पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

– ᴗ ᴗ – ᴗ – –
Wait:
त-गण: – – ᴗ
त-गण: – – ᴗ
ज-गण: ᴗ – ᴗ
ग-ग: – –
Wait: त त ज ग ग = Upajati / Indravajra is: त त ज ग ग (– – ᴗ, – – ᴗ, ᴗ – ᴗ, – –)
Wait! Indravajra:
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः!
तौ = त-गण, त-गण (– – ᴗ, – – ᴗ)
ज = ज-गण (ᴗ – ᴗ)
गौ = ग, ग (–, –)
Total = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 syllables!
Let's check if Indravajra fits:
Line 3: सम्बन्धिना वार्णवसप्तकस्य

1. सम् (–)
2. बन् (–)
3. धि (ᴗ)
   -> त-गण (– – ᴗ)
4. ना (–)
5. वार् (–)
6. ण (ᴗ)
   -> त-गण (– – ᴗ)
7. व (ᴗ)
8. सप् (–)
9. त (ᴗ)
   -> ज-गण (ᴗ – ᴗ)
10. कस्य (क is – due to sy, and final syllable is –):

प्रथमः सर्गः . २७
तीर्थेन तत्कस्य न पुष्कराक्ष
त्रिधा युगेषु त्रिषु पुष्करेण .(1.13)
बभूव चिन्तामणिकामधेनु-
कल्पद्रुमप्राग्रहरेण साम्यम् ॥
तिलकम् ॥
हे पुष्कराक्ष(1.14) दिङ्नागानां करस्थेन पुष्करेण कराग्रेण वाग्देवतायाः
श्रियश्च करवर्त्तिना वा पुष्करेण पद्मेन सप्तसप्त(1.15)द्वाराणां पुष्करेण जलेन
सप्तसमे रखेर्वर्त्मना पुष्करेणाकाशेन महानटेश्वरस्य नाट्य(1.16)काले नन्दि-
मुखैर्वाद्यनीयेन पुष्करेण मुरजेन तथा दैत्यस्त्रीहासज्योत्स्नाया मेघे निवारके
(1.17) इत्यर्थः तवासिन्नन्दकाख्ये खड्गे तिष्ठता पुष्करेणाग्रेण च यन्न प्राप्तं
तत्रिषु युगेषु चिन्तार(1.18)त्नादिभ्यश्श्रेष्ठेन त्रिपुष्करेण साम्यं कस्य न
बभूव ॥ ७२.
स्वयं पयोधिं विरसं विदित्वा
त्वं पुण्ड(1.19)रीकाक्ष यदप्यतिष्ठः ..
शयालुतायास्तदयं न कालो
दयालुता सा समयानुयाता ॥(1.20)
हे पुण्डरीकाक्ष समुद्रं क्षारं मत्वेव त्वं स्वयमप्रार्थित एव तत्पुष्करमा-
श्रयैः ततस्त्व नायमव(1.21)लेप[कालस्तव क]रुणोचिता ॥ ७३.
उत्तिष्ठमाने त्वयि माननीय
शङ्कास्पदं कस्य कलिर्वराकः .(1.22)
न हि त्रिलोकीभयभञ्जनार्थे
तवोद्यमे द्वापरमप्यवैमि ॥
हे माननीय त्वय्युत्तिष्ठमाने गृहीतो(1.23)द्यमे सति वराकः कलियुगं
कलहश्च कस्य शङ्कास्थानं . न कश्चित्क्लेशशङ्कत इत्यर्थः . अत्र हेतुः(1.24)
1 Ms. श्रियश्च lc. under 1. 14. 2 or ॰दभ्यतिष्ठः ? 3 Ms. ॰भ्रंयः . 4 Add कलिं-

२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
त्रिजगद्धीतिहरणार्थे तवोद्योगे द्वापरं युगं संदेहं च न मन्ये . प्रतिमल्ला-
भावादिति भावः . य(1.25**6¹)त्र द्वापराभावस्तत्र कथं कलिरित्युक्तिसङ्गतिः .
सन्देहेद्वापरौ चाथेत्यमरः² ॥ ७४.
व्याहृत्य वाक्यमिति पुष्कर(1.1)कारणेन
तूष्णीमभूयत च पुष्करकारणेन .
आसर्गसम्मतपिशाचजनार्दनस्य
भास्वत्यपत्यत दृ(1.2)शा च जनार्दनस्य ॥
पुष्करकारणेन पद्मजन्मना त्रिपुष्करहेतोर्वचनमुक्ता तूष्णीं भूतं च
जनार्दनस्य(1.3) दृशा सूर्ये पतितं च . द्वौ चशब्दावेककालतां सूचयतः .
यतस्सर्गादारभ्य संमतं पिशाचजनाना(1.4)मर्दनं मारणं यस्य ॥ ७५.
तत्कालं रविमण्डलात्पुनरिव त्वष्टुर्गताद्गोचरं
दैत्यारेर्विषयीकृताद्रविम(1.5)येनैवेक्षणेनोदगात् .
गाढाकृष्टनभोवरोहसमयन्न्यञ्चन्मुखाश्

प्रथमः सर्गः . २६
इत्यन्तः कान्तिजातं कमलजकमलाकान्तमेला(1.12)पवेला-
साक्षित्वेन स्थितानां किमपि दिविषदां विस्मयं तद्वितेने ॥
तत्कान्तिजातं स तेजःपुञ्जो नभ(1.13)श्चराणामाश्चर्यमुदपादयत् . क-
दाचित्तैः कश्चित्तेजःपुञ्जो न दृष्ट इत्याह . कमलजो ब्रह्मा क(1.14)मलाकान्तो
विष्णुस्तयोस्संघटनदर्शिनाम् यद्वा तयोस्संघटनं पश्यतामिति वस्तुधर्मः .
इति(1.15)र्हेतौ . कालाग्नेरारभ्य शिवपर्यन्तं पूर्वं यदजनि विपर्यासवृत्या-
काशादधः प्रवृत्त्या तदाग्नेय(1.16)लिङ्गमिदं किमवतरति कि[मवतीर्णं]म्
अन्यथा यदीदमाग्नेयलिङ्गं न भवति तदा इयत्ते(1.17)जः क्व भवतीति
भद्रम् ॥ 77.
श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन-
राजात्मजो विवरणं व्यधिता(1.18)द्यसर्गे .
आज्ञामवाप्य विदुषां किल जोनराजः
पृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.19)
पृथ्वीराजविजये प्रथमस्सर्गः ॥

?
Wait, look at line 6:
Is there a footnote marker? No, wait!
Could Footnote 1 be about line 6: "after ˚रं"? "सूर्ये दृष्टे इत्यर्थः crossed after ˚रं."
Yes, "अथानन्तरं" ends with "˚रं"! There is no superscript number, or maybe an invisible/faint one, or simply "crossed after ˚रं".
Wait, what about Footnote 2: "2 Is it कञ्चन ?."
In Verse 2, line 9: "किमाहुतीः कश्चन..." -> wait, look at "कश्चैन" or "कश्चन": the word is "कश्चैन" or "कश्चन"? It looks like "कश्चन" with an ai-matra, or "कश्चैन"?
Wait, why does Footnote 2 say "2 Is it कञ्चन ?"?
Because the manuscript or text reads "कश्चैन" or "कश्चन"!
Wait, what about Footnote 3: "3 Ms. ˚मर्थतां"?
In Verse 4, line 18: "प्रयाति यस्य प्रतिदर्शमर्थिताम्" -> Footnote 3 says "3 Ms. ˚मर्थतां".
And Footnote 4: "4 Ms. ˚यमेष˚." -> in line 20: "प्रदर्शयिष्यत्ययमोषधीः".

Now, what is `

द्वितीयः सर्गः. ३१
किमुत्त(l.2)रस्यां दिशि वृद्धतेजसा
कृतोपचारो वसुभिर्विवस्वता .
उपेत्य रम्भाप्रणयात्त्रिविष्टपं
त्र(l.3)जत्यसावुत्तरदिक्पतेस्सुतः ॥ ५.
किमेष सत्यप्यमृतांशुसौहृदे
तिरस्कृतश्चन्द्रकिरीटतेजसा .(l.4)
विरागतस्सूत्रितमित्रसंग्रहो
जगज्जिगीषुर्मदनोवरोहति ॥ ६.
किमोषधीशस्य सहोदरो भिष-
क्कृ(l.5)तोपदेशश्चिरकालमश्विनोः .
अनामयीकर्तुमदः क्ष्मातलं
त्विषां निधेर्मण्डलमेष मुञ्च(l.6)ति ॥ ७.
किमेष राशिस्थितिमेत्य भास्वता
वितीर्णदोषोपशमार्थवैभवः .
उपप्लवं म्लेच्छकृतं म(l.7)हीसुत-
स्स्वमातुरङ्कं विनिहन्तुमागतः ॥ ८.
अनूरुणा जांतिरिति प्रवेशितो
निराकरिष्यंस्तिमि(l.8)रं रसातलात् .
गृहीतशिक्षः किमयं दिवाकरा-
द्धरामनन्तः पुनरेति रक्षितुम् ॥ ९.
सहस्रपा(l.9)देन निकामसेवया
कृतप्रसादो द्वितयेन पादयोः .
किमेष पापाकुलितं नु पुष्करं
पवित्रयि(l.10)ष्यन्नरुणोवरोहति ॥ १०.
१ Ms. किमौष°. २ Ms. °याज्जा°.

३२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
चिराय नारायणपादसेवया
किमुज्झितः पाशवपाशवैकृतैः .
भवान्तरे(1.11) शिक्षितराक्षसक्षयो-
न्यरूपतामेत्ययमर्कभूर्हरिः ॥ 11.
जनेन कानीनतया कदर्थितः
प्रविश्य युद्ध(1.12)क्रिययार्कमण्डलम् .
अयोनजन्मत्वसमेधितद्युतिः
किमेष कर्णः पुनरेति भूतलम ॥ 12.
जग(1.13)त्प्रदीपादपरः प्रदीपितो
जगत्प्रदीपो नु किमीश्वरेच्छया .
किमेष वा द्वादशसूर्यतेजसा
कृ(1.14)तो भुवि द्वादशराजजित्वरः ॥ 13.
इति प्रतापायतनेन तेजसा
नभश्चराणां निचयेन चर्चितः .
जग(1.15)त्त्रयीपुण्यसमृद्धिसंगमः
पतङ्गमध्यात्पुरुषो विनिर्ययौ ॥ 14.

: Yes, भौ[मो]⁵orभौ⁴[मो]⁵. In the image, right above the [मो]there is a superscript, wait, is that a5? Yes, ⁵. And what about 4? Wait, before [मो], above the ौofभौ, is there a 4? It looks like just the ौdiphthong sign, or wait: theौhas its two slants, but above it there is nothing? Wait, where is4? Wait! Look at [मो]: there is a ⁵next to it. But where is⁴? Wait, could footnote 4 be 4 Ms. भो.°referring toभौ? Often in these editions, an emendation in square brackets [मो]is from another manuscript or editor, andभौis from Ms., or vice versa. Wait, let's look at line 18 again:कि॥ महीसुतो भौ[मो]⁵ म्लेच्छैः कृतमुपद्रवं निवारयितुं(l.7) स्वमा-`

Line 19:
तुर्भूमेरङ्कं किमागतः . स कथमुपद्रवं वारयतीत्याह एकस्मिन्मेपा(l.8)दौ
Wait, एकस्मिन्मेपा(l.8)दौ or `

३४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
शिष्टः . अर्केण कुतो हेतोस्सोऽध्यापित इत्याह अरुणेन मातृस्व(l.12)स्रेय-
त्वात्प्रवेशितः अथ……र्था………धारितां भूमिं भूयो र………
………(l 13)¹.
स॥ सहस्र[पादेन सूर्येण निकामसे]वनींश्छेतोः पादद्वितयेन
कृतप्रसादो दत्तपादद्वयः . सूर्यस्य सहस्रपादत्वात्पादद्वयदानोक्तिसङ्गतिः .
(l.15)एषोरुणः किं नु म्लेच्छक्षोभितं पुष्करं पवित्रीकर्तुमवरूढः ॥
चि॥ श्रीराम्पा(l.16)दसेवया त्यक्तपशुजन्मपाशविकारो जन्मान्तरे शि-
क्षितराक्षसवधोयमर्परं(l.17)
Lines 18 to end of page missing
ततो युद्धे मरणेनार्कमण्डलं प्रविश्य किमेष कर्णो भूतलमेति. कर्णः कथ-
मियद्दी(l.1)प्र इत्याह अयोनिजत्वेन समेधिता द्युतिर्यस्य ॥
जग॥ जगत्प्रदीपादकोर्दा(l.2)श्वरेच्छया प्रदीपितो द्वितीयो जगत्प्रदीपः
सूर्यः किमेष भवति. किं वा द्वादशानां(l.3) सूर्याणां तेजसा कृतः किमेष
भवति . द्वादशविधराजजैत्र इति हेतुः ॥
इति॥ (l.4) प्रतापमूलस्थानेन तेजसा हेतुनैवं देवराजेन चर्चितः कृत-
कल्पनः त्रिभुवन(l.5)पुण्यराशिः पुरुषोर्क्रमण्डलान्निर्गतः ॥
इतः प्रभृति स योपि रेवन्तं इत्यन्तं पु(l 6)रुषरूपवर्णनपरं कुलकम् ॥
यथा द्युसिन्धोस्सलिलाद्यथाग्नितः
तथैव पुण्या(l.7)दपि भानुमण्डलात् .
महेश्वरस्यैष तनोरस्समुद्गतो
जगद्विषां संहृतये गुहः (l.8)पुनः ॥

1 Ms. सूर्वेत्यन्वयः crossed at the beginning of line. 2 Ms. ॰नद्धे॰.
3 Ms. ॰णंशिका॰ 4 Ms. ॰मरप॰ 5 Ms. रेधर्मं॰.
6 Ms. ॰स्येव, ॰ष written above ॰व.

द्वितीयः सर्गः . ३५
आग्नेयो गाङ्गेयश्च कुमार इत्यागमः . अतः कविरुहति अष्टमूर्त्ति(l.9)-
मूर्त्यन्तरात्सूर्यमण्डलाच्छेत्त्रच्छयार्थमेष कुमार इव निर्गत इत्युत्प्रेक्षा . पुरुषो
विषयो गु(l.10)हो विषयी . विषयित्वेन विषयस्य सम्भावनार्थं महातेज-
स्त्वमनपा......स्समानो(l.11)....................॥ १५.
स्वभावसि[द्धाभरणादि] — ◡ —
प्रभावलीलार्थगतावकाशया .
शनेर्ज(l.12)नन्या प्रतिमान्यतावँशा-
न्निषिद्ध्येव स्वयमेव नान्वितः ॥
देवानां छाया न भ(l.13)वतीति प्रसिद्धिः तदेव कविरुत्प्रेक्षापूर्वमुप-
न्यस्यति . शनेर्जनन्या च्छा(l.14)यया नान्वितः . छायाया अभावे हेतुं
संभावयति नैसर्गिकभूषणादी(l.15)-
[Lines 16 to end of page missing] (**⁴)
द्धेति.⁵ भावः ॥ १६.
पतङ्गवानायुरोमकोमलै-
र्निकामकाशैरपि कुन्तलोत्करैः .
गुणाननुज्झद्भि(l.1)रिवान्वयाश्रया-
न्विनिर्ममाणो रजनीपरावभवम् ॥
पतंगस्य रवेर्वानायुजा येश्वास्तद्रोमवत्कोम(l.2)लैरत्यर्थमेचकैः केशै
रात्रेस्त्यवमानं कुर्वन् . अत उत्प्रेक्ष्यते कारणानुगुणान्गुणानत्यजद्भि(l.3)रि-
वेति . तेषां कारणं दिवाक॑मण्डलोत्थितः पुरुषः ॥ १७.
किरीटरत्नातपमण्डलच्छला-
द्ध(l.4)वत्सुधांशोरपि सुन्दरं मुखम् .
1 Is it ॰त्त्वात्र॰ ? 2 Ms. इव l.c. under l. 10. 3 Ms. ॰तार्यशा-
4 Ms. पृ. on margin. 5. Read काया निषिद्धे०. 6 Ms. ॰रसिकु०.

३६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
अनश्वरीकर्तुमिवार्हिमत्विषा
सुधांशुजीवातुमिवांशुरर्पितम् ॥ (l 5)
सुधांशोर्जीवातुर्जीवनौषधं सुषुम्णाख्यो रश्मिस्तमिव मौलिस्थरत्नर्-
श्मिव्याजादधत् . कु(l 6)तः प्राप्तमित्याह सूर्येणेन्दुसुन्दरं मुखमविनाशीक-
र्तुमिव दत्तम् . चन्द्रः क्षीणस्सन्सुषुम्णाप्रवेशेन व(l 7)र्धते . अस्य च मुखं
चन्द्रः तमेव सुषुम्णाः प्रविशंतु यथा न जातु क्षीयत इति भावः ॥ १८.
न मृष्य(l 8)ते कस्यचिदेष वक्रता-
मितीव मत्वा परमार्जवस्पृशा •
कदाचिदिन्दोः कलयेव भास्वता
वि(l 9)तीर्णया चन्दनलेखयान्वितः ॥
सूर्येण प्रसादीकृतया सरलया चन्द्रकलयेवं चन्दन(l 10)ललाटिकया
युक्तः . चन्द्रकलायास्सरलत्वकल्पनायां हेतुमाह एष पुरुषः कस्यचि(l 11)-
द्वक्रतां कुटिलत्वं न सहत इति ॥ १९.
तवासुरान्पादतले करोम्यहं
न शुक्रबुद्धया व्यवहार्यमन्यथा .(l 12)
इतीव मुक्तामणिकुण्डलात्मना
शुभग्रहाभ्यामवलम्बितश्रुतिः ॥
इन्दोः कदाचित्क्षीणत्वेन त(l 13)था बुधस्य च जातुचित्पापसाहच-
र्येण पापात्मकत्वाच्छुभग्रहौ जीवशुक्रावेव ताभ्यां मुक्ता(l 14)र्कुण्डल-
व्याजादाधारीकृतकर्णः अत्रोत्प्रेक्ष्यते तवासुरानित्यादिं तत्र जीव आह
अहं तव पादतलगानसुरा(l 15)न्करोमि भवता शुक्रप्रेरणया ...... [न्य]-
था मद्वचनपरित्यागेन न व्यवहर्तव्यम् शुक्र(l 16)स्यासुरपक्षपातित्वादिति
. * 1 Ms. °वात्तमि°. 2 Ms. °विशंतु. 3 Ms. चन्दक.° 4 Read °भ्यां मुक्ता
मुक्ताकुं. 5 Ms. °कानी°. 6 Ms. तं° to °दि lc. under l. 15. "

द्वितीयः सर्गः . ३७
भावः शुक्र आह तव पादतलेसुरान्करोमि त्वया शुक्रोसुरगुरु(l 17)रिति
मयि वैरिपक्षसंभावनयान्यथा मद्रचनत्यागेन न व्यवहर्त्तव्यम् ॥ २०.
महीतले कुत्र(l 18)चिदुज्झितासने
सरस्वती श्रीश्च भयाद्भविष्यतः •
इतीव पद्मौ दधदेतयोः कृते
दृशोश्चंळला(l.19)द् ~ ~ - - - ~ - ॥
………………•सरे भूमौ भविष्यतः अस्माद्धेतोरिव(l.20) २1.
[Lines 21 to end of page missing] (*)
सरोजलक्ष्म्‍या सितरक्तया रवे-
र्‍यं कुले रत्नमितीव चुम्बितम् ॥
अरुणांशुभिरिव कृतं स्मितकान्तिच्छु(l.1)रितमधरं दधत् • अत्रोत्प्रे- .
क्ष्यते अयं पुरुषस्सूर्यवंशे रत्नभूत इत्यतो हेतोरिव पंद्मिन्या शुभ्रारुणायां
लक्ष्म्या चुम्बितं • माता हि(l.2) पुत्रं चुम्बति ॥ २२.
विनिर्मितेनेव तमोभिराहृतै-
र्विवस्वतान्धङ्करगैरौर्जगद्द्रुहाम् •
विराजमानससह ते(l.3)न वर्मणा
नवाम्बुदेनेव नभोग्रसङ्गिना ॥
जगद्द्रुहां दैत्यानामन्धंकरगैरान्ध्यंकरैः तमोभिः करण(l.4)भूतैरादि-
त्येनानीतैः कृतेन कवचेन शोभमानः तत्कवचदर्शनाद्धि दैत्यानां तमांसि(l 5)
दर्पा गलन्ति नभःप्राप्तसङ्गिना लग्नेन मेघेनेवेति⁴ सम्भावनम् ॥ २३.
त्रिशन्निाशाकान्तकला(l.6)सुधालवैः
कलिन्दकन्याजलशेषशुक्तिषु •
1 Ms. °शोच्छ°. 2 Ms. प° to °या lc. at the top of page. 3 Ms. °राज्यक°.
4 Ms. मेघेवेति, ‘न’ (sic.) le. above ‘घे.

३८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
च्युतैरिवोत्पन्नमिनस्य मण्डले
मनोरमं मौक्तिक(1.7)दाम धारयन् ॥
यमुनाजलान्निर्गताद्यच्छ्लेषं तदेव शुक्लयस्तासु पतितैः प्रविशंश्चन्द्रक(1.8)-
लामृतकणैरर्कमण्डले उत्पन्नमिव मुक्ताहारं हारिणं धारयन् ॥ २४.
सुरद्विषां विघ्न(1.9)यितुं मनीषितं
गृहीतमभ्यर्थ्य रवेरिवान्तिकात् •
उदारगारुत्मतनायकच्छला-
त्समुद्वह(1.10)न्नङ्गतले शनैश्चरम् ॥
दीप्तगारुडमध्यमणिव्याजादुत्सङ्गे शनैश्चरमिव दधत् • कुतः प्रा(1.11)प्त
इत्याह रविसमीपाद्याचित्वा गृहीतमिव • याचने हेतुमाह दैत्यानामभिप्रायं
हन्तुम्(1.12) • शनैश्चरो हि सेवितश्शत्रून्हन्ति ॥ २५.
किरीटकेयूरयुगाङ्गदद्वयी-

, द्वितीयः सर्गः. ३६
कलिन्दकन्यासलिलानुजन्मना'
स्वकीर्त्तिग(l.18)ङ्गासहवासिनासिना ॥
कर्मारं शाणं. प्राप्तशाणाघर्षणेनेत्यर्थः यमुनायाः यामुनजन्मनां सोद-
रेण स(l.19)················गङ्गया सहवांसि[ना खड्गे]न भ्राज-
मानः ॥ २७.
न चक्रमेकं भवति प्रयो(l.20)◡-- २८.
Lines 21 to end of page missing; last 3 letters of line 21 are
मकरे
रीं समर्पिताम् ॥
सूर्येण दत्तां मालां कण्ठे धारयन्. अत्र संभाव्यते हरस्य तृतीयनेत्रं
विशतः कामस्य(l.1) हस्तस्रस्तां धनुर्लतां हरस्य दक्षिणनेत्रस्थेनार्केण हरस्य
सकाशात्प्राप्तामद्य सूर्येण दत्तां ॥ २९.
द्वितीय(l.2)वैवस्वतवद्विरोधिनां
हठात्पदं मूर्ध्नि विधातुमुद्यतः .
विनीलगुल्फाभरणांशुमण्डल-
च्छलेन पादौ(l.3) दधदायसाविव ॥
द्वितीयो यम इव शत्रूणां शिरसि बलाच्चरणं क्षेतुं प्रवृत्तो नीलानां
गु(l.4)ल्फाभरणानामंशुराशिव्याजेन लोहमयौ पादाविव दधत्. यमो हि
लोहमयपादः ॥ ३०.
स(l.5)पक्षपातं दिनपत्यपत्यमि-
त्यशेषभूमण्डलवन्द्यताकृते .
चकासदङ्गुष्ठनखप्रभामिर्षा-
त्स्थितेन स(l.6)न्ध्याद्वितयेन पादयोः ॥
1 Ms. कन्दारं. 2 Is it यामुनानुजन्मना ? 3 Ms. स्पहवानि°. 4 Ms. ॰निभा°,

४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
अयं दिनपतेरपत्यमित्यतो हेतोस्समस्तजनैवन्दनीयत्वार्थं सानुरागं (l. 7)
स्थितेन सन्ध्याद्वयेन चकासच्छोभमानोऽङ्गुष्ठांशुव्याजात् ॥ ३१.
मनोरपि प्रस्तुतधर्मशासन-
श्शनैश्च (l. 8)रादप्यलसः कुपद्धतौ .
हरीश्वरादप्यतिमित्रवत्सलो
यथोचितं दण्डधरो यमादपि ॥
मनोर (l. 9)पि सकाशादारब्धधर्मव्यवहारस्तथा कुपद्धतौ कुत्सितमार्गे
भूमौ मार्गे च शनेरप्यलसः सु (l. 10) ग्रीवादप्यतिशयेन मित्रप्रियः यमादपि य-
थोचितदण्डः . सूर्योत्पत्या मन्वादिभ्यो भ्रातृभ्योऽति (l. 11) रेको दर्शितः ॥ ३२.
यदर्थ्यते किंचन येन केन चि-
त्तदस्य कर्णादपि दातुमीश्वरः .
मनो दधानस्सु (l. 12) मनोरुजाक्षयं
विधातुमुज्जागरमश्विनोरपि ॥
येन केनचिद्गुणिना निर्गुणेन वा यत्किंचन दे (l. 13) यमदेयं वा स
याच्यते तदप्यर्थिने दातुं कर्णादप्युत्साहवान् . अश्विनोरपि सतोरश्विनाव-
ना (l. 14) दृत्येत्यर्थः सुमनसां देवानां साधूनां च रुजाक्षये सावधानं मनो
दधत् ॥ ३३.
स योपि रेवन्तं इ (l. 15)ति प्रसिद्धिमा-
नपत्यरत्नं नलिनीविलासिनः .
तुरङ्गविद्याचतुरस्ततोप

द्वितीयः सर्गः . ४१
स योपि रेवन्तनामा प्रसिद्धस्सूर्यस्य श्रेष्ठः पु(l.17)त्रस्तस्मादप्यश्ववि-
द्याकुशलो विष्णोः पादत¹लं प्रापन् ॥ 34.
स पुष्कराशेषसमुद्रपूरि(l.18)तैः
कुलापगानां पयसा भृतैरपि .
निधानकुम्भैरपि रत्नसंकर-
प्रभावतैरुत्पलदामहारि(l.19)भिः ॥ 35.
असर्जयद्भूजगयीविभूषितै-
र्भृशं प्रमोदाश्रुभरेण निर्भरैः² .
महात्मनष्षोडशभिर्विलोचनै-
र्महाभिषेकं विधिना सहाच्युतः³ ॥
युगलकम् ॥ (l.20)
सोच्युतोस्य महात्मनो विधिना ब्रह्मणा सह महाभिषेकं षोडशभिर्ने-
त्रैरारब्धवान् यत आन(l.21)न्दाश्रुपूरितैर्निधानकुम्भैरिव . तेपि भुजङ्गीवृता
भवन्ति . अभिषेके षोडश कुम्भा योज्या इ(l.22)त्याचारः . य⁴द्वा पुष्करादीनां
च षोडशसंख्यात्वं कुम्भानां षोडशत्वम् ॥ 36.
प्रणामकाले विधिवासुदेवयोः
करैश्चतुर्भिञ्च करद्वयेन च .
धृतोत्तमाङ्गस्स(l.23*) षडन्तरानपि
द्विषः प्रतिक्षेप्तुमिवाप्तवान्बलम् ॥
ब्र

४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् .
निरित्वरैर्नेत्रपथेन शांर्ङ्गिण-
स्समस्ततीर्थैरिव सो(l.4)भ्यषिच्यत ॥
नद्यस्सर्वाङ्गसन्धिषु कुक्षौ समुद्रश्चं इति दृशूं हरेस्समस्ताङ्गेषु वर्ति(l.5)-
नीनां नदीनां तथोदरे स्थितानां समुद्राणां जलकणैर्दृङ्मार्गतो हर्षवशान्निर्ग-
च्छद्भिरशेषतीर्थैरि(l.6)व सोभिषिक्तः ॥ ३८.
निसर्गपूर्णां कलशं दधद्विधि-
र्हरिश्च शङ्खं तत एव पूरयन् . (l.7)
धराधिपत्ये प्रमदाश्रुणा स्वतः
कृताभिषेकं पुनरभ्यषिञ्चताम् ॥
ब्रह्मा कलशं स्वभावजलपूर्णां दधद्धरिश्च सरित्समुद्रेभ्यश्शङ्खं पूरयन्नु-
भौ ब्रह्माच्युतौ प्रथममानन्दवाष्पेण कृताभि(l.)षेकं तं चक्रवर्तित्वे पुनर-
भ्यषिञ्चताम् ॥ (l.) ३९.
कलौ युगे(l.8) बुद्धतया स्थितो हरि-
र्ददाति यत्कारुणिको जनान्प्रति .
तदापदस्मादनुभावस(l.9)प्तकं
॰स सप्तलोकीविजयस्य साधनम् ॥
कलिक़ाले बुद्धरूपो हरिर्दयालुर्जनान्प्रति(l.10) यद्ददाति तदनुभावानां
वक्ष्यमाणानां प्रभावाणां सप्तकं विष्णुसकाशात्प्रापत्(l.11) सप्तभुवनजय-
स्योपायम् ॥ ४०.
महाप्रभावानुपलभ्य सप्त ता-
नवाप्तवान्सप्तम(l.12)चक्रवर्तित्ताम् .

1 Ms. °नसा°. 2. Mahābhārata, Shānti, 46.68, ˚मुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः,
see note 2, p.18. 3 Sic. Is it दर्शनात् ? 4 Ms. °र्गजह°. 5 Ms. °ज°
to °शा° lc. on margin. 6 Ms. ॥ ७ after °न्. 7 Ms. the whole of
the Comm. on this verse is lc. on margin.

द्वितीयः सर्गः . ४३
यदस्ति किंचित्करणीयमुच्यतां
तदित्यभूत्प्राञ्जलिरग्रतस्तयोः ॥ (l.13)
सप्त महतः प्रभावानवाप्य सप्तमचक्रवर्तिभावं लभमानस्स कर्तव्यमा-
ज्ञाप्य(l.14)तामिति वदंस्तयोः पुरो बद्धाञ्जलिरभूत् ॥ 41.
सुदर्शनस्य प्रतिपादकं प्रति(l.15)
त्रिनेत्रमुत्तानितपूर्वमेकदा .
पुरोस्य विश्वाभयदक्षिणाकृते
प्रसारयामा(l.16)स करं जनार्दनः ॥
सुदर्शनस्य चक्रस्य दातारं त्रिनेत्रं प्रति हरिणा कदाचि(l.17)त्पूर्वमु-
त्तानितं हस्तं हरिरस्याग्रे जगदभयदक्षिणार्थं प्रसारयामासोत्तानं(l.18)
कृतवान् ॥ 42.
ततो नियुक्तस्स यथोदिते विधौ
विधौ च देवे च विधौ तिरोहिते .
यश(l.19)स्यमर्त्यारि——⏑—विधौ
विधौतपाप्मा भरबन्धमग्रहीत् ॥
विधौ ब्रह्मणि वि(l.20**³)धौ विष्णौ च देवेन्तर्भूते सति ताभ्याम-
सुरवधे प्रेरितो विधौतपाप्मानुचितपापस्स पुरुषोसुरप(l.1)द्यानां संकोचक-
त्वाच्चन्द्रसंमे यशसि भरबन्धमभिनिवेशं गृहीतवान् ॥ 43.
करेण चापस्य ह(l.2)रेर्मनीषया
बलेन मानस्य नयस्य मन्त्रिभिः .
धृतस्य नामाग्रिमवर्णनिर्मितां
स चाहमानोय(l.3)मिति प्रथां ययौ ॥
1 Ms. °ससो°. 2 Is it °रिसरोजिनीविधौ ? 3 Ms. पृ. रा. वि. on margin.
4 Ms. चन्दसं°. 5 Ms. निन्दितां.

४४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् .
स पुरुषश्चाहमान इति प्रथां प्राप्तः नाम्नामग्रिमाक्षरैः कृतां . केषां ना-
(I.4)मानीत्याह . करेण धृतस्य चापस्य तथा मनीषया धृतस्य हरेस्तथा ब-
लेन धृतस्य मानस्य(I.5) तथा मन्त्रिभिर्धृतस्य नयस्य. चापादीनां नामा-
द्यक्षरैरिव कृतां चाहमान इति संज्ञां स लब्ध(I.6)वानित्यर्थः ॥ ४४.
कदाचिदुत्कण्ठित एष मा स्म गा-
द्विलोकयन्नर्कमितीव विष्णुना .
विरिञ्चसा(I.7)मान्यमवेत्य लम्भितं
स्वनाभिपङ्केरुहमातपत्रताम् ॥
एष सूर्यपुत्रः पितर्युत्कण्ठितस्सूर्ये(I.8) विलोकयन्सूर्यदर्शनहेतोस्सूर्ये मा
गादितीव माहात्म्यविषये ब्रह्मणास्सादृश्यमवेत्य विष्णु(I.9)नास्य स्वनाभि-
पद्मं छत्रतां नीतम् . छत्रत्वेन नाभिपद्मं हरिरदादित्यर्थः . विलोकयन्निति
हे(I.10)तौ शतृप्रत्ययः . अयमर्थः ब्रह्मा मम नाभिपद्माश्रयः अयं च ब्रह्म-
णास्सदृशः अस्याप्यहं(I.11) निजपद्मं ददामीति . यद्वा विरिञ्चसामान्यं
साधारणमिति नाभिपद्मस्य विशेषणम् . त(I.12)स्यातपत्रतामवेत्य लम्भि-
तम् . उपेत्येति पाठ आर्षः ॥ ४५.
विवृद्धिमानीय दिनानि कानिचि-
त्यु(I.13)नः पिता ते तनुतां तनोति मे .
यशोनिधे तद्विभृहि त्वमेव मा-
मितीव सेवापरमिन्दु(I.14)मण्डलम् ॥ ४६.
तथा न विश्रान्तिपदं रिपुर्मधो-
र्वैति मां मानद पुष्करं यथा .
उपप्लवस्तद्द्रुतमे(I.15)व वार्यता-
मितीव दुग्धार्णवमेव सेवकम् ॥
1 Ms. लंच्छि०. 2 Pāṇini 3.2.126. 3 Ms. ॰ञ्च्यसा०. 4 Ms. ॰मिन्द्र०.

द्वितीयः सर्गः ४५
तव पिता सूर्यो मां कंचित्कालं संवर्ध्य मम हानिं करोति(l.16) त-
स्माद्धेतोर्हं यशस्विंस्त्वमेव मां रक्षेतीव सेवायां सक्तं चन्द्रमण्डलम् ॥ तथा ॥
मधो रि(l.17)पुर्विष्णुः पुष्करं यथा विश्रामस्थानं जानाति तथा न मां
जानाति तस्माद्धेतोम्लेंच्छोपद्रवश्शीघ्रमे(l.18)व वार्यतामित्यतो हेतोस्सेवकं
क्षीरसमुद्रमिव ॥ 47.
हिरण्यगर्भस्य कमण्डलूदरे
यमेव सं(l.19)स्थानविशेषमश्नुते .
तमेव धृत्वेव महेश्वरभ्रमा-
त्स्थितं हृदं मूर्धनि सौरसैन्धवम् ॥
ब्रह्म(l.20)णः कमण्डलुमध्ये गङ्गाजलं यमेव संनिवेशनं प्राप्नोति तमेव
संनिवेशं गृहीत्वायं महेश्व(l.21)र इति भ्रमाच्छिरसि स्थितं गङ्गाप्रवाह्मिति
रूपकम् . अयमपि हि महान्भूमेरीश्वरः ॥(l.22) 48.
नभस्सरस्सारसयोर्बलद्विषा
हिमाचलस्य स्फटिकाचलस्य च
ध्रुवं कृतं पक्षतिभिर्नभश्चरै(l.23)-
रमित्रशान्त्यर्थमुपायनीकृतम् ॥
नभ एव सरस्तत्र सारसयोर्हंसयोर्हिमाद्रिकैलाशयोः(l.24*) संबन्धि-
भिः पक्षतिभिः पक्षैरिन्द्रेण नूनं कृतं सच्छत्रुत्त्यर्थं देवैर्ढांकनीकृतम् ॥ 49.
अदृश्यमूर्तिस्स्वयमुष्णवा(l.1)रणं
रथाङ्गपाणेस्सहधर्मचारिणी .
समुन्नतिं सूर्यकुले करिष्यतो
रघोरिवास्यापि बभार मूर्धनि ॥
जनै²(l.2)रहश्या श्रीस्सूर्यकुले माहात्म्यं करिष्यतोस्य रघोरिव शिरसि
धृतवती छत्रम् ॥ कुलकम् ॥ 50.
¹ Ms. हदं. ² Ms. देवै° lv. above l. 1.