पञ्चसायक (कविशेखर ज्योतिरीश्वर - कामकला एवं रति-शास्त्र संस्कृत मूल पाठ)

तृतीय सायक ४५
(२५) "अथ अनिच्छाहरणमुद्देशः—
अथ अनिच्छाहरणोपायं निरूपयति ।
क्षीरोदनं द्विजवराय पुनः प्रदद्यात्
पुष्योद्धृतं सित वला चरणं कुमार्या ।
पिष्टं प्रदत्तमिति वैरिकृतामनिच्छां
निःसारयेदिह मुहुर्विदित प्रभावः ॥६२॥ [ह]
इत्यनिच्छाहरणमुद्देशः ।
[२६] अथ स्तनोत्थापनमुद्देशः ।
अथ गजपिप्पल्यादि विधानम् ।
“मातङ्गकृष्णामयवाजिगन्धा”
वचायुताः पर्युषिताम्बुमिश्रा ।
हयारिपत्रैर्नवनीतयोगान्
कुर्वन्ति पीनं कुचकुम्भयुग्मम् ॥६३॥
अथ स्तनवृद्धिकरं भुजङ्गवमादिप्रयोगमाह—
वसा भुजङ्गस्य हयारि-पत्र्य
कोलस्य मेदः समभागयुक्ता ।
वक्षोज कुम्भं मदिरायताक्ष्याः
कुर्वन्ति पीनं सकलं हठेन ॥६४॥
अथ दाडिमकल्कसाधितं सिद्धार्थतैलविधानमाह—
“तैलं हठाद् दाडिम-कल्क सिद्धं
सिद्धार्थजं लेपनतो नितान्तम् ।

४६ पञ्चसायके
नारी-स्तनौ चारुतरो सुपीनौ
कुर्यादसौ योगवरः सदैव ॥६५॥
इति स्तनोत्थापनसमुद्देशः ।
[२७] “अथ पतितस्तनोत्थापनसमुद्देशः—
“अथ श्रीपर्णिकातैलं निरूपयति—
श्रीपर्णिकाया रसकल्कसिद्धं
तिलोद्भवं तैलवरं प्रदिष्टम् ।
तैलेन वक्षोजयुगे प्रदेयं
प्रयाति वृद्धिं पतितोऽपि नार्याः ॥६६॥
इति पतितस्तनोत्थापनसमुद्देशः ।
[२८] “अथ योनि-संस्कारसमुद्देशः—
“योनिधूपनविधिं दर्शयति”—
प्रक्षालयेन्निम्ब-कषायनीरै-
र्निशाज्यकृष्णाऽगुरुगुग्गुलूनाम् ॥
धूपेन योनिं निशि धूपयित्वा
नारी प्रमोदं विदधाति भर्तुः ॥६७॥
अथ जातिकुसुमतैलं निरूपयति—
जातीप्रसूनैः सितसर्षपस्य
तैलं पचेल्लध्वनले प्रधानम् ।
० (१) प्रलेपादिति पाठान्तर साधीयः ।

तृतीयः सायकः ॥ ४७
अभ्यङ्गयोगेन सदैव योनों
सौभाग्यमाप्नोति रते पुरन्ध्री ॥६८॥
इति योनिसंस्कारसमुद्देशः ।
[२६] “अथ रोमशातनसमुद्देशः—
अथ भुजङ्गतैलप्रयोगमाह—
“भुजङ्ग-तैलं कटुतैलमध्ये
सप्ताहमादित्यकरे निधेयम् ।
तत्तैल-योगेन विलासिनीनां
नश्यन्ति रोमाणि समूलमेव ॥ ६६ ॥
“अथ तालकादिचूर्णमाह—
“पलाश-भस्मान्वित-तालचूर्णैः
रम्भाऽम्बुमिश्रैरुपलिप्य भूयः ।
कन्दर्पगेहे मृगलोचनानां
रोमाणि रोहन्ति कदापि नैव ॥ ७० ॥
“अथ मृतशङ्खादिचूर्णप्रयोगमाह—
रम्भाजले सप्तदिनं विभाव्य
भस्मेदं कम्बोर्मधुना च पश्चात् ।
तालेन युक्तञ्च विलेपनेन
रोमाणि निर्मूलयति क्षणेन ॥ ७१ ॥
इति रोमशातनसमुद्देशः ॥

४८ पञ्चसायकं
“अथ स्मरमन्दिरपुष्पसमुद्देशः—
अथ ज्योतिष्मतीपत्रप्रयोगमाह—
“ज्योतिष्मतीकोमलपत्रमग्र्यं
भृष्टं जवायाः कुसुमेन पिष्टम् ।
गुड़ाम्बुना पीतमिदं युवत्या
करोति पुष्पं स्मरमन्दिरस्य ॥ ७२ ॥
³इति स्मरमन्दिरपुष्पसमुद्देशः ॥
(३१) “अथ गर्भधारणसमुद्देशः—
“अथ तुरङ्गन्धापाचितदुग्धप्रयोगमाह—
“तुरङ्गन्धाश्रित-वारि-सिद्ध-
माजं पयः स्नानदिने निपीय ।
प्राप्नोति गर्भं नियमं चरन्ती
वन्ध्यापि सूनुं पुरुषप्रसङ्गात् ॥७३॥
“अथ लक्ष्मणाचूर्णं निरूपयति ।
पुष्योद्धृतं लाक्ष्मणमेव मूलं
पुंसा निपिष्टं सघृतञ्च पीतम् ।
क्षीरोदनं प्रा

अथ बीजपूरमूलप्रयोगमाह-
या बीजपूरद्रुममूलमेकं
क्षीरेण सिद्धं हविषा विमिश्रम् ।
ऋतौ निपीय स्वपतिं प्रयाति
दीर्घायुषं सा तनयं प्रसूते ॥७५॥
इति गर्भधारणसमुद्देशः
"अथ गर्भमेस्थापनसमुद्देशः—
"अथ कशेरुकादिमाधितदुग्धप्रयोगमाह-
कशेरुशृङ्गाटकजीवनानि
पयो-ऽर्घनण्डशतावरीभिः ।
सिद्धं पयः शर्करया विमिश्रं
संस्थापयेद्गर्भमुदीर्णशूलम् ॥७६॥
इति गर्भधारण समुद्देश ॥
[३२] "अथ सुखप्रसवसमुद्देशः—
अथ सुखप्रसवमन्त्रः—
ॐ इहामृतञ्च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि ।
उर्धैःश्रवा तुरङ्गाणां मन्दिरे निवसन्तु ते ॥ ७७ ॥
"अथ द्वितीयः सुखप्रसवमन्त्रः—
ॐ इदममृतमपां समुद्धतं यैन्वानर लघु गर्भमिमंविमुञ्चतु स्त्रि ।
१-ईं । २-न । ३-अन समुद्देश ३ । सुखप्रसवः ।

५० पञ्चमनायक
तदनल पवनाऽर्क वासरा स्ते सह
लवणाम्बुधर्दिशन्तुशान्तिम् ॥ ७८ ॥
“अथ सुखप्रसवकरस्तृतीयो मन्त्रः--
ॐ मुक्ताःपाशा विपाशाश्च मुक्ताःसूर्येण रश्मयः ।
मुक्तः सर्वभयाद् एहि मा चिर मा चिरम् स्वाहा” ॥७९॥
“अथ मन्त्राणां प्रयोग विधानमाह-
एभिर्जलं च्यावनमन्त्रराजै
र्जप्त्वा प्रदेयं किल गर्भिण्यै ।
सद्यः प्रसूते नवगूढगर्भा
यो(गो)ऽयमात्रेयमुनिप्रदिष्टः ॥ ८० ॥
एभिर्मन्त्रैः सप्तवारमभिमन्त्रितं जलंगर्भिण्यैपातुं दातव्यम् ॥
“अथ अपरः सुखप्रसवकरोमन्त्रः—
“ॐ मन्मथ मन्मथ मन्मथवाहिनि ! लम्बोदरं
मुञ्च मुञ्च लघु स्वाहा” इति मन्त्रः ॥
अनेन मन्त्रेण सप्तवारमभिमन्त्रितं जलं गर्भिण्यै
पातुं दातव्यम् । सुखान् प्रसवोभवति ॥
इति गुह्यप्रसवगुह्येशः ।
( १ ) एहि मा चिरं स्यात् इति रघुमराय पाठान्तरम् ।
( २ ) गङ्गाम्बु यदुदके नीरदम्भ्यत ।

तृतीय सायक. ५६
(३३) अथ वन्ध्याकरण समुद्देशः-
अथ पलाशबीजादिप्रयोगमाह-
पलाशबीजद्रुमयोः फलानि
पुष्पाण्यथो शाल्मलिपादपस्य ।
मद्येन मासार्द्धदिनं निपीय
वन्ध्या भवेन्निश्चितमेव नारी ॥ ८१ ॥
"अथ कदम्बफलप्रयोगमाह-
फलं कदम्बस्य च माक्षिकानि
तुषोदकंन त्रिदिनं निपीय ।
स्नानावसानेनियमेन चापि
वन्ध्यामवश्यं कुरुते हठेन ॥८२॥
अथ रक्तमवृक्षबीजप्रयोगमाह-
कर्षद्वयं रक्तमवृक्ष-बीजं
सप्ताहमात्रं सितशालिवारा ।
र्तौ निपीतं मृगशावकाक्ष्या
वन्ध्यात्वमेतन्नियतं करोति ॥८३॥
इति वन्ध्याकरण समुद्देशः ।
[३४] अथ केशसंस्कारसमुद्देशः ।
तिलप्रसूनादिप्रलेप-
तिल-प्रसूनं सह गोक्षुरेण

५२ पञ्चसायके
समारधं गव्यघृतेन पिष्टम् ।
सप्ताहमात्रेण शिरः प्रलेपात्
भवन्ति दीर्घाः प्रचुराश्चकेशाः ॥४॥
अथ निम्बस्य तैलं निरूपयति—
“कर्पार्द्धमात्रं प्रसवं फलेन
निम्बस्य तैलं नियमेन पीतम् ।
क्रमेण कुन्देन्दु-तुषारगौरं
शिरोरुहं मेचकतामुपैति ॥५॥
इति केशसंस्कारसमुद्देशः ।
(३५) अथ इन्द्रलुप्तसमुद्देशः—
अथ गुञ्जाफलप्रयोगमाह—
गुञ्जाफलैः क्षौद्रयुतं विलिप्य
केशप्रदेशं सकलेन्द्रलुप्तम् ।
अनेन योगेन मदैव केशाः
रोहन्ति कृष्णाः कुटिला विशालाः ॥६॥
इति इन्द्रलुप्तसमुद्देशः ।
इति पञ्चसायके तृतीय सायकः
(१) “केशप्रदेशे सकलेन्द्रलुप्तं” इति पाठान्तरम् ॥
(२) वपुस्तत्वे सगुणरसं+चात्र चतुर्थः सायक समाप्यते ।

चतुर्थ सायक ५३
अथ चतुर्थः सायकः
[१] "अथ कन्यालक्षणसमुद्देशः-
अथ विवाहोचितकन्यायाः स्वरूपं वर्णयति
"प्रख्याते महति प्रभूतविभवे चारित्रशीलान्विते
विद्या धैर्य-विवेक-शौर्य विभव-श्लाघ्ये कुलीने कुले ।
कन्या भ्रातृयुता सुशीलविनया रूपोज्ज्वला दक्षिणा
१त्रैवर्ग्याश्रितशुद्धवंशजनिता सद्भिर्विवाह्या नरैः ॥ १ ॥
प्रकारान्तरेण स्वरूपं निरूपयति-
अम्भोजास्या बहलनयना भृङ्गकेशप्रचारा
तुङ्गा स्निग्धा कुसुमदशना पद्मगन्धाधरोष्ठी ।
रम्यश्रोत्रा मधुरवचना कम्बुकण्ठी शुभाङ्गी
मध्ये क्षीणा सुललितकरु दक्षिणावर्तनाभि ॥ २ ॥
"पीनश्रोणी कनककदलीस्तम्भजङ्घाभिरामा
रक्ताशोकप्रसवचरणा स्निग्धशाखाङ्गुलीका ।
इत्थं युक्ता सुललिततनुर्लक्षणैरुत्तमार्था
कन्या सद्भिश्श्रुतकुलरता सा विवाह्या गुणज्ञैः ॥ ३ ॥
इति कन्यालक्षणसमुद्देशः ॥
[२] "अथ कन्यादूषणसमुद्देशः-
अविवाह्यानां कन्यकानां स्वरूपं वर्णयति-
खर्वा पिङ्गलकुन्तला कृशतनुर्दीर्घातिरोमावृता
रूक्षा काकलोचना पृथुगला कृष्णाधरा दन्तुरा ।
१) "धर्मार्थाश्रिता प्रशस्ता । भगनासार्था शस्तारूपा" इति पाठान्तरमुपलब्धम् ।

४४ पञ्चमायके.
रुक्षाङ्गी विकटस्तनी च सबला विभ्रंशवीरात्मजा
वाचाला बहुभोजना च गदिनी प्रौढा च दुःखान्विता ॥४॥
पुष्पन्माधरवृत्तदेशनटिनी नक्षत्रसंज्ञा च या
हास्ये कूपयुगं कपोलफलके यस्या भवेत् सत्वरम् ।
अङ्गुष्ठाधिकपर्व्वणी चरणयोर्यस्याश्च जाताङ्गुलिः
पादस्यापि कनीनिका न पतति क्ष्मायां तदन्यैव वा ॥५॥
"प्रकारान्तरेण कन्यादूषणानि वर्णयति-
"अज्ञातान्वयजा स्वभावपिशुना लम्बाधरा चञ्चला
कुष्ठिश्वित्रिकुलोद्भवा च वितता यस्याः कटिर्नासिका ।
निन्द्या पल्लवजिह्विका द्रुतगति र्नूनाधिकाङ्गी पुन-
स्त्याज्याकामकलाकलापूरुशलैः कन्या विवाहे सदा ॥६॥
इति कन्यादूषणसमुद्देशः-
(३) अथ वरलक्षणसमुद्देशः-
प्रख्यातोऽमलवंशजो नववयाः शूरश्च शीलाश्रयः
मान्यारः स्थिरसौहृदो गुणनिधि र्नानाकूटुग्मी वली ।
सर्व्वाभोगरतो विशिष्टवचनो दाक्षिण्यधर्याश्रयः
जामाता जगतीतले कविवरैरेवंविधो वर्णितः ॥७॥
इति वरलक्षणसमुद्देश.

चतुर्थ सायकः ५५
"अथ वरदूषणसमुद्देशः-
(४) "अथ वरस्य दूषणानि वर्णयति-
"पापिष्ठो व्यसनी शृंगारुपहतो द्यूतप्रियो भिक्षुको
रोगी पुंस्त्वविवर्जितश्चलमतिर्वैदेशिकः कातरः ।
गृध्री दृष्टकुलोद्भवश्च कृपणो वृद्धो द्विचर्मा खलः
कर्तव्यो न वरः कदापि पुरुषैरेवंविधो भूतले ॥८॥
इति वरदूषणसमुद्देशः ॥
(५) "अथ विवाहभेदसमुद्देशः ।
अथ विवाहस्य अष्टौ भेदान् गणयति
आर्षो दैवतक प्रजापतिभवो ब्राह्मो द्विजानां मतो
गान्धर्वः सह राक्षसेन कथितः क्षात्रस्य तज्ज्ञैर्धर्मा ।
पैशाचासुरसंज्ञितौ निगदितौ वैश्यस्य शूद्रस्य च
सङ्क्षेपादुपवर्णितं क्रमवशात्पांगशिकं लक्षणम् ॥६॥
"अथ आर्षविवाहलक्षणं निरूपयति-
"विद्यावान् गुणपूजितः शुचिपतिः सद्धंशजातो मुनिः
सौम्यो मानरतः सुशीलविनयो गेहागत प्रार्थितः ।
(१) " वृद्धाडानाशनं गज ' इति पाठान्तरं समानान्तरम् ।
(२) स शास्त्र पुस्तकं पञ्चमेनस्थाने - । यद्यपिदं तथोक्तम् यते-
आंषुर्द्दैवस्तथाऽन्यः मुनिवरैर्ब्रह्मो विवाहो ऽन्यो
श्रद्धा दैवतसम्मनो निगादनो गान्धर्व्वराक्षसौ ॥
अन्यो राक्षसश्च चाण्डाल्वर इति सार्णवश्चापरम्
क्षात्राय यतमांत्रिप कृपणगः प्रोक्तः सदा संमतः ॥ १ ॥
३) ना ऽयं दुष्टग पुस्तकेषु पाठान्तरम् ।

५६ पञ्चसायकः
कन्याया गृहनायक सपुलक स्तस्मै ददात्यादरात्,
आर्षो गोयुगदक्षिणो निगदितस्तज्ज्ञै र्विवाहोवरः॥१०॥
"दैवतविवाहस्वरूपं निरूपयति-
ऋत्विग्भिः परिमण्डिते बहुतिथं यज्ञोत्सवे चोत्तमे
नानावर्णसुवर्णवस्त्रकुसुमैराभूषिताङ्गी शुभा ।
कन्या दक्षिणयाऽद्वित्तीयविधिना यद्दीयते चादराद्
दैवः सोऽयमुदीरितः कविवरैरित्थं विवाहो वरः ॥११॥
"प्राजापत्यविवाहं लक्षयति-
कन्या बान्धवसन्निधौ सुललिता विप्रोत्तमायादराद्
उक्त्वैवा-"तुभ्यमियं मया स्वतनया दत्तेति हर्षान्विता ।
धर्मं सञ्चरतां यथासुखमुभौ सम्पद्य योगं सदा
प्राजापत्यकग्रहः कविवरैरेष प्रमाणीकृतः ॥ १२॥
ब्राह्मविवाहं निरूपयीत-
आहूयार्चनपूर्वकं द्विजवरायाच्छाद्य वासोवरैः
विद्याशीलविवेकवंशविनयाद्यागन्विताय स्वयम् ।
कन्या प्रीतिमते वराय विधिना यद्दीयते सादरं
ब्राह्मोऽसौमुनिपुङ्गवै र्निगदितः श्रेष्ठो विवाहोऽपर ॥१३॥
(१) "बहुविधे" इति ग पुस्तकेऽयं पाठान्तरम् ।
(२) "द्वितीये विधिना" इति घ पुस्तकस्य पाठान्तरम् ।
(३) "सोऽहम्" इति गपुस्तकीयो पाठान्तरं न समीचीनतया ॥

चतुर्थः सायकः ४५
गान्धर्वा॑दिविवाहत्रयं निरूपयति-
कन्या यौवनकामिनी पतिममुं या स्वीकरोति स्वयं
गान्धर्वः स हि कथ्यते, भुजबलादाकृष्यते यत्पुनः ।
ज्ञेयो राक्षस एष पण्डितवरै , चौर्याद्विवाहोऽपरः
पैशाचः कविशेखरेण कथितस्त्याज्य मदा यत्नतः ॥ १४॥
आसुरविवाहं निरूपयति-
आदायप्रथमं वराद्बहुतरंशुल्कं यथाकाङ्क्षया
वस्त्रालंकृतिवैभवेन तनयामन्तोपमुत्पाद्यच ।
पश्चाद्दृप्तकुलसम्भवाय मलिनं कन्याप्रदानं वृथा
प्रख्यातो निजवंशजापगणयम्तज्ज्ञैरभावासुरः ॥ १५ ॥
इति विवाहलक्षणसमुद्देशः-
(६) “अथ परदारत्यागसमुद्देशः-
परदारग्रहणे दूषणानि वर्णयति-
अश्रद्धामुपहास्यतां मलिनतामर्थक्षयं लाघवं
महां ग्लानिमधोगतिं विकलतामायु क्षतिं दुर्गतिम् ।
इत्थं ये परदारकर्मणिरताः लोकत्रये निन्दिता
विन्दन्ते परमापद मुखधिया दृप्तं नरस्तेमदा ॥ १६ ॥
उदाहरति-
पौलस्त्यः सुरदैत्यमर्त्यमुकुटव्याघृष्टपादाम्बुजो
मैथिल्याहरणादवाप मरणं वालिश्चताराज्यतः ।
(१) एतचिह्नं यत्पुस्तके न दृश्यते ।

४८ पञ्चमसायक
पाञ्चालींप्रतिकाङ्क्षितेन निभृतं भीमान्मृतः कीचकः
तस्मादन्यवधूर्नरैर्न मनसाप्यालापनीया भुवि ॥ १७ ॥
इति पारदारिकसमुद्देशः—
[७] “अथ दूतीसमुद्देशः—
“दशकामदशाः—
चक्षु प्रीतिरुदीरिता प्रथमत्तश्चित्तस्थिति स्यात्ततः
सङ्कल्पस्तदनन्तरं निगदितो निद्राविनाशस्तथा ।
वैराग्यं विषयम्यकीर्तनमतो व्रीडानिवृत्तिस्ततो
ऽत्युन्मादोमरणं दशप्रकटिताः कन्दर्पचेष्टा इति ॥ १८ ॥
परदारगमने समयं निरूपयति—
कामिन्या नवयौनेन, मिलति स्वेच्छाविहारो नृणा
मुन्मादोमरणं तदामनमिजव्यामोइतो जायते ।
तस्मात्तद्विनिवारणाय पुरुषैरन्याङ्गना चात्मभि
र्द्रष्टव्येति वदन्ति काश्यपमरुच्छेमेन्द्रवात्स्यायना ॥ १६ ॥
अथ पूर्वश्लोकवर्णितस्वेच्छाविहारादीनुदाहरति—
तारापीडसुतो विनाशमगमत्कादम्बरीकाङ्क्षया
व्यामुक्तः किलपुण्डरीकमुनिरप्युग्रैर्महाश्वेतया ।
उर्वश्या च पुरूरवानरपति सन्त्याजितोजीवितं
तस्माद् गर्हितजीवितं बहुविधंसन्त्याजितं राजभिः ॥ २० ॥
(१) षष्ठस्तरे इत्ययमुद्देशं प्रारम्भकपदत्रयं नोपलभ्यते ॥

चतुर्थ सायक ५१
अथ दौत्यकर्मोचिताः स्त्रियोनिरूपयति=
दासीवाग्वधूर्नटी च विधवा बाला च धात्रीतथा
कन्या प्रव्रजिता च भिक्षुवनिता सम्बन्धिनी शिल्पिनी ।
मालाकारनितम्बिनी प्रतिसखी दौत्ये स्मृता योषितः
आलाप्याः कविभिः सदैवमदनव्यापारलीलाविधौ ॥२१॥
इति दूतीसमुद्देशः ॥
[८] अथ सुखसाध्यासमुद्देशः —
“प्रौढा कान्तविमानिता बहुगुणा रम्याऽनपत्या तथा
रण्डा स्वैरपरा स्वतन्त्रगमना शिल्पा प्रिया गायिनी ।
षण्डोन्मत्तदरिद्रसेवकवधू रोगातसम्पीड़िता
नूनं सिद्ध्यति दूतिका निगदिता गम्याभिमागोत्सवे ॥ २२॥
इति सुखसाध्यासमुद्देशः ॥
[६] अथ कष्टसाध्यासमुद्देशः-
एका वल्लभरांचता परजनालापे विरक्ता दृढा '
निस्नेहा गुरुयौवना गुरु

६० पञ्चमाश्रये
[१०] अथ त्याज्यस्त्रीसमुद्देशः ।
त्याज्याः स्त्रियो गणयति--
अघ्राता द्विजवल्लभा गुरुवधूर्मित्राङ्गना गोगिणी
चेटी प्रव्रजिता मती रिपुवधूः शिष्या च गर्भािन्विता ।
अलक्ष्मी मृतसन्ततिः खलजना चास्पृश्यजा गोत्रजा
गन्तव्या न कदापि तत्र पुरुषैरेताः स्त्रियः कामिभिः ॥ २४ ॥
इति त्याज्यस्त्रीसमुद्देशः ॥
(११) अथ सुरतस्थानसमुद्देशः--
अथ त्याज्यस्थानानि निरूपयति
नद्यां देवगृहे चतुष्पथवटे शैलस्य मार्गे जले
गुर्वग्निद्विजसंनिधौ परगृहे दुर्गे श्मशाने वने ।
सन्ध्यायां दिवसे कदापि सुरतं पुम्भि विरेकाञ्जलिं
दृष्ट्वाऽनेन विरोधमङ्कटमिति त्याज्यं सदा यत्नतः ॥ २५ ॥
अथ सुरतोचितानि स्थानानि वर्णयति
स्फूर्जद्दी पशिखोज्ज्वले सुललिते रम्योन्नते सुस्तरे
धूपोद्गारमनोहरे सुकुसुमस्त्रग्दामशोभान्विते ।
वीणातालरवाकुले मनसिजश्रम्तावनानन्दिते
सम्भोगः कुशलैः स्वकीयभवने कार्यो यथाकाङ्क्षया ॥ २६ ॥
इति सुरतस्थानसमुद्देशः ॥
(१) 'योगिनी' इति पाठान्तरम् । (-) गमनानिषेधकारणञ्च भूमिकायां व्यञ्जि-
तनानां तत्रैव द्रष्टव्यम् ।
(३) घ संज्ञक पुस्तके समुद्देशोऽयं नोपलभ्यते ।
(४) मार्त्ताण्डोऽयशब्दस्तेन तदागमनात्षोडशार्थः सङ्गच्छत । "नल" इत्यत्र तु
जलमध्यगमनावगोऽर्थः करणीयः ।

चतुर्थ सायक. ६६
(१२) "अथ अभिलापसमुद्देशः--
अभिलापव्यञ्जकानि चेष्टितानि निरूपयति
उक्तं गच्छति लज्जिता विरमति प्रेम्णा मनागीक्षते
केशानाञ्च विजृम्भणं रचयति प्रस्तौति गाथां मुहुः ।
आलिङ्गत्यपगं विर्गति फलं चुम्बत्यमों बालकं
गात्रं भञ्जति जृम्भते विहसति प्रत्युत्तरं याचते ॥२७॥
इति अभिलापसमुद्देशः ॥
(१३) "अथ आलिङ्गनसमुद्देशः--
रमणीरागोद्रेकजननाय आलिङ्गनानि निरूपयति-
माल्यापूरितकुन्तलः सुवचनः स्निग्धाङ्गरागोज्ज्वलो
नानाभूषणसुन्दरः स्मर्गमस्ताम्बूलपूर्णाननः ।
स्फूर्जद्दीपमनोज्ञवासभवने शय्यातले नायको
रागाथं परिरम्भणं प्रथमतः कुर्यान्नमं योषिता ॥२८॥
अथ आलिङ्गनभेदान् निरूपयति-
"वृक्षारूढकमञ्जकं प्रथमतश्चम्माल्लतावेष्टितं
तस्माज्जाघनविद्धकायपि मतावृरूपगूढं पुनः ।
ज्ञातव्यं तिलतण्डुलं स्मरविदामारिङ्गनं योषितां
क्षीरं नीरपुरःसरं निगदितं तस्माच्च लालाटिकम् ॥ २६ ॥
अथ वृक्षाधिरूढाख्यमालिङ्गनंलक्षयति-
एकेन पादेन पदं स्वभर्तु-
रन्येन चाक्रम्य तदूरुभागम् ।
आपीङ्य दोर्भ्यामपि कान्तपृष्ठं
वृक्षाधिरूढं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ३० ॥
(१) "गुहा गच्छति" इति च पुस्तकान्तरे पाठान्तरम् ।

६८ पञ्चमाध्यायः
अथ लतावेष्टितकमालिङ्गनं वर्णयति=
ऊर्ध्वं भुजाभ्यां मग्लाङ्गयष्टी-
क्षोणीरुहं वल्लिरिवाऽधिरुह्य ।
नारी प्रियं चुम्बति निस्तरङ्गा
भवेल्लतावेष्टितमङ्गकं तत् ॥ ३१ ॥
अथ जाघनमालिङ्गनं वर्णयति=
श्रोणीतटे बाहुयुगेन कान्त-
मापीड्य मुक्ताम्बरकेशभाग ।
वक्त्रामृतं स्वादयति प्रहृष्टा
तज्ज्ञैः स्फुटं जाघनमॆतदेव ॥ ३२ ॥
अथ विद्धकाख्यमालिङ्गनं लक्षयति=
स्थितोपविष्टं पुरुषं पुरन्ध्री
सम्मीलिताक्षं स्वकराग्रबन्धात् ।
आविध्यति प्रेमलतत्कुचाभ्या-
मालिङ्गनं विद्धकमंतदाहुः ॥ ३३ ॥
अथ ऊरुपगूढमालिङ्गनं लक्षयति—
कान्तो मनोज व्यथिताङ्गयष्ट्यां-
आपीडयेदुरुयुगं युवत्या ।
ऊरूपघातेन कविप्रवीरै-
रूरूपगूढं तदिदं प्रदिष्टम् ॥ ३४ ॥
(१) “विद्धार्कमालिङ्गनमेतदाहुः ” इत्यन्वयदलवाक्यमिदं पाठान्तरमसमाधानं,
। तथा व्याख्याताभिप्रायस्य पूर्वमनन्वयदोषानुपलभ्यमानत्वात् इति ग्रन्थोक्त विद्धकलक्ष-
णासादृश्यात् समग्रवपुर्मन्त्रणपाठावरोधाच्च । रतिरहस्यस्य विद्धकलक्षणसादृश्यं यथा—
“दृढ श्लक्ष्णालिङ्गन वनिता चेत्तिष्ठतोपविष्टं पुरुषं स्तनाभ्याम् ।
• निपीड्येदं प्रियं तां गाढं गृहा

चतुर्थः सायकः ६३
अथ तिलतण्डुलाख्यमालिङ्गनं निरूपयति-
“यद्बाहु-वक्षो-जघनेन गाढ-
मन्योन्य-संलग्न-शरीर-यष्ट्योः ।
कान्तस्य गाढं समुदाहृतोऽय-
मालिङ्गनं तत्तिलतण्डुलाख्यम् ॥ ३५ ॥
अथ क्षीरनीराख्यमालिङ्गनं वर्णयति=
गात्रो-पविष्टाऽथ तल्पमध्ये
संलीयते तन्मिथुनं शरीरे-
कामाभिमानात् कृतपूर्णचेष्ट-
मालिङ्गनं क्षीरजलं प्रदिष्टम् ॥ ३६ ॥
अथ लालाटिकमालिङ्गनं निरूपयति=
अन्योन्य-संलग्न-मुखं च बाहू
नेत्रं ललाटं हृदयं कपोलम् ।
आनन्द-भाव-श्रम-मीलिताक्षं
लालाटिकं तत्त्वविदो वदन्ति ॥ ३७ ॥
इत्यालिङ्गनसमुद्देशः ॥
अथ चुम्बनसमुद्देशः=
[३४] अथ चुम्बनस्थानानि गणयति=
गण्डस्थली मस्तक-दन्तवासो-
ग्रीवा-कुचोरः स्तनचूचुकानि ।
आलिङ्गनानन्तरमेव यूनोः-
स्थानानि चुम्बस्य वदन्ति सन्तः ॥ ३८ ॥
(१) 'तन्मिथुन'' इति समीचीनतरं प्रतिभाति ।
(२) "स्थल" इति षष्ठपुस्तके पाठान्तरम्
(३) "लज्जा " इति षष्ठपुस्तके दृश्यते ॥

६४ पञ्चमसायके
देशसात्म्येन अन्यानि चुम्बनस्थानानि निर्दिशति—
कक्षायुगं वापि नितम्बिनीनां
कन्दर्प-राग-स्फुरण-प्रवीराः ।
चुम्बन्ति कामं तरलायताक्ष्या-
देशस्य सात्म्येन सदैव लाटाः ॥ ३९ ॥
अथ निमिताख्यं चुम्बनं लक्षयति—
कान्तोऽङ्गनाया वदने स्वकीय-
माक्षिप्य वक्त्रं कुतुकेन यत्र ।
न चुम्बति क्रोधवशेन नारी
स्याच्चुम्बनं तन्निमिताभिधानम् ॥ ४० ॥
अथ स्फुरिताख्यं चुम्बनं निरूपयति—
पत्युर्मुखे तु स्वमुखं निवेश्य
प्रेम्णा मनागञ्चति दन्तवेष्टम् ।
उर्ध्वेन गृह्णात्यपि कम्पितोष्ठी
प्रोक्तं मुनीन्द्रैः स्फुरितं विनोदात् ॥ ४१ ॥
अथ घृष्टाभिधानं चुम्बनं दर्शयति—
[L