता न सिद्धगुलिकैव न यामिकत्वम् ॥
मान्येन विद्याधरेण तापाकुलेनाकाशादेत्य(l.2) स्वापस्थानुभूतः यथा
मङ्गलमेव कोशस्तस्य मुद्रेयं सिद्धगुलिकैव यामिकत्वं न न प्रापद्(l.3)पि
तु प्रापत्, एवं राज्ञा गुलिकायाः प्रकाशनं कृतम् ॥ ५४.
एतावतेव नृपतेर्वचनामृतेन
संपूर्(l.4)र्णकर्णकुहरस्य नभश्चरस्य .
राहोर्मुखादिव विनिर्गतमिन्दुबिम्बं
तत्कालमेव ददृशे मुखम(l.5)न्यदेव ॥
इयन्मात्रेणैव राज्ञो वाक्यामृतेन पूरितकर्णस्य विद्याधरस्य मुखमन्य-
देव तत्काल(l.6)मेव दृष्टम् अतो राहुमुखान्निर्गतं चन्द्रबिम्बमिव ॥ ५५.
आदाय तां क्षितिपतेश्च सुधांशुले(l.7)खा-
मम्भोनिधेरिव स खेचरचक्रवर्ती .
प्रारम्भचर्चितविषादविषावतीर्णां
पीडां विधूय(l.8) परमेश्वरतामवाप ॥
1 Ms. has पृ. वि. २६ vertically on margin. 2 Ms. विवविवशे°. 3 Ms. ॰मिन्दु°.

८८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
समुद्रादिव राजश्चन्द्रलेखामिव तां गुलिकां गृहीत्वा प्रथमम(l.9)नु-
भूताद्विषादादवतीर्णां प्रथमदुःखजातां पीडां त्यक्त्वा स दिविषदग्रणीः पर-
मेश्वरभा(l.10)वं विद्याधरत्वं प्रापत्. विषपीडां त्यक्त्वा परमेश्वरश्च समुद्रा-
द्विन्दुलेखामग्रहीत् ॥ ५६.
राजान(l.11)मित्थमवदच्च महानुभावं
भावत्कमध्यवसितं मुनयो न विद्युः ।
विद्याधराधिपतितां पतितां(l.12) पुरस्ता-
द्यंतपादयोरपि तृणाय न मन्यसे स्म ॥
स राजानमित्यवदत् हे महानुभाव मुनयो निस्पृ(l.13)हा अपि स्व-
दीयमध्यवसितमौदार्यं न जानीयुः त्वत्पादयोरग्रे पतितामपि विद्याधरचक्र-
वर्ति(l.14)तां त्वं तृणायापि नामंस्थाः ॥ ५७.
दग्धोपि लो

चतुर्थः सर्गः . ८६
क्रोधादीनामग्रणीः काम इत्यर्थः . तस्मिन्कामेभिलाषे जिते(l 21) सति ते तव
पुरतस्तत्क्रोधादिपञ्चकं वराकमकिञ्चित्करम् . अगस्त्यस्य समुद्रं पिबतो
नक्रादयः(l.22) जलजन्तवः क्व गणनीयाः ॥ ५९.
तत्किं ब्रवीम्युपचिकीर्षति मानसं मे
त्वा प्रत्यपीति धिगनीतिविदु(l.23*)क्क्रिरेषा .
प्राप्योपमन्युमुनिना किल दुग्धसिन्धुं
क्षीराभिषेककलशेन मुनिः प्रसाद्यः ॥
त्वं यतो(l.1) जितलोभस्तत्किं ब्रवीमि जल्पितुमहमशक्त इत्यर्थः मम
चित्तं तवोपकर्तुमिच्छतीत्येषानी(l.2)तिज्ञानामुक्तिः . शिवात्क्षीरसमुद्रं प्रा-
प्योपमन्युना मुनिना कत्र्रा शिवः क्षीरकलशेन किं प्रसाद्यः ॥(l.3) यद्वा
यत्त्वां प्रत्युपचिकीर्षति मे चित्तमित्येषानीतिवदुक्तिः वक्तुं नोचितमित्यर्थः
प्रत्युपकारं मह्यं(l.1) न करोतीत्याशङ्कायामाह उपमन्युमुनिना क्षीराब्धिदोपि
शिवः क्षीरकलशेन किल प्रपादनीयः(l.2). ६०.
चिन्तामणेः कनकमध्यनिवेशनं य-
त्कल्पद्रुमस्य यदि वा जलसेकचिन्ता .
यत्प्रवृत्तिरत वा सु(l.4)रभेस्तृणानां
या स्यादुदात्तहृदयानुकर्तुमिच्छा ॥
यदुदारचेतसामुपकर्तुमिच्छा त(l.5)श्चिन्तारत्नस्य सुवर्णमध्ये स्थापनं
तथा तत्कल्पवृक्षस्य जलसेकः तथा कामधेनोस्तृणानां प्रवर्त्तने यत्नार(l.6)-
म्भः . वाक्यार्थरूपकम् ॥ ६१.
सद्भ्रिस्तदप्युपकृतादपि कश्चिदंश-
स्स्वीकार्य एव लघुताशम(l.7)नाय तस्य .
1 Ms. °वीम्युं°. 2 Is it शिवः ? or better, मूढः ? 3 Ms. कत्रा. 4 Ms. यद्वा
to °नीयः lc. at the top of page in two lines. 5 Ms. °मुप°. 6 Ms. -
प्रवर्त्तने lc. on margin.
१२

' followed by 'त्रा' = मत्रा!
Wait, why did I think मन्त्रारण्ये earlier? Because 'त्रा' has that triangular shape: त्र with ा.
So it is देवीमत्रारण्ये! "देवीम् अत्र अरण्ये"! Perfectly matching तामत्र in the verse!

Now let's check L11:
चक्रुः(l.23... wait, what are the characters after (l.23?
Let's look closely at (l. 23 ...):
It looks like (l. 23 - 27ª) or (l. 23³ 27*) or (l.23**22*)?
Wait! Look at the symbols:
There is ( then l. 23
Then there is a superscript, looks like 3 or *.
Then there is a hyphen or space.
Then 27 (or 22? Wait, is it 27? In footnote 3: "Ms. has पृ. रा. २७ vertically on margin." So it's 27!).
Wait, what is after 27? Is it a or b? Or )?
Wait, there is a letter or symbol before ): it looks like a or b or *.
Wait, look

६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
निधायाश्वमारुह्य प(l.7)श्चात्प्रदेशमपश्यन्राजधानीं गच्छेत्येतावतीमप्रतिम-
क्लीमुपकृतिं कुरु मे ॥ ६८.
उक्त्वेत्यदृश्य(l.8)पदवीमुपयाति तस्मि-
न्विश्वम्भरापरिवृढः प्रणिधायं सैन्यम् .
दृष्ट्वा कुलस्य परमभ्यु(l.9)दयं कृतार्थो
देवस्स्वयं द्युमणिरस्तमयं प्रपेदे ॥
एवमुक्त्वा तस्मिंस्तिरोहिते सति स भूप(l.10)तिस्सेनां व्यसृजत् स्वकु-
लस्य म॑हान्तमुदयं दृष्ट्वा कृतार्थस्सन्निव सूर्यो लोकान्तरमगात् ॥(l.11) ६९.
भूमिं प्रविष्टवति कुन्त इवाथ भास्व-
त्युच्चैस्तरां लवणसिन्धुरुदच्छलद्यत् •
तत्रास्ति कारण(l.12)लवो न हि कश्चिदन्यो
राज्ञः प्रभावमहिमा स समस्त एव ॥
यथा कुन्ते तथा भास्वति(l.13) भूमिं प्रविष्टवति सति उच्चैस्तरां क्षार-
समुद्रो यदुच्छलितवांस्तत्रान्यो हेत्वंशो न विद्यते स स(l.14)र्व एव राज्ञो
[भूपतेश्चन्द्रम]सश्च प्रभावः ॥ ७०.
अत्यद्भुतं किमपि कुन्तमुखेन कर्म
निर्मातुमु(l.15)त्कलिकयावतरङ्गितस्य •
वा— — ˘ पृथ्वीपुरुहूतबाहो-
रन्यैव काचिदुदपादि तदा(l.16) स्फुरत्ता ॥
कुन्तेन किमप्यद्भुतं कर्म निर्मातुमुत्कण्ठयेव व्याप्तस्य ...........
......(l.17)लोकोत्तरा स्फुरत्ता कम्पो जातः . उदपादीति कर्तरि लुङ्॥ ७१.
1 Ms. °च्छेतीता° 2 Comm. right if the text is taken to be मेऽद्वितीयां;
but मे द्वितीयां is better as the प्रथमा उपकृति is the restoration of the गुटिका.
3 Sic. Read प्रजिघाय. 4 Ms. माहा॑. 5 Ms. चन्द्रस्य lc. on margin.
6 Restore वामितरस्य पृ°.

चतुर्थः सर्गः.
वातायनादवततार ततस्तता(l.18)भि-
स्तत्काल आभरणदीप्तिभिरुक्तमार्गः .
स्वैरेव लक्षणगणैर्निज एव तेज-
स्युद्दीपिता(l.19)भिरिव मङ्गलदीपिकाभिः ॥
ततस्स राजा वातायनादवतीर्णस्तस्मिन्काले आभरणदी(l.20)प्तिभि-
र्दर्शितमार्गः राजां निजैरेव लक्षणैर्निज एव तेजसि ज्वलिताभिर्मङ्गलदी-
पिका(l.21)भिरिवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ७२.
आयानरत्नकिरणैः कंचदाननाग्रं
द्वाराग्रतो झटिति वाडवमारुरोह .(l.22*)
सप्ताणर्वीप्रसभपानपरेण धाम्ना
कामं तले लवणसिन्धुरिपुं गृहीतम् ॥
आयाने(l.1) वल्गायां रत्नांशुभिर्दीप्यमानमुखं हयं स द्वारादारोहत् ॥
सप्तसमुद्राणां प्रसभं पाने(l.2) परेण तेजसा हेतुना-राज्ञां तले गृहीतं नूनं
लवणांर्णवारिं वडवाग्निम् ॥ ७३.
किं भूरिभिः(l.3) किमिति नात्र निधिं प्रसूषे
लावण्यसारमसि धात्रि तमेकमेव .
इच्छापि येन न भवत्य(l.4)परेष्वितीव
कुन्तेन भूमिमथ भूमिधरो बिभेद ॥
बहुभिः किं हे धात्रि येन कारणभूतेना(l.5)न्येषु निधिषु इच्छापि न
भवति तमेकमेव लावण्येन क्षारेण च प्रधानं निधिं किमिति न प्रकाशय-
सीती(l.6)व राजा कुन्तेन भूमिं भिन्नवान् ॥ ७४.
' 1 Ms. राजा lc. under l. 2. 2 ‘कचि दीप्तिबन्धनयोः’ (Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 196),
See Notes. 3 Ms. राज्ञा lc. under l-3. 4 Ms. लवाण्यं°.
5 Ms. इच्छामि. 6 Ms. लावण्ये°. 7 Ms. क्षारेण च lc. under l. 5.

६४ | पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् .
नासापुटाननभुवो भुवनत्रयस्य
संबन्धिनस्सममिव(l.7) भ्रमतस्समीरान् .
स्पर्धावशादनुगतेन ततो हयेन
प्रातिष्ठत प्रजविना नरलोकपा(l.8)लः ॥
नासापुटाभ्यामाननाच्च भूयेषां ताँस्त्रिभुवनस्य सम्बन्धिन इव समं
भ्रमतो वायूनस्प(l.9)र्धावशादिवानुगच्छता वेगवताश्वेन स राजा प्रस्थान-
मकरोत् ॥ 75.
मध्येतमो रजसि दू(l.10)रमुदस्यमाने
रत्नांशुभिर्हरिरराजत सत्वराशिः .
द्रष्टा विमुक्तविकृतिप्रकृतिर्विशुद्धं (l 11)
स्वं पौरुषं दधदशोभत वासुदेवः ॥
तमसो मध्ये मध्येतमः अन्धकारमध्ये · रजस्युदस्य(l.12)माने उत्था-
प्यमाने रत्नराश्मिभिर्हर्योशोभत सत्वस्य बलस्य राशिः तथा वासुदेवोशो-
(l.13)भत . कीदृक् द्रष्टा पश्यन् तथा विमुक्तविकृतिः प्रकृतिर्यस्य तथा स्वं
पौरुषं दधानः तथा(l.14) सत्वराशिर्धैर्यस्थानम् अथ च ह्········तमो-
गुणे·········सत्वगुणस्य(l.15)··········निर्विकारप्रकृतिः वासु-
देवश्च ॥ 76.
चन्द्रोदये गगनचुम्बितया स्थितत्वा(l.16)-
दृष्ष्ट्वा हयं जविनमात्मसुतभ्रमेण .
पश्चादिवागतवतो जलधेस्समीपे
कल्लोलशब्द(l.17)मवनीरमणो न्यशाम्यत् ॥
चन्द्रोदये पश्चादागतवतो लवणसिन्धोस्तरङ्गशब्दं स राजा(l.18)श्रृ-
णोत् . आगमने हेतुरुत्प्रेक्ष्यते वेगवन्तं वाजिनं दृष्ट्वात्मसुत उच्चैश्श्रवा इति
भ्रमेण(l.19) . भ्रमः कुतो जात इत्याह आकाशव्यापित्वेन स्थितत्वात् ॥ 77.
1 Ms. तांस्त्रि°.