न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

३४८ न्यायमञ्जर्याम्
खमात्रेणैव वर्णेन व्यक्तं किमिदानीमन्ये वर्णाः करिष्यन्ति एकदेशव्यक्तिस्तु नि-
रवयवस्य वर्णस्येव न सम्भवति, यथोक्तम्—
अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितं मतिः ।
यदि वा नैव गृह्णाति वर्णं वा सकलं स्फुटमिति (१) ॥
यो ऽपि द्वितीयो दृष्टान्त उदाहारि यथा ऽनुवाकः श्लोको वा प्रथमसंस्थया
गृहीतो ऽपि संस्थानान्तराभ्यासैः स्फुटतरपरिच्छिन्नो भवति तथा स्फोटो ऽपि
प्रथमवर्णव्यक्तौ वर्णान्तरैरतिशयिताभिव्यक्तिर्भविष्यतीति, सो ऽपि न सदृशो
दृष्टान्तः श्लोकानुवाकयोरनंशत्वानुपपत्तेः, के चिदवयवा वर्णात्मानः पदात्मानो
वा प्रथमायां बुद्धावपरिस्फुरन्तः संस्थाभ्यासलब्धातिशयायां तस्यां प्रकटीभवन्ति,
स्फोटस्त्वेकवर्ण इव निरंश इति तत्र को बुद्धेरतिशययोगः तस्मादयमपि न
सङ्गता दृष्टान्तः,
स्फोटे ध्वनिव्यङ्ग्यताया निराकरणम्—
ये ऽपि च मन्वते ध्वनिव्यङ्ग्यत्वात् स्फोटस्य न तत्र वर्णविकल्पावसर
इति ते ऽपि न सम्यग्दर्शिनः, पराणुभ्यः वर्णप्रतीतिध्वनिभ्यः शब्दप्रतीतेर-
नुत्पादात् , अतिद्रुतोच्चिचारयिषया ऽनुपलभ्यमानवर्णविभागाच्च शब्दाद-
र्थप्रत्ययाभावात् ,
अथ ध्वनयः शब्दव्यक्तिमादधानाः स्थानकरणानुरोधेनासत्यमेव वर्ण-
भेदमुपदर्शयन्ति श्यामादिरूपमिव मुखस्य खङ्गाद्य इत्युच्यते तदप्यसत् ,
असत्यत्वे निमित्ताभावात्प्रतीयन्ते हि निर्वाधया बुद्ध्या वर्णास्तदतिरिक्तस्तु
शब्दो न प्रतीयते यश्च न प्रतीयते सो ऽस्ति ये च प्रतीयन्ते ते न सन्ती-
त्युच्यमाने शशो नास्ति विषाणमस्तीति स्यात्तस्मादयमपि न कल्पनागौ-
रवपरिहारक्षमः पन्थाः, अतः सुष्ठुक्तं "शब्दकल्पनायां सा च शब्दकल्पना
च"ऽति, तस्मात्स्फोटप्रतिपत्तौ यः क्रम आश्रेयः सो ऽर्थप्रतिपत्तावेवास्थीय-
तामिति किं तेन स्फोटेन,
अन्ये तु उपलब्ध्यानन्तरसत्ताकानां वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वमाचक्षते तदिह
नेष्यते, क्षणिकत्वाद्द्वर्णानाम् , उपलब्धेरूर्ध्वसत्तानुपपत्तेः, सर्वथा व्युत्पत्त्य-
नुसारेण वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वं तद्यथा पुरा दृष्टं तथा ऽभ्युपगम्यते इति तदुक्तं
"यावन्तो यादृशा" इति,
यत्त्वत्र प्रतीपमुक्तं कियन्तः कीदृशा इति तत्र प्रतीतयः प्रष्टव्या न तप-
( १ ) श्लोकवार्तिके स्फोटवादे श्लो. १० । अल्पीयसापि यत्नेन उच्चरितं शब्दं
यदि मतिः सकलं वर्णं न गृह्णाति तदा वर्णानामवयवसिद्धिः स्यात् सांकल्यवैकल्यग्रहणे
हि अवयवसिद्धिः नैवमस्तीति भावः ।