न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

३४८ न्यायमञ्जर्याम्
खमात्रेणैव वर्णेन व्यक्तं किमिदानीमन्ये वर्णाः करिष्यन्ति एकदेशव्यक्तिस्तु नि-
रवयवस्य वर्णस्येव न सम्भवति, यथोक्तम्—
अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितं मतिः ।
यदि वा नैव गृह्णाति वर्णं वा सकलं स्फुटमिति (१) ॥
यो ऽपि द्वितीयो दृष्टान्त उदाहारि यथा ऽनुवाकः श्लोको वा प्रथमसंस्थया
गृहीतो ऽपि संस्थानान्तराभ्यासैः स्फुटतरपरिच्छिन्नो भवति तथा स्फोटो ऽपि
प्रथमवर्णव्यक्तौ वर्णान्तरैरतिशयिताभिव्यक्तिर्भविष्यतीति, सो ऽपि न सदृशो
दृष्टान्तः श्लोकानुवाकयोरनंशत्वानुपपत्तेः, के चिदवयवा वर्णात्मानः पदात्मानो
वा प्रथमायां बुद्धावपरिस्फुरन्तः संस्थाभ्यासलब्धातिशयायां तस्यां प्रकटीभवन्ति,
स्फोटस्त्वेकवर्ण इव निरंश इति तत्र को बुद्धेरतिशययोगः तस्मादयमपि न
सङ्गता दृष्टान्तः,
स्फोटे ध्वनिव्यङ्ग्यताया निराकरणम्—
ये ऽपि च मन्वते ध्वनिव्यङ्ग्यत्वात् स्फोटस्य न तत्र वर्णविकल्पावसर
इति ते ऽपि न सम्यग्दर्शिनः, पराणुभ्यः वर्णप्रतीतिध्वनिभ्यः शब्दप्रतीतेर-
नुत्पादात् , अतिद्रुतोच्चिचारयिषया ऽनुपलभ्यमानवर्णविभागाच्च शब्दाद-
र्थप्रत्ययाभावात् ,
अथ ध्वनयः शब्दव्यक्तिमादधानाः स्थानकरणानुरोधेनासत्यमेव वर्ण-
भेदमुपदर्शयन्ति श्यामादिरूपमिव मुखस्य खङ्गाद्य इत्युच्यते तदप्यसत् ,
असत्यत्वे निमित्ताभावात्प्रतीयन्ते हि निर्वाधया बुद्ध्या वर्णास्तदतिरिक्तस्तु
शब्दो न प्रतीयते यश्च न प्रतीयते सो ऽस्ति ये च प्रतीयन्ते ते न सन्ती-
त्युच्यमाने शशो नास्ति विषाणमस्तीति स्यात्तस्मादयमपि न कल्पनागौ-
रवपरिहारक्षमः पन्थाः, अतः सुष्ठुक्तं "शब्दकल्पनायां सा च शब्दकल्पना
च"ऽति, तस्मात्स्फोटप्रतिपत्तौ यः क्रम आश्रेयः सो ऽर्थप्रतिपत्तावेवास्थीय-
तामिति किं तेन स्फोटेन,
अन्ये तु उपलब्ध्यानन्तरसत्ताकानां वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वमाचक्षते तदिह
नेष्यते, क्षणिकत्वाद्द्वर्णानाम् , उपलब्धेरूर्ध्वसत्तानुपपत्तेः, सर्वथा व्युत्पत्त्य-
नुसारेण वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वं तद्यथा पुरा दृष्टं तथा ऽभ्युपगम्यते इति तदुक्तं
"यावन्तो यादृशा" इति,
यत्त्वत्र प्रतीपमुक्तं कियन्तः कीदृशा इति तत्र प्रतीतयः प्रष्टव्या न तप-
( १ ) श्लोकवार्तिके स्फोटवादे श्लो. १० । अल्पीयसापि यत्नेन उच्चरितं शब्दं
यदि मतिः सकलं वर्णं न गृह्णाति तदा वर्णानामवयवसिद्धिः स्यात् सांकल्यवैकल्यग्रहणे
हि अवयवसिद्धिः नैवमस्तीति भावः ।

प्रमाणप्रकरणम् ३४९
स्विनो वयमिति यत्किंचिदेतत् ,
यत्पुनरभ्यधायि क्रमव्यत्यासप्रयुक्ता अपि वर्णाः प्रत्यायका भवेयुः क्रम
एव वा स्फोटः स्यादिति तदपि न पेशलम्, क्रमो हि नाम स कालभेदो न च
काल एव स्फोटो भवितुमर्हति, क्रमो ऽपि च न स्वतन्त्रः प्रतिपादकः पदार्था-
न्तरवृत्तित्वात् किं तु वर्णाश्रित एव, तत्र चोक्तम्—
द्वये सत्यपि तेनात्र विज्ञेयो ऽर्थस्य वाचकः ।
वर्णाः किं नु क्रमोपेताः किं नु वर्णाश्रयः क्रमः ॥
क्रमः क्रमवतामङ्गमिति किं युक्तिसाध्यता ॥
धर्ममात्रमसौ तेषां न वस्त्वन्तरमिष्यते(१) ॥ इति ॥
तस्माद्ये यावत्क्रमका यमर्थं प्रत्याययन्तो दृष्टा वर्णास्ते तत्क्रमका वर्णास्त-
मर्थं प्रत्याययिष्यन्तीति न स्फोटादर्थावगतिरिति, तदेवं न कार्यानुमानमर्थाप-
त्तिर्वा स्फोटसिद्धये प्रभवतीति सिद्धम् ,
स्फोटे प्रत्यक्षगम्यताया निराकरणम्—
यद्यप्यभाणि शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे इति व्यवहारः स्फोटपक्षसाक्षितामेवा-
वलम्बते इति, तदप्यसारं वर्णानां वाचकत्वे यथोक्तनीत्या साधिते तत्पक्षे ऽपि
तथा व्यवहारोपपत्तेः,
ननु कथमुपपत्तिः संस्कारस्तावन्न शब्दशब्देनोच्यते न हि तथा लोके
प्रसिद्धिः संस्कारे च वाचके व्युत्पत्तिरपि दुरुपपादा परावगतिपूर्विका हि
शब्दात्स्वावगतिर्न च परस्थः संस्करः परस्य प्रतीतिमुपजनयन् ग्रहीतुं शक्यः
परोक्षत्वाद्वर्णेष्वपि शब्दशब्दो वर्तमानः प्रतिवर्णं वा वर्तेत वर्णसमुदाये वा
प्रतिवर्णं वर्तमाने च शब्दे न शब्दादर्थप्रतिपत्तिः स्यात् , एकम्य वर्णस्य
वाचकत्वायोगात् समुदाये तु न वर्तितुमर्हति शब्दशब्दो जातिशब्दत्वात् ,
द्विवचनबहुवचनान्तव्यक्तिशब्दप्रयोगे हि तत्सामानाधिकरण्येन न जातिशब्द
एकवचनान्तः प्रयुज्यते न हि भवति देवदत्तयज्ञदत्तौ पुरुष इति धवखदिर-
पलाशा वृक्ष इति तथा गकारौकारविसर्जनीयाः शब्द इत्यपि,
ननु वनशब्दवत्तर्हि समुदायवाची भविष्यति शब्दशब्दो वनं वृक्षा न
जातिशब्दवदिति चेन्न, तत्र समुदायव्यतिरेकनिर्देशदर्शनादाम्राणां वनं
कपित्थानां वनमिति न चैवमिह व्यतिरेकनिर्देशो ऽस्ति गकारादीनां शब्द इति
अदर्शनात् ,
( १ ) श्लोकवार्तिके शब्दन्नित्यताधिकरणे २८५—२८६ । क्रमोपेता वर्णा वर्णक्र-
मो वा वाचक इति द्वये सत्यपि क्रमोपेता वर्णा एव वाचकः न तु वर्णक्रमः स हि वर्णानां
धर्ममात्रं न वस्त्वन्तरं तस्मात्प्रतीयमाना क्रमोपेता वर्णा एव वाचक इति भावः ।

अथ ब्रूयादाम्रादयो वनमित्यभेदेनापि वनशब्दः प्रयुज्यते तथेहापि गका-
रादयः शब्द इति प्रयोक्ष्यते एतदपि नास्ति, वनादौ भेदव्यपदेशवशेन प्रति-
व्यक्ति चाप्रयोगेण प्रसिद्धे समुदायशब्दत्वे समुदायिनोरभेदोपचारादाम्रादयो
वनमिति युज्यते प्रयोक्तुमिह तु गकारादीनां शब्द इति न कदा चिदपि व्यति-
रेकनिर्देशो दृश्यते इति समुदायशब्दत्वमघटमानं तत्सर्वथा वर्णशब्दवादिना-
मनुपपन्नो ऽयं व्यपदेशः शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे इति, उच्यते किमनेनोपपन्नेना-
नुपपन्नेन वा कृत्यम् , यद्यद्युपपद्यते ततः किम् अथापि नोपपद्यते ततो ऽपि
किम् , न हि लोकव्यपदेशनिबन्धना वस्तुस्थितिर्भवति,
ननु शास्त्रकारा अप्येवं व्यवहरन्ति भावमाख्यातेनाचष्टे इति न शास्त्र-
कारव्यवहारादप्याप्रामाणिको ऽर्थः शक्यते ऽभ्युपगन्तुं कतरच्चेदं प्रमाणं लो-
कव्यपदेशो नाम, अनुमानं तावत्प्रतिच्छिन्नं प्रत्यक्षमपि प्रतिछेत्स्यते न
चान्यत् स्फोटसिद्धौ प्रमाणं क्रमते तदस्थाने ऽयं लोकव्यपदेशनिरूपणेन
स्फोटाटोपः, न चात्यन्तमसङ्गतो ऽयं वर्णपक्षे लौकिको व्यपदेशः पूर्ववर्णजनि-
तसंस्कारसहिते तावदन्त्यवर्णे वाचके सुसङ्गत एवायं व्यपदेशः, तस्य शब्द-
त्वादेकत्वाच्च, सङ्कलनाप्रत्ययोपारूढवर्णवाचकत्वपक्षे ऽपि न दोषः न हि भेदश-
ब्दसहित एष शब्दशब्दः प्रयुज्यते गकारादिभ्यः शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे केवलस्तु
जातिशब्द एकवचनान्तो बहुष्वपिवर्णेषु न विरुद्धः, किं च स्फोटपक्षे सुतरामनु-
पपन्नो ऽयं व्यपदेशः शब्दादिति, प्रातिपदिकस्यार्थस्याभावान्न हि वर्णवत्स्फोटे
शब्दशब्दत्वं प्रयुञ्जानो दृश्यते व्यवहर्तृजनः अर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं शब्दलक्षण-
मसाधु, धूमादिभिर्व्यभिचारात् ,
अथापि प्रक्रमपर्यालोचनया श्रोत्रग्राह्यत्वविशिष्टप्रतिपत्तिहेतुत्वम् शब्दलक्ष-
णमभिधीयते तदिदं स्फोटं प्रति न सिद्धं तस्य श्रोत्रप्रत्ययविषयत्वाभावात् ,
श्रोत्रग्राह्यत्वमेव च तदितरव्यवच्छेदक्षममिति तदेव युक्तं किमुभयोपादानेन
श्रोत्रग्राह्यत्वं च वर्णेष्वेव नार्थान्तरस्येति वर्णा एव शब्दः तदुक्तम्—
परस्परानपेक्षाश्च श्रोत्रबुद्ध्या स्वरूपतः ।
वर्णा एवावसीयन्ते न पूर्वापरवस्तुनो इति(१) ॥
श्रोत्रग्राह्यत्वं शब्दलक्षणं सत्तादावप्यस्तीति चेन्न, श्रोत्रेणैवेत्यवधारणस्य
विवक्षितत्वात् , श्रोत्रमनोभ्यां ग्रहणादसिद्धमवधारणमिति चेन्न समानजातीय-
व्यवच्छेदार्थत्वादवधारणस्य विवक्षितत्वात् , चक्षुरादीन्येव तेन व्यवच्छिद्यन्ते

( १ ) श्लोकवार्त्तिके स्फोटवादे श्लो० ९। "गकारौकारविसर्जनीयाः ते च श्रोत्रग्रहणा"
इति भाष्ये गकारादीनामेव श्रोत्रत्ववचनात् पूर्वं—वर्णाकारणीभूता अवयवाः अपरं गत्व-
मवयवी गोशब्दत्वं समुदायः स्फोटश्च नावगम्यन्ते किन्तु वर्णा एवावगम्यन्ते इत्यर्थः ।

न मनः, तथापि शब्दत्वेन व्यभिचार इति चेन्न जातिमत्त्वे सतीति प्रक्रमलभ्य-
विशेषणापेक्षणात्, स्तनयित्नुनादप्रभृतिभिरपि न व्यभिचारस्तेषां शब्दत्वाभ्युप-
गमात् तदुक्तं भाष्यकृता(१) “द्विविधश्चायं शब्दो वर्णात्मा ध्वनिमात्रश्च” इति,
अर्थप्रत्यायकत्वं तु न लक्षणमित्युक्तम् अगृहीतसंबन्धे वर्णात्मनि शब्दे तद्-
भावेनाशब्दत्वप्रसङ्गात, कालान्तरेण संबन्धबुद्धौ सत्यां च शब्दत्वमिति अव्य-
स्थितमिदं लक्षणम्,
यदपि शब्दस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेन तदभिधेयानां जातिगुणक्रियादीनां
शब्दत्वाशङ्कनं तत्परिहरणं च तदपि किमाशयमिति न विद्मः, तेषामतिविभक्त-
रूपग्रहणादतः श्रोत्रग्राह्यस्य शब्दत्वात् स्फोटस्य च श्रोत्रग्राह्यत्वाभावाद् वर्ण-
वादिनामेव शब्दार्थं प्रतिपद्यामहे इत्यनुकूलो व्यपदेशो न स्फोटवादिनामिति
[L

३८२ न्यायमञ्जर्याम्

बहुतमस्थाने एव त्वयं संत्रासः, न हि शब्दत्वं स्फोटः प्रतिवर्णं हि शब्दः शब्दः
इति बुद्धिरस्ति न च वर्णः स्फोटः तदिदं शब्दत्वसामान्यमेव शब्दबुद्धेरालम्बनं
न स्फोटः, सामान्यसिद्धौ तु व्यक्त्यन्तरानुसन्धानमकारणमिति प्रागेव निर्णीतं
तस्मान्न शब्दबुद्धावपि स्फोटो ऽवभासते पदवाक्यबुद्धावित्येतच्च सत्यमाह यदि-
यमेककार्यकारित्वनिबन्धना वनपृतनादिबुद्धिसमानयोगक्षेमैव पदवाक्यबुद्धि-
रिति, न च जात्यादिष्वसमाश्वासो वैलक्षण्यस्य दर्शितत्वात्,
यदप्येककार्यकारित्वनिबन्धनायामभेदबुद्धावितरेतराश्रयपरिचोदनमेकार्थ-
प्रतातिपूर्विका पदवाक्यबुद्धिः पदवाक्यबुद्धिपूर्विका चैकार्थप्रतीतिरिति तदपि
न सम्यक, स्मर्यमाणानुभूयमानवर्णजनितेयमर्थप्रतीतिरित्युक्तत्त्वान्न नाभि-
न्नपदपरिच्छेदपूर्विकेति कुत इतरेतराश्रयत्वम्, ब्रूयाच्चपदवाक्ययोरेकत्वमन्तरेण
कथं पदवाक्यार्थप्रतीतिरेकरूपा भवेदिति सो ऽयमतीव मुग्धालापः, प्रतीतिभे-
दाभेदौ हि विषयभेदाभेदावनुरुध्येते नोपायभेदाभेदौ भिन्नैरपि लोचनालोका-
न्तःकरणप्रभृतिभिरुपायैरभिन्नार्थग्राहिणी बुद्धिरुपजन्यते एव, तदिह पदार्थबु-
द्धेरेकत्वात्पदार्थ एको भवतु यो ऽस्या विषयः न त्वेकं पदं यत्कारणमिति
वाक्यार्थबुद्धेरप्येकत्वादेको वाक्यार्थो भवतु न त्वेकं वाक्यं वर्गीकरणकारणं
क्रमभाविनां बहूनां वर्णानामेतद्भवति यदेकार्थप्रतिपादकत्वं न त्वभेदमेव पद-
वाक्ययोर्गमयतीति, विप्रलब्धा एव च वैयाकरणा पदवाक्ययोरप्यभेदं मन्यन्ते
किल शब्दादनन्यभूत एव शब्दार्थ इति स पुनरेषां व्यामोहः तद्भेदस्य दृढप्र-
माणसिद्धत्वात्, शब्दाध्यासस्तु प्रतीतिविरुद्धत्वेन नेष्यते इत्यलं तत्कथया
तस्मात्प्रत्यक्षगम्यो ऽपि न स्फोट इति सिद्धम्,
शब्दनिरवयवत्वनिराकरणम्—
नन्वभिन्नत्वाद्वाक्यार्थबुद्धेर्विषयभेदाभेदानुवृत्तित्वाच्च बुद्धिभेदाभेदयोर-
भिन्नो वाक्यार्थः स्याद्वाढमभिन्नो न त्वनवयवः पटादैरभिन्नस्यापि सावयवत्वात्,
यत्तु निरवयवत्वमुच्यते तदतीव संवित्परामर्शकौशलशून्यव्याहृतम्।
अंशाः सन्ति न सन्तीति चिन्तात्यन्तमसङ्गता ।
निरंशस्त्वस्ति नास्तीति युक्तं चिन्तयितुं सताम्

तद्वदिहाभ्युपगम्यमाने नूनं क चिद्वाक्ये सर्वमवयवानामेषितव्यम्, चित्रे ऽपि
हरितालसिन्दूरादिरूपं पानके त्वगेलादिरसो ग्रामरागे ऽपि षड्जर्षभगान्धार।-
दिश्वरजातं पृथगवगतमिति न ते निर्भागदृष्टान्ताः, चित्रादिबुद्धयस्तर्हि दृष्टान्ता
इति चेत् बाढं वाक्यार्थबुद्धिरपि निर्भागैष्यते एवास्माभिः बुद्धीनां निरंशत्वेन
सर्वांसामनवयवत्वात्, बुद्धिविषयीकृतस्त्वर्थो दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः सावयव
एव, तस्मान्न निर्भागो वाक्यवाक्यार्थाविति युक्तम् ,
यदप्यभ्यधायि वृद्धव्यवहारेण सम्बन्धबुद्धिर्वाक्यवाक्यार्थयोरेव न पदतदर्थयोः
पदेन व्यवहाराभावादिति तदप्यसाधु वाक्यादपि व्युत्पत्तिर्भवन्ती पदार्थपर्यन्ता
भवतीति, एवं हि पदतदर्थसंस्कृतमतेरभिनवविरचितादपि वाक्याद्वाक्यार्थप्रती-
तिर

३६४ न्यायमञ्जर्याम्

नापायदर्शनादनयैव युक्त्या पदभागा अपि प्रकृतिप्रत्ययादयः तात्विका इत्यवग-
न्तव्यं न कल्पनामात्रप्रतिष्ठाः, वृक्षं वृक्षेणेत्यत्र प्रकृत्यर्थानुगमे प्रत्ययार्थो भिद्यते
वृक्षं घटमिति प्रत्ययार्थानुगमे प्रकृत्यर्थो भिद्यते तत्र यो ऽर्थो यं शब्दमनु-
गच्छति स तस्यार्थ इत्यवसीयते तत्कथमसत्या भागाः,
यत्पुनः कूपसूपयूपादौ सत्यपि वर्णानुगमे ऽर्थानुगमो न दृश्यते तेन
चाकारणमर्थप्रतीतेर्वर्णानुगम इत्युक्तम् तदयुक्तम् , यतो नान्वयव्यतिरेकाभ्या-
मनुत्पन्ना प्रतीतिरुत्पाद्यते येन कूपादौ तदुत्पादनमाशङ्क्येत सिद्धायां तु प्रतीतौ
वाचकभागेयत्तानियमपरिच्छेदे ऽनयोर्व्यापारो न चैकत्र वर्णानुगमे ऽनुगमो
दृष्ट इत्यन्यत्रादृश्यमाने ऽपि हठादापादयितुं युक्तः, रेणुपटलानुगतपिपीलि-
कापङ्क्तिद्वारकव्यभिचाराद्भावनमपि न पेशलम् , पांसुपटलविकलपिपीलिका-
पङ्क्तिदर्शनेन तस्याः तत्प्रतीतिकारित्वाभावनिश्चयात्, करिकरभतुरगप्र-
भृतीनां तु प्रत्येकं व्यभिचारे ऽपि बहुप्राणिरूपसामान्यानपायात्तत्तत्कारणमेव
धूलिपटलमवगम्यते,
यदप्यश्वकर्णादाववयवार्थलोपादन्यत्राप्येवमिति कथितं तदपि न चतुर-
श्रम्, अश्वकर्णशब्दो हि क्व चिदर्थप्रकरणवशान्न्यग्भवदवयवशक्तितया तिर-
स्कृतावयवार्थवस्त्वन्तरव्यक्तौ न सर्वात्मना ऽवयवार्थाभावे। व्यस्तत्वेन साम-
स्त्येन वा पुनः प्रयोगान्तरे तदर्थसंप्रत्ययदर्शनादश्वमारोह कर्णं कुण्डलमिति
व्यस्तयोः प्रयोगः तुरगश्रोत्रे तु प्रतिपिपादयिषिते ऽश्वकर्ण इति समस्तप्रयोगो

(right bar with top slant). In line 32:वि धि ह तो? Yes, there is a right bar and a top slant: तो! Wait, is there an anusvara or something? Look at the text: न च विधिहतो वाच्ये बुद्धिं विधातुमसौ क्षमःWait, let's look atविधिहतोvsविदधतो: Could the second letter be द? Look at दinपदतां(line 30):दhas a round back. In line 32, the second letter has a loop on the left likeधand animātrā! Wait, why does it have animātrā? Look at line 32:विhasि, then the next letter has िtoo! That'sधि! Wait, does the third letter have ि? No, it's हwith something? Wait, could it be:न च विधिहिते? No, the last letter clearly has an o-mātrā (ो): right vertical line and upper stroke! Wait, could it be न च विधिहतो? Let's check if the word is विधिहतो: वि धि ह तो` -> 4 syllables: U U U –.

एवं स्फोटे प्रतिहते वर्णेषु वाचकेषु स्थितेषु कश्चिदाह बाढं वर्णेभ्यः पदार्थ-
प्रतीतिरस्तु वाक्यार्थप्रतीतौ न तेषां सामर्थ्यं कुतस्तर्हि वाक्यार्थावगतिः पदा-
र्थेभ्य इत्याह, तथा च वर्णानां पदार्थप्रतिपत्तौ चरितार्थत्वान्न वाक्यार्थे ऽपि
सामर्थ्यमपरिम्लानसामर्थ्यास्तु पदार्था आसते ते वाक्यार्थबुद्धेर्विधातारः अर्था-
पत्त्या हि वर्णानां कार्येषु शक्तयः कल्प्यन्ते तत्र पदार्थबुद्धेरन्यथाऽनुपपन्नतयाद्य-
थोक्तनीत्या वर्णानां तत्प्रतिपादने शक्तिरवगम्यते वाक्यार्थप्रतीतिः पुनरन्यथाऽ-
प्युपपद्यमाना न तत्र तेषां शक्तिमुपकल्पयितुमर्हति,
किं च किमेकमेव संस्कारमादधाना वर्णाः पदार्थं च वाक्यार्थं च बोध-
यन्ति भिन्नं वा तत्र च—
एकयैव हि संकृत्या कथं कार्यद्वयं भवेत् ।
न चैषां पूर्वसंस्कारादन्यो ऽस्तीति प्रतीयते ॥
वाक्यार्थप्रतीतेरन्यथा ऽपि भावान्न नानासंस्कारकल्पनाबीजमस्ति, अपि
च पदेषु पूर्ववर्णेषु नातिदूरमतिक्रान्तेषु बुद्धेचोपसंहर्तुं शक्येषु घटमानमन्त्य-
वर्णवेलायामनुसन्धानं वाक्येषु पुनरतिचिरतरतिरोहिताक्षरपरम्परानुसन्धान-
मतिश्लिष्टमदृष्टपूर्वमिति दुर्घटमेतत् , व्यवहितपदोच्चारणे तु दृश्यते वाक्यार्थ-
प्रतीतिर्यत्र पूर्ववर्णानुसन्धानगन्धो ऽपि नास्ति, तस्मान्न वर्णा वाक्यार्थबुद्धिहे-
तवः, अपि च पदार्थं वाक्यार्थं च प्रतिपादयन्तो वर्णा युगपत्प्रतिपादयेयुः क्र-
मेण वा तत्र सकृदुच्चारितानां युगपदुभयकरणमनुपपन्नम् , अशक्यत्वात्क्रम-
पक्षे ऽपि पूर्वं चेद् वाक्यार्थप्रतिपादनं तदयुक्तम् , अनवगतपदार्थस्य वाक्यार्थ-
प्रत्ययादर्शनात् ,
अथ पूर्वं पदार्थप्रतिपादनं ततो वाक्यार्थप्रत्यायनं हन्त तर्हि पदार्थप्रत्य-
यादेव वाक्यार्थबुद्धेः सिद्धत्वात्किमिति पुनर्व्यापारान्तरे श्रम आश्रीयते, तस्मा-
त्पदार्थप्रतिपादनपर्यवसितसामर्थ्यानि पदानि पदार्थेभ्यस्तु वाक्यार्थप्रत्यय इति
सिद्धम् ,
अपि च अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवमवगम्यते ‘यत्पदार्थपूर्वको वाक्यार्थ’ इति
यो हि मानसादपचाराच्छ्रुतेष्वपि पदेषु पदार्थान्नावगच्छति नावगच्छत्येव
वाक्यार्थम् , यस्तु अश्रुतेष्वपि पदेषु प्रमाणान्तरतः पदार्थाञ्जानीयाज्जानीते-
वासौ वाक्यार्थम् ।
पश्यतः श्वेतिमरूपं हेषाशब्दं च शृण्वतः ।
खुरविक्षेपशब्दं च श्वेतो ऽश्वो धावतीति धीः ॥

प्रमाणप्रकरणम् ३५७
दृष्टा वाक्यविनिर्मुक्ता न पदार्थैर्विना क्वचिदिति(१) ।
तदेषा वाक्यार्थबुद्धिः पदार्थप्रतीतिं न व्यभिचरति व्यभिचरति तु पदप्रती-
तिमिति न तत्कार्या भवितुमर्हतीति,
यदप्युच्यते प्रत्येकं व्यभिचारात्समुदितानामसाधारण्यान्न पदार्थानां वा-
क्यार्थावगतिहेतुत्वमिति तदप्ययुक्तम् , प्रत्येकं तावद् गमकत्वं नेष्यते एव समु-
दितानां त्वसाधारण्यं भवदपि न नः क्षतिकरं न ह्येते लिङ्गवत्सम्बन्धग्रहणम-
पेक्षमाणा अवबोधका यदसाधारण्यत्रावकल्पेत किं त्वगृहीतसम्बन्धा अपि
आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतापर्यालोचनया परस्परं संसृज्यन्ते स एव वाक्यार्थः
संसृष्टः पदार्थसमुदाय इतरविशिष्टो वेतर इति, नाप्यशाब्दत्वमित्थं वाक्यार्थ-
प्रतीतेराशङ्कनीयम् शब्दावगतिमूलत्वेन तस्याः शाब्दत्वाच्छब्दात्पदार्थप्रतिपत्तौ
वाक्यार्थप्रतिपत्तिरिति सर्वमनवद्यम् , तदुक्तं पदानि हि स्वं स्वमर्थमभिधाय
निवृत्तव्यापाराणि अथेदानीमवगताः पदार्था एव वाक्यार्थमवगमयन्ति' इति(१) ।
पदार्थानां वाक्यार्थबोधहेतुत्वनिराकरणम्—
अत्राभिधीयते न पदार्थेभ्यो वाक्यार्थावगतिरपि तु वाक्यादेव, तथा चायं
वाक्यार्थ इति प्रसिद्धो न पदार्थार्थः, यथा हि काल्पनिकवर्णसमूहात्मकं पदं
पदार्थप्रतिपत्तिमादधाति तथा काल्पनिकपदसमूहात्मकं वाक्यं वाक्यार्थप्रतिप-
त्तिमाधास्यति,
ननु पदसमूहात्मकं वाक्यमन्यन्नास्ति किं तु पदान्येव वाक्यं पदानां च
स्वार्थे चरितार्थत्वान्न वाक्यार्थसामर्थ्यमित्युक्तं, नैतद्युक्तम् पदार्थानामपि
चरितार्थत्वात् , क्व तेषां चरितार्थत्वं स्वप्रतिपत्तौ,
ननु पदानि स्वप्रतिपत्तौ चरितार्थीभूय पदार्थप्रतिपत्तिमादधति पुनस्तान्येव
कथं वाक्यार्थप्रतिपत्तिमाधास्यन्ति पदार्थास्तु स्वावगतेरूर्ध्वं न क्व चित्परत्र
चरितार्था इति वाक्यार्थबुद्धेर्विधातारो भवन्तु नैतदेवम् , अन्त्यपदस्यान्यत्र
चरितार्थत्वाभावात् , अन्त्यपदमेव पूर्वपदस्मरणोपकृतं वाक्यमुच्यते तदर्थश्च .
पूर्वपदार्थविशिष्टो वाक्यार्थ इत्येके, तस्माद्वाक्यादेव वाक्यार्थप्रत्ययः,
यत्तु किमेकसंस्कारस्मरणेन कार्यद्वयं पदानि विदधति विभिन्नसंस्कारेण
वेति कार्यभेदात्कारणभेदानुमानमिति प्रसिद्ध एष पन्थाः एको ऽप्यतीन्द्रियः
( १ ) श्लोकवार्तिके वाक्याधिकरणे श्लो० ३५८ । श्वेतं कं चित्पदार्थं दूरादुप-
लभमानस्तस्मिन्नेव प्रदेशे हेषया अश्वजातिं खुरशब्देन च गतिमनुमाय तेषां गुण-
जातिक्रियाणामर्थान्तरान्वयमपेक्षमाणानां योग्यानां परस्परं 'श्वेतोऽश्वो धावति'
इति संसर्गं बुध्यते इति प्रमाणान्तरोपस्थितैरपि पदार्थैः वाक्यविनिर्मुक्ता धीर्दृष्टा पदा-
र्थैर्विना तु क्वचिन्न दृष्टेत्यर्थः ।

३५८ न्यायमञ्जर्याम्
संस्कारः कार्यात्कल्प्यते बहवो ऽपि तत एव कल्पयिष्यन्ते कार्यस्य भिन्नत्वात् ,
यदपि चिरतिरोहितवर्णप्रबन्धानुसन्धानं दुर्घटमिति कथितं तदपि न
चारु, कया चित्कल्पनया वर्णानामिव पदबुद्धौ पदानामपि वाक्यबुद्धौ उपारो-
हसम्भवात् , एतच्चानन्तरं दर्शयिष्यते,
यदपि विकल्पितं युगपद्वा क्रमेण वा वर्णाः पदवाक्यार्थप्रत्यये व्याप्रियेर-
न्निति तत्राप्युच्यते यौगपद्यं तावदनभ्युपगमादेव प्रत्युक्तम् , क्रमो ऽप्येषामीदृशो
यत्प्रथमं पदार्थमवगमयन्ति ततो वाक्यार्थम् , सो ऽयं हि पदार्थपूर्वक एव
वाक्यार्थ उक्तो भवतीति चेन्मैवम् , पदार्था हि नाम प्रमेयमेव न ते प्रमाणवर्गे
निपतन्ति न च पदार्थवाक्यार्थयोरत्यन्तं भेदो येन तयोर्धूमाग्न्योरिव संबन्ध-
ग्रहणसापेक्षयोस्तदनेपेक्षयोर्वा रूपदीपयोरिव प्रत्याय्यप्रत्यायकभावः न हि स्वश-
रीर एव गम्यगमकवाचोयुक्तिः प्रवर्त्तते, कथं स्वभावात्स्वभावहेतुवादिनो बौद्ध-
स्य शिष्य इव निर्वृत्तः,
ननु सामान्ये हि पदं वर्त्तते विशेषे च वाक्यमन्यच्च सामान्यमन्ये च विशेषाः,
यदुक्तम्, “सामान्यान्य न्यथासिद्धेर्विशेषं गमयन्ति हि” इति व्यतिरेक एव
प्रत्याय्यप्रत्यायकयोः, उच्यते बाढमस्त्ययमियान् व्यतिरेकः किं तु विरतव्यापारे
चक्षुषीव शब्दे धूमादिवत्प्रमेयात्पदार्थादग्नेरिव वाक्यार्थस्यावगमो नास्ति न
हि पदार्थाः प्रमेयीभूतधमवत्पुनः प्रमाणीभवितुमर्हन्ति किं तु पदान्येव तत्प्र-
तिपादनद्वारेण वाक्यार्थप्रतिपत्तौ पर्यवस्यन्ति कथमात्मीयमेव ग्रन्थं न बुध्यन्ते
भवन्तः ।
वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् ।
पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनमिति(१) ॥
अवान्तरव्यापारो हि न कारकस्य प्रधाने व्यापारे कारकतां व्याहन्ति
पदानां हि द्वयी शक्तिरभिधात्री तात्पर्यशक्तिश्च तत्राभिधात्री शक्तिरेषां पदा-
र्थेषूपयुक्ता तात्पर्यशक्तिश्च वाक्यार्थे पर्यवस्यतीति,
यद्यपि पदानि स्वं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि तथापि यदर्थपराणि
तत्रानिवृत्तव्यापाराण्येवेति, एवं हि शाब्दता वाक्यार्थप्रत्ययस्य न हास्यते, सर्वा-
त्मना तु विरतव्यापारे शब्दे सा ऽवश्यं हीयते शब्दावगतिमूलत्वात्तु शाब्द-
त्वे श्रौत्रत्वमपि स्यात् , श्रोत्रस्य पारम्पर्येण मूलत्वात् , शब्दे वितरव्यापारे
कतमत्तत्प्रमाणं यस्य वाक्यार्थप्रतीतिः फलमिति न विद्मः, न प्रत्यक्षम् अती-
न्द्रियत्वाद्वाक्यार्थस्य, नानुमानं ‘न चानुमानमेषा धीः’इत्यादिना ग्रन्थविस्तरेण

( १ ) श्लोकवार्त्तिक वाक्याधिकरणे श्लो० ३४३ । तेषां पदानां वाक्यार्थबोधा-
य प्रवृत्तौ सत्यां पदार्थप्रतिपादनं काष्ठानां पाके प्रवृत्तौ ज्वाला इव नान्तरीयक मित्यर्थः।
पदानि पदार्थं प्रतिपाद्य वाक्यार्थबोधं जनयन्तीति भावः ।

एव कया चित्कल्पनया पदवाक्यभावमुपगतेभ्यः पदार्थवा- Line 18:क्यार्थसंप्रत्यय इति युक्तम् , तस्मात्पदार्थजन्या न भवति वाक्यार्थबुद्धिरिति Line 19:सिद्धम् , अनुपरतव्यापाराद्वाक्यादेवेयमुद्भवति, Line 20:वर्णानां पदवाक्यभावोपगमप्रकारः— Line 21:आह कया पुनः कल्पनया पदवाक्यभावमुपगता वर्णाः पदार्थवाक्यार्थप्र- Line 22:तीतिमादध्युरिति, Line 23:तत्राचार्यास्तावदिमां कल्पनामुदीदृशन् प्रथमं वर्णज्ञानं ततः संस्कारः ततो Line 24:द्वितीयवर्णज्ञानं तेन प्रथमवर्णज्ञानजनितेन च संस्कारेण पटुतरः संस्कारः Line 25:ततस्तृतीयवर्णज्ञानं तेन प्राक्तनेन संस्कारेण पटुतरः संस्कारः एवं यावदन्त्य- Line 26:वर्णज्ञानमन्त्यवर्णज्ञानानन्तरं तु ततः संस्कारात्सकलपूर्ववर्णविषयमेकस्मरणं Line 27:तेनान्त्यवर्णज्ञानस्य विनश्यत्ता विनश्यदव

३६० न्यायमञ्जर्याम्
रेण सर्वपदविषयमेकस्मरणमुपजन्यते संस्कारस्यैकत्वात्सो ऽयं स्मर-
णानुभवविषयीकृतवर्णसमूहपदसमूहो वाक्यमित्युच्यते ततो वाक्यार्थप्रति-
पत्तिः संस्कारस्य च संस्कारान्तरकरणकौशलमवश्यमेषितव्यमन्यथा सर्वत्र क्रि-
याभ्यासो ऽनर्थकः स्यादिति,
उक्तस्य वर्णानां पदवाक्योपगमप्रकारस्य खण्डनम् —
अत्र वदन्ति, नेयं प्रक्रिया साध्वी ज्ञानयौगपद्य प्रसङ्गात्, तथा हि चर-
मपदप्रतिभासानन्तरं यथा पूर्वपदस्मरणं तथा तदैव संकेतस्मरणेनापि भवि-
तव्यमनवगतपदार्थस्य हि न वाक्यार्थप्रतीतिरस्मृतसंकेतस्य च न पदा-
र्थप्रतीतिः, यत्राप्यभ्यस्ते विषये संकेतस्मृतिर्न संवेद्यते तत्राप्यविनाभा-
वस्मृतिरिव बलादसौ कल्प्यते अनवगतपदपदार्थसम्बन्धस्य नारिकेलद्वीपवा-
सिन इवार्थप्रत्ययाभावात्, सम्बन्धानुभवस्य च पूर्ववृत्तत्वेनेदानीं स्मरणमुखे-
नोपकारित्वात्तस्मादन्त्यपदज्ञानानन्तरं पूर्वपदसमयस्मरणयोर्युगपदुत्पादाज् ज्ञा-
नयौगपद्यम् ,
अथ समयस्मरणानन्तरं पूर्वपदस्मरणमुपेयते तथा तत्स्मृतिकाले पदा-
र्थज्ञानोपजनात्पुनरपि ज्ञानयौगपद्यं न च तदा पदार्थज्ञानं नोदेतीति शक्यते
वक्तुमविकलतदुपजनकारणसामग्रीसन्निधानात्प्रतिनायकस्य च तदानीमभा-
वात्, पदार्थज्ञानोत्तरकालं तर्हि पूर्वपदस्मरणमस्त्विति चेद् एवं तर्हि चर-
मपदज्ञानप्रत्यस्तमयादन्त्यपदरहितं वाक्यं स्यादन्त्यपदज्ञानस्य हि संकेतस्मृति-
वेलायां विनश्यत्ता पदार्थज्ञानवेलायां विनाश एव,
यत्तु ब्रूयादसंवेद्यमानमपि तदानीमन्त्यपदमस्त्येवेति स्वस्ति तर्हि न्याय-
विस्तराय, अपि च तदानीमनुपलभ्यमानेनापि सता किमन्त्यपदेन क्रियते,
पुनरवगमो ऽस्य भविष्यतीति चेत् स कुतस्त्यः, श्रोत्रस्य विरम्य व्यापारासंवे-
दनात्, मनसश्च स्वातन्त्र्येण बाह्ये विषये सामर्थ्यासम्भवात्, सत्यपि पुनः
तदवगमे ज्ञानयौगपद्यानपायात्,
अपि च पूर्वपदैरर्थशून्यतया शुष्कनीरसतनुभिरन्त्यपदानुभवसमनन्तरं
स्मृतैरपि को गुणः, न हि तथाविधपदस्मरणमर्थप्रत्यायनाङ्गम् , अथ सार्थ-
कानि प्राञ्चि पदानि स्मर्यन्ते तर्हि समयस्मरणपदार्थज्ञानादिकार्यसांकर्यकृतमने-
कशाखं प्रतिपदं ज्ञानयौगपद्यमापद्यते इत्यसतीयं कल्पना,
प्रकारान्तरेण वर्णानां पदवाक्यभावोपगमनिरूपणम्--
व्याख्यातारस्तु प्रक्रियान्तरमाचचक्षुः, वर्णानुगमरूपेण तावत्प्रथमप-
दज्ञानमुत्पद्यते ततः संकेतस्मरणं तेन विनश्यदवस्थेन पदज्ञानेन स्वविषयाव-
च्छेदेन पदार्थज्ञानमाधीयते यत्र वाचकावच्छिन्नं वाच्यस्वरूपमवभास-

प्रमाणप्रकरणम् ३६१
ते तथाविधपदार्थज्ञानात्संस्कारः ततस्तथैव क्रमेण द्वितीयपदज्ञानं तद्-
नु समयस्मरणं तेन विनश्यदवस्थेन च द्वितीयपदज्ञानेन तथैव स्वाव-
च्छेदेन स्वार्थज्ञानं तेन प्रथमपदार्थज्ञानाहितेन संस्कारेण च दृढतरः
संस्कारः पुनर्वर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं पुनः संकेतस्मरणं संकेतस्मृतिसहायेन
तेन विनश्यदवस्थेन स्वार्थेनैव स्वावच्छिन्नं ज्ञानं तेन प्राच्येन च संस्कारेण
दृढतरः संस्कारः एवं तावद्यावदन्त्यपदज्ञानात्स्वावच्छिन्नार्थप्रतीतिः ततः पूर्वो-
पचितन्महतः संस्काराद्विशिष्टसर्वविषयमेकस्मरणं यस्य स्वावच्छिन्नास्सर्वे पू-
र्वपदार्था विषयतां प्रतिपद्यन्ते तस्मिन्स्मरणे तथान्त्यपदार्थज्ञाने ऽवच्छेदकत्वेन
प्रस्फुरत्पदसमूहो वाक्यमवच्छेदकत्वेन प्रकाशमानो ऽर्थसमूहो वाक्यार्थः, एवं
स्मर्यमाणानुभूयमानौ पदपदार्थसमूहौ वाक्यवाक्यार्थावुक्तौ भवतः ।
उक्तस्य प्रकारान्तरस्य खण्डनम् —
एतदपि न विचारक्षमम् , अन्त्यपदार्थप्रतीतिसमये तदवच्छेदकतया
प्रतिभासमानं पदं तत्प्रतीतौ तावत्कारणमिति नात्र विमतिः, स्वयं च
प्रतिभासमानत्वात्कर्मापि भवत्येव, तस्य तदानीं कर्मत्वे कारणं चिन्त्यम् , न
श्रोत्रं तावत्कारणम् अन्त्यपदप्रतीत्यनन्तरमेव तद्व्यापारस्य विरतत्वाद् विरम्य
च पुनर्द्व्याप्रियमाणस्यानुपपत्तेः, मनस्तु बाह्ये विषये स्वातन्त्र्येण प्रवर्त्तितुमसम-
र्थम्, तत्प्रवृत्तौ सर्वाण्येव प्रथमपदात्प्रभृति पदानि मानसव्यवसायगोचरचा-
रीणि भवन्तु किं स्मर्यमाणत्वमन्येषामुच्यते,
अथ तदन्त्यपदमर्थे इवात्मन्यपि तदवच्छेदकत्वप्रतिपत्तेः करणत्वं प्रति-
पत्स्यत इति मन्यसे तदयुक्तम् , स्वप्रतीतौ तस्य कर्मत्वान्न चैकस्यामेव क्रिया-
यां तदेव कर्म करणं च भवितुमर्हति, विस्तरतश्चायं वाचकावच्छिन्नवाच्यप्र-
तिभासः प्रत्यक्षलक्षणे प्रतिषिप्त इत्यलं पुनस्तन्मर्द्देन ।
प्रकारान्तरेण वाक्यस्य वाक्यार्थबोधकत्वोपपादनम् —
आह प्रथमं पदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं ततः पदार्थज्ञानं पदार्थज्ञानात्
पदज्ञानस्य विनश्यत्ता विनश्यदवस्थपदज्ञानमपेक्षमाणं श्रोत्रं प्रथमपदाव-
च्छेदेन द्वितीयपदे ज्ञानमादधाति द्वितीयपदज्ञानानन्तरं पुनः संबन्धस्मरणं
ततः पदार्थज्ञानं तेन द्वितीयपदज्ञानस्य विनश्यत्ता विनश्यदवस्थपद-
ज्ञानसहायाच्छ्रोत्रात्तथैव तदवच्छेदेनोत्तरोत्तरपदज्ञानं तावद्यावदन्त्यपदज्ञा-
नमिति , तज्ज्ञानानन्तरं च प्राक्तनप्रक्रियावन्नात्र पूर्वपदस्मरणमुपयुज्यते तत्फ-
लस्य च विनाशदशापतितपदज्ञानकृतावच्छेदकमहिम्नैव सिद्धत्वात् , तस्य
( १ ) शाबरभाष्ये अ० १ पा० १ सू० २६ । इयं टिप्पणी ३५७ पृष्ठस्था ।
४६ न्या०

or broken type? It looks like a spacer or broken type for क्व or कदा. But the letter क is clearly visible, and चित् is clearly visible. If it was क्वचित्, the व might be broken or it's a dot. Let's look at: यदा क्वचित् प्रथमं - usually क्वचित् प्रथमं प्रयुक्तमासीत्.
Wait, let's look at the dot: it is right next to क. It looks like यदा .क चित्प्रथमं or यदा कचित्प्रथमं.
Wait, let's look at how other words are printed:
L10: श्रवणात् , (space before comma)
L14: तदनुत्पादात् , (space before comma)
L21: दुराशैवेयम् , (space before comma)
L27: चानभ्युपगमात् , (space before comma)
L32: यदा .क चित्प्रथमं - wait, could it be यदा क्वचित्प्रथमं? Let's check if the dot is a broken ligature. It's safe to write यदा क्वचित्प्रथमं or यदा क चित्प्रथमं? Wait, let's look really closely at that character:
Is it a dot? It looks like a period . slightly below

न्तरोपरक्तं सञ्जातमिति तादृशस्यागृहीतसम्बन्धत्वादर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं न स्या-
दित्यास्तामपूर्वमिदं शङ्करस्वामिनः पाण्डित्यम् ,
स्वमतेन वाक्यार्थबोधोपपादनम्--
आह यदीमाः सर्वा एव तान्त्रिकरचिताः कल्पना न साधीयस्यश्चेदात्मी-
या का चन निर्दोषा साध्वी कल्पना निवेद्यताम् , उच्यते न वयमात्मीयामभि-
नवां कामपि कल्पनामुत्पादयितुं क्षमाः-
न हीयं कविभिः पूर्वैरदृष्टं सूक्ष्मदर्शिभिः ।
शक्ता तृणमपि द्रष्टुं मतिर्मम तपस्विनी ॥
कस्तर्हि विद्वन्मतितर्कणीयग्रन्थोपनबन्धे तव दोहदो ऽयम् ।
न दोहदः पर्यनुयोगभूमिः परोपदेशश्च न तस्य शान्तिः ॥
राज्ञा तु गह्वरे ऽस्मिन्नशब्दके बन्धने विनिहतो ऽहम् ।
ग्रन्थरचनाविनोदादिह हि मया वासरा गमिताः ॥
तथापि वक्तव्यं कथं वर्णेभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिरिति, उच्यते चिरातिक्रान्त-
त्वमचिरातिक्रान्तत्वं वा न स्मृतिकारणं संस्कारकरणं हि स्मरणं भवति तच्च
सद्यः प्रलीने चिरप्रलीने वा न विशिष्यते इत्येवं पूर्वेषां पदानां चिरतिरोहिता-
नामपि व्यवहितोच्चारितानामपि संस्कारात्स्मरणं भविष्यति अन्त्यपदस्यानुभू-
यमानत्वोपगमे ज्ञानयौगपद्यादिप्रमादप्रसङ्ग इति वरमन्त्यपदमपि स्मर्यमाणम-
स्तु, स्मृत्यारूढान्येव सर्वपदानि वाक्यार्थमवगमयिष्यन्ति, तत्र चेयं कल्पना
वर्णक्रमेण तावत्प्रथमपदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं संस्कारश्च युगपद्भवतः, ज्ञान-
योर्हि यौगपद्यं शास्त्रे प्रतिषिद्धं न संस्कारज्ञानयोः, ततः पदार्थज्ञानं तेनापि सं-
स्कारः पुनर्वर्णक्रमेण द्वितीयपदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं पूर्वसंस्कारसहितेन च
तेन पटुतरः संस्कारः पुनः पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं संकेतस्मरणं पूर्वसं-
स्कारापेक्षः पटुतरः संकार इत्येवं पदज्ञानजनिते पीवरे संस्कारे पदार्थज्ञानज-
निते च तादृशि संस्कारे स्थिते ऽन्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं पदसंस्कारात्सर्वपदविष-
यस्मृतिः पदार्थसंस्काराच्च पदार्थविषया स्मृतिरिति संस्कारक्रमात्क्रमेण द्वे
स्मृती भवतः, तत्रैकस्यां स्मृतावुपारूढः पदसमूहो वाक्यमितरस्यामुपारूढः
पदार्थसमूहो वाक्यार्थः,
ननु स्मृतेरप्रमाणत्वादप्रमाणमिदानीं वाक्यार्थप्रतिपत्तिः, मैवम् तथा
सम्बन्धग्रहणाद्यत्र ह्यन्यथा सम्बन्धग्रहणमन्यथा च प्रतिपत्तिः तत्रायं दोषः,
यथा धूमे गृहीतसम्बन्धे नीहाराद्दहनानुमितौ, इह तु क्रमवर्त्तिनां वर्णानामन्य-
था प्रत्ययासम्भवाद्यथैव व्युत्पत्तिस्तथैव प्रतीतिरिति न किंचिदवद्यम् , अचि-
रनिर्वृत्तानुभवसमनन्तरभाविनी च स्मृतिरनुभूयते,

३६४ न्यायमञ्जर्याम्

अथ वा कृतं स्मरणकल्पनयान्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं सकलपदार्थविषयो मां-
ससो ऽनुव्यवसायः शतादिप्रत्ययस्थानीयो भविष्यति, तदुपारूढानि पदानि
वाक्यं तदुपारूढश्च पदार्थो वाक्यार्थः, तथाविधश्च मानसोऽनुव्यवसायः
सकललोकसाक्षित्वादप्रत्याख्येयः,
नन्वन्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं किं पूर्वपदतदर्थविषयेण स्मरणेनानुव्यवसायेन
वा अन्त्यपदार्थश्चेज् ज्ञातः समाप्तं कर्त्तव्यं किमन्यदवशिष्टं यद्व्यवसायेन
स्मरणेन वा करिष्यते, एकाकारो हि वाक्यार्थप्रत्ययः प्रत्यात्मवेदनीयो न श-
क्यते ऽपह्नोतुम्, न चासौ स्मर्यमाणादानुव्यवसायाद्वा विना सम्पद्यते इत्य-
स्ति तदुपयोग इत्थं स्मर्यमाणारूढं संकलनाज्ञानविषयीभूतं चेदं पदनिकुरुम्बं
वाक्यं तथाविधश्चैष वाक्यार्थः ।

संसर्गभासकनिरूपणोपक्रमः—
ननु मा भूत्पदस्फोटो वाक्यस्फोटोश्च वाचकः ।
मा च भूतामिमौ वाक्यवाक्यार्थौ भागवर्जितौ ॥
भवन्तु भवदाख्याताः पदवाक्यादिकल्पनाः ।
पदार्थानां तु संसर्गे मार्गः कः इति कथ्यताम् ॥
असंसृष्टा हि गौरश्वः पुरुषो हस्तीति पदार्था न वाक्यार्थभावमधिरोहन्ति,
अन्त्यपदार्थज्ञानान्तरभाविना हि स्मरणेन वा ऽनुव्यवसायेन वा विषयीक्रिय-
माणास्ते यथाऽवगता एव विषयीक्रियन्ते संसर्गावगमस्तु कुतस्त्य इति चिन्त्यम्,

संसर्गभाने विप्रतिपत्तिः --
उच्यते अस्त्यत्र विवादः के चिदाचक्षते अन्विता एव पदार्थाः पदैरभि-
धीयन्ते अन्यथा पदानां वाक्यत्वायोगादिति,
अन्ये मन्यन्ते शुद्धानामेव पदार्थानां पदैरभिधानं ते तु तथाऽभिहिताः
सन्तः परस्परमाकाङ्क्षासन्निधियोग्यत्वपर्यालोचनया संसर्गमधिगमयन्तीति,
तत्रेदं विचार्यम्, व्युत्पत्तिर्बलीयसी न शब्दोऽर्थमवगमयति व्युत्पत्तिमन्त-
रेण, व्युत्पत्तिश्च किं वाक्यस्य वाक्यार्थे पदस्य वा पदार्थे इति, यदि वाक्यस्य
वाक्यार्थे व्युत्पत्तिः तदन्विताभिधानम्, पदस्य पदार्थे व्युत्पत्तावभिहितान्वय इति,

अभिहितान्वयवादनिरूपणम् —
किं तावत्प्राप्तमभिहितान्वय इति पदार्थप्रतिपत्तिपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थप्रतिपत्तेः,
न ह्यनवगतपदार्थस्य वाक्यार्थसम्प्रत्ययो दृश्यते पदार्थप्रविभागाच्च गम्यते ऽस्य
पदस्य जातिरर्थो ऽस्य द्रव्यमस्य गुणो ऽस्य क्रियेति स चैवमवकल्पते यदि

तावत्सो ऽर्थः पदैरभिधीयते, पदान्तरार्थोपरक्ते तु तस्मिन्नभिधीयमाने तदर्थ्यै-
त्तैव नावधार्यते कदम्बाकारार्थप्रतीतेः, आवापोद्वापाभ्यां तदवधारणमिति-
चेन्मैवम्, आवापोद्वापपरीक्षावसरेऽपि कदम्बप्रतीत्यनपायान्न ह्येकमेव
किं चिद्वाक्यमन्विताभिधायिपदमग्रथितम् , अन्यत्र तु शुद्ध एव पदानामर्थः
किं तु सर्वत्र कदम्बकरूपादुपायात्कदम्बकरूपमुपेयं प्रतीयते इति दुरवगमः
पदार्थविभागः, ततश्च पदार्थानामनपेक्षाणे गामानयेति वाक्यादश्वबन्धननियोगः
प्रतीयते, अपेक्ष्यते तु पदानामर्थः सो ऽपेक्ष्यमाण इयानिति नियतो ऽवधारयि-
तव्यः, तदवधारणं शुद्धाभिधायिषु पदेष्ववकल्पते तस्मात्पदपदार्थयोरौत्पत्तिकः
सम्बन्ध इष्यते, वृद्धव्यवहारेषु च वाक्यादपि भवन्ती व्युत्पत्तिः पदपर्यन्ता
भवति इतरथा हि प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपेक्ष्यते सा चानन्त्याद् दुरुपपादेति
शब्दव्यवहारोच्छेदः स्यात् , दृश्यते च पदार्थविदामभिनवकविरलोकादपि
वाक्यार्थप्रतीतिः सा पदतदर्थव्युत्पत्त्या ऽवकल्पते वाक्यवाक्यार्थयोस्तु व्युत्प-
त्ताववेक्ष्यमाणायां सा न स्यादेव, तस्मान्नान्विताभिधानम् ,

अतश्चैवं पदान्तरोच्चारणवैफल्यप्रसङ्गादेकस्मादेव पदात्तदुपपरञ्जकद्विती-
यपदार्थावगतिः सिद्धैव तदपि पदमन्यानुरक्तस्वार्थावाचीत्यनेनैव न्यायेनैकमेव
पदमखिलपदाभिधेयार्थवाचि सम्पन्नमिति तेनैव व्यवहारा ऽस्तु न चासौ सम्प-
द्यते गौरित्युक्ते सर्वगुणक्रियावगमान्न ज्ञायते किमुपादीयतामिति सर्वागमो ह्य-
नवगमनिर्विशेष एव व्यवहारानुपपत्तेः, न हि रसविदां पूर्णोऽप्यन्धिर्मरोरति-
रिच्यते सलिलकार्यानिष्पत्तेः, नियतगुणक्रियानुरक्तस्वार्थप्रतिपादने तु गोश-
ब्दस्य न हेतुमुत्पश्यामः,

पदान्तरसन्निधानं नियमहेतुरिति चेत् किं स्वरूपमात्रेणार्थप्रतिपादनेन वा
स्वरूपमात्रेण जपमन्त्रपदानाभिव सन्निधानं भवदप्यसन्निधानान्न विशिष्यते,
अगृहीतसम्बन्धस्य तत्कृतोपकारादर्शनाद्, अर्थप्रतिपादनेन तु पदान्तरं
यदि नियमहेतुः सो ऽयमिहितानामर्थानामन्वय उक्तो भवति, तस्मात्स एव
श्रेयान्पदेभ्यः प्रतिपन्नास्तावदर्था आकाङ्क्षासन्निधियोग्यत्ववशेन परस्परमभि-
सम्बध्यन्ते यो येनाकाङ्क्ष्यते यश्च सन्निहितो यश्च सम्बन्धुं योग्यः स तेन
सम्बध्यते नातो ऽपरः, अत एवाङ्गुल्यग्रे हस्तिूथशतमास्ते इति नास्ति सम्ब-
न्धः योग्यत्वाभावादन्विताभिधानवादिनां तु अन्वितस्यानभिधानात्तत्राप्यन्वयः
प्राप्नोति स च नास्ति तस्मादभिहितानामेव पदार्थानामन्वय इति युक्तम, तदुक्तं
'पदानि हि स्वं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराण्यथेदानीमर्था अवगता वाक्यार्थं
सम्पादयन्ति' इति,

३६६ न्यायमञ्जर्याम्
अभिहितान्वयवादखण्डनम्—
एवं प्राप्ते अभिधीयते न व्युत्पत्तिनिरपेक्षो दीप इव शब्दो ऽर्थमवगम
यतीति व्युत्पत्तिश्च वृद्धव्यवहाराद् वृद्धानां च व्यवहारो वाक्येन न पदेन केव-
लस्य पदस्याप्रयोगाद् ।
अर्थप्रकरणप्राप्तपदार्थान्तरवेदने ।
पदं प्रयुज्यते यत्तद्वाक्यमेवोदितं भवेत् ॥
वक्ता वाक्यं प्रयुङ्क्ते च संसृष्टार्थविवक्षया ।
तथैव बुद्ध्यते श्रोता तथैव च तटस्थितः ॥
सेयं वाक्यस्य वाक्यार्थे व्युत्पत्तिः, वाक्यं च किमुच्यते संहत्यार्थमभिदध-
ति पदानि वाक्यम् एकार्थः पदसमूहो वाक्यमिति वाक्यविदः, तत्रायं पदसमूह
एकार्थो भवति एवं न संहत्यार्थमभिदध्युः पदानि यद्येकस्यैव पदस्य व्यापारः,
यथा हि बाह्यानि करणानि काष्ठादीनि पाके व्याप्रियन्ते यथा च शिबिकाया
उद्वहन्तारः सर्वे शिबिकामुद्यच्छन्ति यथा त्रयो ऽपि ग्रावाण उखां बिभ्रति तथा
सर्वाण्येव पदानि वाक्यार्थमवबोधयन्ति तदिदमन्विताभिधानमन्यान्वितनिष्ठ-
ष्ठस्वार्थपर्यवसायित्वे हि सति न सर्वेषां वाक्यार्थव्यापारः स्यात् ,
नन्वेवमेकैकस्य कृत्स्नकारित्वे सत्येकस्मादेव कृत्स्नसिद्धेः पदान्तरोच्चार-
णं व्यर्थमित्युक्तम्, नैतत् पदान्तरेण विनैकस्मात्कृत्स्नकारित्वसम्पत्त्यभावात् ,
न तर्ह्येकं कृत्स्नकारीति चेन्मैवम्, एकैकस्य कृत्स्नफलपर्यन्तव्यापारपतितत्वा-
देकैकस्मिन्सतिकृत्स्नफलपर्यन्तो व्यापारो निवर्त्तते एकैकेन विना न निर्वर्त्तते
इत्येवमेकैकं कृत्स्नकारि भवति,
नन्वेवं तर्हि समुदाय एव कर्त्ता भवतु किं समुदायिभिः ततश्च तदेवा-
यातं निरवयवौ वाक्यवाक्यार्थाविति नैतद्युक्तम्, सङ्घातकार्यवत्स्वकार्यस्यापि
दर्शनात् , अथ किं संघातकार्यं किं च स्वकार्यं वाक्यार्थप्रतिपत्तिः संघात-
कार्यम् स्वकार्यं तु पदार्थप्रतिपत्तिः यथा पाकः संघातकार्यं स्वकार्यं उन्वल-
नभरणादि काष्ठस्थाल्यादीनाम् ,
ननु यदि पदानां पदार्थप्रतिपादनं स्वकार्यं शुद्धस्तर्हि पदार्थः, न
शुद्धः पदार्थः संघातकार्यं एव प्रयोगात्तत्र प्रयुक्तानामप्येषां स्वकार्यं न
मावगम्यते अत एव न निरवयवं वाक्यमिष्यते स्वकार्यप्रतिज्ञानात्संहतास्ते
संघातकार्यं कुर्वन्तो दृश्यन्ते न संघात एव संहतेष्वपि कुर्वत्सु स्वकार्यं पृथ-
क्पृथगुपलभ्यते यथा शकटाङ्गानामयमंशो ऽनेन कृतो ऽयमनेनेति न पृथक् प्र-
युज्यमानानि शकटाङ्गानि मनागपि शकटकार्यं कुर्वन्तीत्येवं न केवलं पदं
प्रयुज्यते प्रयुक्तमपि वा न तत्कार्याङ्गं पदान्तरेण तु सह व्यापारात्तदन्वि-

प्रमाणप्रकरणम् १६७
तार्थकार्येव पदमिति युक्तम्, तदिदमुक्तं 'संहत्यार्थमभिदधति पदानि वा-
क्यम् एकार्थः पदसमूहो वाक्यम्' इति, तदेवमवयवकार्योपलम्भान्न वैयाक-
रणवन्निमित्तान्यपि निह्नुमहे कृत्स्नफलसिद्ध्यवधि व्यापारपरिनिश्चयाच्च
नान्यमीमांसकवच्छुद्धपदार्थाभिधानमुपमच्छामहे इति,
अन्विताभिधाने आपादितदूषणानां परिहारः ।
यत्पुनरभ्यधायि प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपेक्षणीया अन्यथा नवकवि-
श्लोकार्थः, पदार्थविदा न प्रतीयेतेति तदिदं व्युत्पत्त्यनभिज्ञस्य चोद्यम्, न
हीयं व्युत्पत्तिः गोशब्दस्य शुक्लान्वितो ऽर्थः स हि व्यभिचरति कृष्णान्वितस्यापि
तदर्थस्य दर्शनान्नापि सर्वान्वितस्तदर्थ आनन्त्येन दुरवगमत्वात्, किं त्वाका-
ङ्क्षितयोग्यसन्निहितार्थानुरक्तो ऽस्यार्थ इति, एतां च व्युत्पत्तिं वाक्यान्येवावापो-
द्वापरचनावैचित्र्यभाञ्जि सञ्जनयन्ति पदार्थपर्यन्तापि भवन्ती व्युत्पत्तिरीदृशी
दृश्यते न शुद्धपदार्थविषया पदेन व्यवहाराभावादित्युक्तम्, तथापि न न ज्ञायते
इयान्पदस्यार्थ इति शकटाङ्गवदावापोद्वापाभ्यां तत्कार्यभेदस्य दर्शितत्वात्, त-
दित्थं प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपेक्ष्यते सन्निहितयोग्याकाङ्क्षितार्थोपरक्तस्वार्थाभि-
धेयत्वेन हि क चिद्गृहीतः सम्बन्धः सर्वत्र गृहीतो भवति ततश्च नवकविश्लो-
काद्यर्थप्रतिपत्तिरुपपद्यते, पदपदार्थयोस्तु न व्युत्पत्तिरुपायाभावादित्युक्तम्,
यदपि पदान्तरोच्चारणमफलमिति तदपि परिहृतम्, पदान्तरसन्निधाने हि
सर्वाणि पदानि कृत्स्नकारीणि भवन्तीत्युक्तत्वात्, किं पदान्तरसन्निधानेन क्रि-
यते इति चेत्सर्वकारकेष्वपि तुल्यो ऽयमनुयोगः, संहत्य तु सर्वाणि कुर्वन्ति का-
रकाणीत्युच्यन्ते तथा पदान्यपि अर्थाभिधानेनापि चोपकुर्वत्सु पदेषु नाभिहि-
तान्वयो ऽनन्वितार्थे व्युत्पत्त्यभावादनुपगमे वा दुरुपपादः पदार्थानामन्वयः
उपायाभावात्,
नन्वाकाङ्क्षासन्निधियोग्यत्वान्यभ्युपाय इत्युक्तं न युक्तमुक्तम्, कस्येयमाका-
ङ्क्षा शब्दस्यार्थस्य प्रमातुर्वा शब्दार्थयोस्तावदचेतनत्वान्नाकाङ्क्षायोगः फलत
इयं तत्र तत्र वाचोयुक्तिः शब्दः शब्दान्तरमाकाङ्क्षत्यर्थो ऽर्थान्तरमिति, प्रमातुः
पुनः स्वतन्त्रस्याकाङ्क्षा न प्रमाणं पुरुषेच्छया वस्तुस्थितेरघटमानत्वात्, शब्दोह्ययं
प्रमाणं पृष्ठभावेन तु पुरुषस्याकाङ्क्षा भवन्ती भवत्यर्थानाम् संसर्गहेतुरित्येवं
शब्दस्यायमियानिषोरिव दीर्घदीर्घो व्यापारः उपरतव्यापारे तु शब्दे पुरुषाका-
ङ्क्षामात्रं न सम्बन्धकारणम् ।
अशाब्दत्वं च वाक्यार्थप्रतीतेरित्थमापतेत् ।
व्यवधानमयुक्तं च साक्षाच्छाब्दत्वसम्भवे ॥