निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

८६ ३ अ० ४ पा० १ खं० ।
तृतीयेऽध्याये—
४र्थः पादः ।
(खण्ड १)
अथ लुप्तोपमानि अर्थोपमानि इति आ-
चक्षते । सिंहो व्याघ्र इति पूजायाम् । श्वा काक
इति कुत्सायाम् । काक इति शब्दानुकृतिः ।
तदिदं शकुनिषु बहुलम् । “न शब्दानुकृति विद्यते”
इति औपमन्यवः । काकः अपकालयितव्यो भवति ।
तित्तिरिः तरणात् । तिलमात्रचित्र इति वा ।
कपिञ्जलः कपिरिव जीर्णः । कपिरिव जवते ।
ईषत्पिङ्गलो वा । कमनीयं शब्दं पिञ्जयति इति
वा । ‘श्वा’ आशुयायी । श्वयते र्वा स्याद् गति-
कर्मणः । श्वसिते र्वा । ‘सिंहः’ सहनात् । हिंसे
र्वा स्याद् विपरीतस्य । सम्पूर्वस्य वा हन्तेः ।
संहाय हन्ति इति वा । ‘व्याघ्रः’ व्याघ्राणात् ।
व्यादाय हन्ति इति वा ॥ १ ॥
अर्थ ।
यहांसे 'लुप्तोपम' जिनमें उपमावाचक लुप्त हो जाते हैं ऐसे
पदोंकी व्याख्या करेंगे । इनको आचार्य अर्थोपम कहते हैं । पूजा
प्रशंसा में 'सिंह' 'व्याघ्र' [ शब्द बोले जाते हैं । ] कुत्सा ( निन्दा )

हिन्दी निरुक्त । ८७
में 'श्वा' (कुत्ता) 'काक' (कौआ) शब्द। 'काक' यह शब्दके
अनुकरण पर नाम है। सो यह पक्षियोंमें प्रायकरके होता है।
“शब्दके अनुकरण नहीं है” यह औपमन्यव (उपमन्युका पुत्र)
मानता है। 'काक' (क्यों ?) अपकालयितव्य (हटाने योग्य)
होता है। 'तित्तिरि' (क्यों ?) तरनेसे। अथवा वह तिलके
बराबर चित्र वर्ण वाला होता है। 'कपिञ्जल' (क्यों ?) कपि
(वानर) के समान रङ्गमें होता है। अथवा बानरके समान भागता है।
अथवा कम (थोड़ा) पीलासा होता है। अथवा कमनीय (मनोहर)
शब्दको पिञ्जता (बोलता) है। 'श्वा' (क्यों ?) आशु (शीघ्र) चलता
है। अथवा गति अर्थमें 'शिव' (भ्वा० प०) धातुसे है। अथवा श्वास
अर्थमें 'श्वस्' (अदा० प०) धातुसे है। 'सिंह' (क्यों ?) सहन
करनेसे। अथवा हिंसा अर्थमें 'हिंस' (रु० प०) धातुके उलटे
रूपसे है। अथवा 'सम्' (उप०) सहित 'हन्' (अ० प०) धातुसे
है। 'व्याघ्र' (क्यों ?) विशेष सूंघनेवाला होनेसे। अथवा मुख
फैलाकर मारता है ॥ १ ॥
(खण्ड २)
[ निघ० ] अष॑ति (१)। गासति (२)।
रेभति (३)। स्तोभति (४)। शूर्द्धय॑ति (५)।
गृणाति (६)। जरते (७)। ह्वयते (८)। नदति
(६)। पृच्छति (१०)। रिहति (११)। धमति
(१२)। कृपायति (१३)। कृपयति (१४)।
पनस्यति (१५)। पनायते (१६)। वलगूयति
(१७)। मन्दते (१८)। भन्दते (१८)। छन्दति ।
(२०)। छदयते (२१)। शशमानः (२२)।

८८ ३ अ० ४ पा० २ खं० ।
रञ्जयति ( २३ ) । रजयति ( २४ ) । शंसति ( २५ ) ।
स्तौति ( २६ ) । यौति ( २७ ) । रौति ( २८ ) ।
नौति ( २९ ) । भनति ( ३० ) । पणायति ( ३१ ) ।
पणाते ( ३२ ) । सपति ( ३३ ) । प्रपृक्षाः ( ३४ ) ।
महयति ( ३५ ) । वाजायति ( ३६ ) : पूजयति (३७) ।
मन्यते ( ३८ ) । मदति ( ३९ ) । रसति ( ४० ) ।
स्वरति ( ४१ ) ! बेनति ( ४२ ) । मन्द्रयते ( ४३ ) ।
जल्पति ( ४४ ) । इति चतुश्चत्वारिंशत् पर्चति-
कर्माणः ॥ १४ ॥
[निघ०-] विप्रः ( १ ) । विप्रः ( २ ) । गृह्सः
( ३ ) । धीरः ( ४ ) । वेनः ( ५ ) । वेधाः ( ६ ) ।
कण्वः ( ७ ) । ऋभुः ( ८ ) । नवेदाः ( ९ ) । कविः
( १० ) । मनीषी ( ११ ) । मन्धाता ( १२ ) ।
विघाता ( १३ ) । विंपः ( १४ ) । मनस्विन् ( १५ ) ।
विपश्चित् ( १६ ) । विपन्त्यवः ( १७ ) । आकेनिपः
( १८ ) उशिजः ( १९ ) । कीस्तासः ( २० ) । अद्भा-
तयः ( २१ ) । मनयः ( २२ ) । मतुथाः ( २३ ) ।
वाघतः ( २४ ) । इति चतुर्विंशतिर्मेधाविना-

हिन्दी निरुक्त । ८६
[ निघ० ] रेभः (१) . जरिता (२) । कारुः
(३) । नदः (४) । स्तायुः (५) । कीरिः (६) ।
गौः (७) । सूरिः (८) । नादः (६) । बन्दः
(१०) । स्तुप् (११) । वद्रः (१२) । कृपण्युः
(१३) । इति त्रयोदश स्तोतृनामानि ॥ १६ ॥
[ निघ० ] यज्ञः (१) । वेनः (२) । अध्वरः
(३) । मेधः (४) । विदथः (५) । नार्य्यः (६) ।
सवनं (७) । होत्रा (८) । इष्टिः (६) । देव-
ता (१०) । मखः (११) । विष्णुः (१२) । इन्दुः
(१३) । प्रजापतिः (१४) । घर्मः (१५) । इति
पञ्चदश यज्ञनामानि ॥ १७ ॥
[ निघ० ] भारताः (१) । कुरवः (२) ।
वाघतः (३) । वृक्तबर्हिषः (४) । यतस्रुचः (५) ।
मरुतः (६) । सबाधः (७) । देवयवः (८) । इति
अष्टौ ऋत्विङ् नामानि ॥ १८ ॥
[ निघ० ] ईमहे (१) । यामि (२) । मन्-
महे (३) ! देहि (४) । शग्धि (५) । पृर्धि (६) ।
मिमिक्ष्वि (७) । मिमौहि (८) । रिरिड्ढिः (६) । रिरौढि
(१०) । पौपरत् (११) । यन्तारः (१२) । यम्बि

(१३) । इषुष्यति (१४) । मदेमहि (१५) ।
मनामहे (१६) । मायते (१७) । इति सप्तदश
याच्ञाकर्म्माणः ॥ १८ ॥
[ निघ० ] दाति (१) । दाशति (२) । दासति
(३) । राति (४) । रासति (५) । पृणक्ति (६) ।
पृणाति (७) । शिङ्क्ते (८) । तुञ्जति (६) ।
मंहते (१०) । इति दश दानकर्म्माणः ॥२०॥
[ निघ० ] परिस्रव (१) । पवस्व (२) । अभ्यर्ष
(३) । आशिषः (४) । इति चत्वारोध्ये षणा
कर्म्माणः ॥ २१ ॥
[ निघ० ] स्वपिति (१) । सस्ति (२) । इति
द्वौ स्वपिति कर्म्माणौ ॥२२॥
[ निघ० ] कूपः (१) । कातुः (२) । कत्र्तः
(३) । वभ्रः (४) । काटः (५) । खातः (६) ।
अवतः (७) । क्रिविः (८) । सूदः (६) । उत्सः
(१०) । ऋश्यदात् (११) । कारोतरात् (१२) ।
कुशयः (१३) । वीवटः (१४) ! इति चतुर्दश
कूपनामानि ॥ २३ ॥
[ निघ० ] तृपुः (१) । तक्मा (२) । रिभ्वा
(३) । रिपुः (४) । रिक्ता (५) । रिहायाः (६) ।

हिन्दी निरुक्त । ४१
तायुः ( ७ ) । तस्करः ( ८ ) । वनर्गुः ( ९ ) । दुरश्चित्
( १० ) । मुषौवान् ( ११ ) । मलिम्लुचः ( १२ ) ।
अघशंसः ( १३ ) । वृकः ( १४ ) । इति चतुर्दशैव
स्तेननामानि ॥ २४ ॥
[ निघ०-] निरायस् ( १ ) । सखः ( २ ) ।
अनुतः ( ३ ) । हिवक् ( ४ ) । प्रतीच्यम् ( ५ ) ।
अपीच्यम् ( ६ ) । इति षट् निर्णीतान्तर्हित-
नामानि ॥ २५ ॥
[ निघ०-] आके ( १ ) । पराके ( २ ) । पराचैः
( ३ ) । आरे ( ४ ) । परावतः ( ५ ) । इति पञ्च
दूरनामानि ॥ २६ ॥
[ निघ०- ] प्रत्नस् ( १ ) । प्रदिवः ( २ ) ।
प्रवयाः ( ३ ) । सनेमि ( ४ ) । पूर्व्यस् ( ५ ) ।
अम्हाय ( ६ ) । इति षट् पुराण नामनि ॥ २७ ॥
[ निघ०-] नवम् ( १ ) । नूतनम् ( २ ) । नूत-
नस् ( ३ ) । नव्यम् ( ४ ) । इदा ( ५ ) । इदानीम्
( ६ ) । इति षडेव नवनामानि ॥ २८ ॥
[ निरु०-] अर्चातिकर्माणः उत्तरे धातवश्चतु-
श्चत्वारिंशत् ॥

४२ ३ अ० ४ पा० २ सं० ।
मेधाविनामानि उत्तराणि चतुर्विंशतिः । मेधा-
वी कस्मात् ? मेधया तद्वान् भवति । 'मेधा' मतौ
धीयते ॥
स्तोतृनामानि उत्तराणि त्रयोदश ।
यज्ञनामानि उत्तराणि पञ्चदश । 'यज्ञः'
कस्मात् ? 'प्रख्यातं यजति कर्म'-इति नैरुक्ताः ।
याज्यो भवति-इति वा । यजुर्यत्नो भवति-इति
वा। 'बहुकृष्णाजिनः'-इति औपमन्यवः । 'यजूंषि
एनं नयन्ति'-इति वा ।
ऋत्विड् नामानि उत्तराणि अष्टौ । 'ऋत्विक्'
कस्मात् ? ईरणः । 'ऋग्यष्टा भवति'-इति शाक-
पूणिः । ऋतुयाजी भवति इति वा ।
याच्ञाकर्माणः उत्तरे धातवः सप्तदश ।
दानकर्माणः उत्तरे धातवो दश ।
अध्येषणाकर्माण उत्तरे धातवश्चत्वारः ।
स्वपिति, सस्ति-इति द्वौ स्वपितिकर्माणौ ।
कूपनामानि उत्तराणि चतुर्दश । 'कूपः'
कस्मात् ? कुपानं भवति । कुप्यते वा ।
स्तेननामानि उत्तराणि चतुर्दशैव । 'स्तेनः'
कस्मात् ? 'संस्त्यानमस्मिन् पापकम्'-इति नैरुक्ताः ।

हिन्दी निरुक्त । ३३
निर्णीतान्तर्हित नामधेयानि उत्तराणि षट् ।
( निर्णीतं कस्मात् ? निश्चितं भवति । )
दूरनामानि उत्तराणि पञ्च । 'दूरं' कस्मात् ?
द्रुतं भवति । दुरयं भवति ।
पुराणनामानि उत्तराणि षट् । 'पुराणं' कस्मात् ?
पुरातनं भवति ।
नवनामानि उत्तराणि षडेव । 'नवं' कस्मात् ?
आनीतं भवति ॥ २ ॥ ( १८ )
अर्थ ।
[ निरु० ] आगे पूजा में चवालीस ( ४४ ) धातु हैं ।
आगे मेधावी ( धारणावाली बुद्धिवाले ) के चौबीस ( २४ )
नाम हैं । 'मेधावी' क्यों है ? मेधासे मेधावान् होता है । 'मेधा'
( क्या ? ) मति ( बुद्धि ) में पुरुषकी एक शक्ति प्रकट होती है वह
मेधा है ।
आगे स्तोतृ ( स्तुति करने वाले ) के तेरह नाम ( १३ ) नाम हैं ।
आगे यज्ञके पन्द्रह ( १५ ) नाम हैं । 'यज्ञ' क्यों है ? “ 'यज्'
( भ्वा० उ० ) धातुका अर्थ ( यज्ञ ) लोकमें प्रसिद्ध है ।” यह
निरुक्त शास्त्रके आचार्य मानते हैं । अथवा इसमें याचना होती
है इससे ( यज्ञ ) है । अथवा यजुर्वेद ( मन्त्रों ) से गीला जैसा
होता है । [ क्योंकि-वेही उसमें बहुत होते हैं । ] “उसमें बहुत
काले अजिन ( मृगचर्म ) होते हैं । इससे 'यज्ञ' है” यह

२४ ३ अ० ४ पा० २ खं० ।
औपमन्यव आचार्य मानते हैं। अथवा यजुर्मन्त्र इसे अन्त तक
पहुँचाते हैं।
आगे 'ऋत्विज्' के आठ (८) नाम हैं। 'ऋत्विक्' क्यों है ?
स्तुतियोंको ईरण करता है, (बोलता है) ऋचाओंसे यज्ञ कराता
है,-इससे 'ऋत्विज्' है" यह शाकपूणि आचार्य मानते हैं। अथवा
ऋतुमें यजन करता है।
आगे याच्ञा (माँगने) अर्थमें सत्तरह (१७) धातु ह।
आगे दान अर्थमें दश (१०) धातु हैं।
आगे आज्ञा अर्थ (प्रेरणा अर्थ) में चार (४) धातु हैं।
'स्वप्' 'सस्' ये दो धातु स्वप्न अर्थमें हैं।
आगे कूपके चौदह (१४) नाम हैं। 'कूप' क्यों है ? कुपान
(जिसमें कष्टसे पान) होता है। अथवा क्रोध अर्थमें 'कुप्' (दि०
प०) धातुसे है। [क्योंकि इसके पास जाकर प्यासे जन कोप
करते हैं।]
आगे स्तेन (चोर) के चौदह (१४) ही नाम हैं। 'स्तेन'
क्यों है ? "इसमें पापकर्म इकट्ठा रहता है" यह नैरूक्त मानते हैं।
आगे निर्णीत (निर्णय किये हुए) और अन्तर्हित (छुपे हुए)
के छः (६) नाम हैं। ['निर्णीत' क्यों है ? धोया हुआ जैसा
होता है।]
आगे दूरके पाँच (५) नाम हैं। 'दूर' क्यों है ? द्रुत
(गया हुआ) होता है। अथवा दुरय या दुःखसे मिलता है।
आगे पुराण (पुराने) के छः (६) नाम हैं। 'पुराण' क्यों है ?
पहले नया होता है।
आगे नव (नये) के छः (६) ही नाम हैं। 'नव' क्यों है ?
लाया हुआ होता है ॥ २ ॥ (१६)

हिन्दी निरुक्त । ६५
( खं० ३ )
[ निघ०७-] प्रपित्वे ( १ ) । अभीके ( २ ) ।
दभ्रम् ( ३ ) । अर्भकम् ( ४ ) तिरः ( ५ ) । सतः ।
( ६ ) । त्वः ( ७ ) । नेमः ( ८ ) । ऋक्षाः ( ६ ) ।
स्तृभिः ( १० ) । वम्रीभिः ( ११ ) । उपजिह्विका
( १२ ) ऊर्दरम् ( १३ ) । कृदरम् ( १४ ) । रम्भः
( १५ ) । पिनाकम् ( १६ ) । मेनाः ( १७ ) । ग्नाः
( १८ ) । श्नेपः ( १९ ) । वैतसः ( २० ) । अया ( २१ ) ।
एना ( २२ ) । सिषक्तु ( २३ ) । सचते ( २४ ) ।
भ्यसते ( २५ ) रेजते ( २६ ) । इति षड्विंशतिर्द्विद्य
उत्तराणिनामानि २८ ।
[ निघ०-] स्वधे ( १ ) । पुरन्धी ( २ ) । धिषणे
( ३ ) । रोदसी ( ४ ) । क्षोणी (५) । शम्भसी (६) ।
नभसी ( ७ ) । रजसी ( ८ ) । सदसी ( ६ ) ।
सद्मनी ( १० ) । घृतवती ( ११ ) । बहुले ( १२ ) ।
गभीरे ( १३ ) । गम्भीरे (१४) । ओरायो ( १५ ) ।
चम्वौ (१६) । पार्श्वो ( १७ ) । मही ( १८ ) ।
उर्वी ( १८ ) । पृथ्वी ( २० ) । अदिती ( २१ ) ।
मही ( २२ ) । दूरेअन्ते ( २३ ) । अपारे ( २४ ) ।

३६ ३ अ० ४ पा० ३ खं० ।
अपारे–इति चतुर्विंशतिर्द्यावापृथिवीनामधेयानि
॥ ३० ॥
उरु ( १ ) । बृहन् ( २ ) । महत् ( ३ ) । गयः
( ४ ) । इरज्यति ( ५ ) । शिम्बाता ( ६ ) । निर्णिंक्
( ७ ) । अस्रेमाः ( ८ ) । केतुः ( ९ ) । बट् ( १० ) ।
विवयत् ( ११ ) । हिकम् ( १२ ) । इदमिव ( १३ ) ।
अर्वति ( १४ ) । विप्रः ( १५ ) । रेभः ( १६ ) ।
यऊजः ( १७ ) । मारुताः ( १८ ) । ईमहे ( १९ ) ।
दाति ( २० ) । परिस्त्रव ( २१ ) स्वपिति ( २२ ) ।
कूपेः ( २३ ) । तृपुः ( २४ ) । निरायम् ( २५ ) ।
आके ( २६ ) । प्रत्नम् ( २७ ) । नवम् ( २८ ) ।
प्रपित्वे ( २९ ) । स्वधे ( ३० ) त्रिंशत् ( ३१ ) ॥
इति निघण्टौ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

हिन्दी निरुक्त । ३७
[निरुक्तम्-] द्विश उत्तराणि नामानि ।
प्रपित्वे } इति आसन्नस्य [ नामनी ] [ पदार्थः ]
अभीके } 'प्रपित्वे' प्राप्ते
'अभीके' अभ्यक्ते ।
“आपित्वे नः प्रपित्वे तूय मागहि”
[ ऋ० सं० ५, ७, ३, ३ ]
“अभीके चिदु लोककृत्” [ ऋ० सं० ८, ७, २१, १ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
दभ्रम् } इति अल्पस्य [नामनी] { 'दभ्रं' दभ्नोतेः । सुदम्भं भवति ।
अर्भकम् } { 'अर्भकम्'अवहतं भवति ।
“उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः”
[ ऋ० सं० २, १, ११, ७ ]
“नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यः”
[ ऋ० सं० १, २, २४, ३ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
तिरः } -इति प्राप्तस्य { 'तिरः' तीर्णं भवति ।
सतः } { 'सतः' संसृतं भवति ।
“तिरश्चिदर्यया परिवर्त्ति याति सदान्वा”
[ ऋ० सं० ४, ४, १६, २ ]

३८ ३ अ० ४ पा० ३ खं० ।
“पात्रेव भिन्दन् सत एति रक्षसः ।”
[ ऋ० सं० ५, ७, ६, १ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
त्वः } इति अर्द्धस्य } ‘त्वः’ अपततः ।
नेमः } ‘नेमः’ अपनीतः ।
‘अर्द्धं हरते वि॑िपरी॑तात् । हारयतेर्वा स्यात् ।
उद्धृतं भवति । ऋध्नोतेर्वा स्यात् । ऋद्धतमो
विभागः ।
”पीयातित्वो अनु त्वो गृणाति”
[ ऋ० सं० २, २, १६, २ ]
“नेमे देवा नेमेऽसुराः” [ ब्राह्मणम् ]
वाजपेये मैत्रायणीयानाम् ।
इत्यपि निगमौ भवतः ।
ऋक्षाः } इति नक्षत्राणाम् । } ‘नक्षत्राणि’ नक्षतेर्गतिकर्मणः ।
स्तृभिः } “नेमानि नक्षत्राणि” इति च ब्राह्मणम् ।
‘ऋक्षाः’ उदीर्णानीव ख्यायन्ते ।
‘स्तृभिः स्तीर्णाऽीव ख्यायन्ते ।
“अमीय ऋक्षा निहिता स उच्चा ।”
[ ऋ० स० १, २, १४, ५ ]
“पश्यन्तो द्यामिव स्तृभिः ।
[ ऋ० सं० ३, ४, ६, ३ ]

१०८ ३ अ० ४ पा० ४ खं० ।
[ खं० ४ ]
रम्भः \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'रम्भः' आरभन्ते एनम् ।
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति दण्डस्य
पिनाकम्
“आ त्वा रम्भं न जिभ्रयो ररम्भ”
[ ऋ० सं० ३, ४५, ५ ]
इत्यपि निगमो भवति ।
आरभामहे त्वा जीर्णा इव दण्डम् [ निगमार्थः ]
\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'पिनाकम्' प्रतिपिनष्टि एनेन ।
“कृत्तिवासा पिनाकहस्तोऽवततधन्वा” इत्यपि
निगमो भवति । [ य० वा० सं० ३, ६१ ]
मेनाः \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'स्त्रियः' स्त्यायतेः अपत्रपणकर्मणः ।
\ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति स्त्रीणाम् । \ \ \ \ {'मेनाः' मानयन्ति एनाः । 'ग्नाः'
ग्नाः \ \ \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ गच्छन्ति एनाः ।
“अमेनांश्चिज्जनिवतश्चकर्थ ,”
[ ऋ० सं० , १, २१, २, ]
“ग्नास्त्वा कृन्तन्नपसोऽतन्वत ।”
[ सा० कौ० शा० १, १, ८ ]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
शेपः \ \ \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'शेपः' शपतेः स्पृशीत कर्मणः ।
\ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति पुंस् प्रजननस्य । \ {
वैतसः \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'वैतसः' वितस्तं भवति ।

हिन्दी निरुक्त । १०१
“यस्या सुशन्तः प्रह्वराम शेपम् ।”
ऋ० स० १, ३, २७, २]
“चिः स्म मा न्हः श्लथयेः बेतसेन”
ऋ० सं० ८, ५, १, ५]
इत्यपि निगमौ भवतः ।
अया }
एना } इति उपदेशस्य ।
“अया ते अग्ने समिधा विधेम”- ति स्त्रियाः ।
ऋ० ३, ४, २५, ५]
“एना वो अग्निम्”-इति नपुंसकस्य ।
[ऋ० सं० ५, २ २१, १]
“एना पत्या तन्वं १ संसृजस्व”-इति पुंसः ।
[ऋ० सं० ८, ३, २५, २]
सिषक्तु }
सचते } इति सेवमानस्य ।
“स नः सिषक्तु यस्तुर ।” [ऋ. स. १, १, ३४, २]
“सचस्वानः स्वस्तये” [ऋ० सं० १, १, २, ४]
'स नः सेवतां यस्तुरः ।' {
'सेवस्वः नः स्वस्तये ' { इति क्रमेण निगमयोरर्थौ : }
‘स्वस्ति’ इति अविनाशिनाम । अस्तिः-अभि पूजितः
सु अस्तीति ।

१०२ ३ अ० ४ पा० ४ खं० ।
भ्यसते
रेजते / इति भयचलनयोः ।
“यस्य शुष्माद् रोदसी अभ्यसेताम् ।”
[ ऋ० सं० २-६-७-१ ]
“रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ।”
[ ऋ० सं० ५-१-२-४ ]

• इत्यपि निगमौ भवतः ।
  द्यावापृथिवी नामधेयानि उत्तराणि चतुर्विंशतिः
  तयो रेषा भवति ॥ ४ ॥ ( २१ )
  अर्थ ।
  आगे एक एक वस्तुके दो दो नाम नाम हैं, [ जैसे-
  प्रपित्वे
  / ये आसन्न या समीपमें रहनेवालेके दो नाम हैं ।
  अभीके /
  ‘प्रपित्वा’ नाम प्राप्त और ‘अमीक’ नाम अभ्यक्त या पासमें लगे
  हुए का है ।
  (१) “हे इन्द्र ! पान कालके प्राप्त होते ही तुम हमारे यहाँ शीघ्र
  आओ” ।
  (२) संग्राम कालके प्राप्त होनेपर इन्द्र
  उपस्थित होता है । / ये भी निगम हैं”
  दभ्र
  / ये अल्प (थोड़े) के नाम हैं ।
  अर्भक /

हिन्दी निरुक्त । १०३
'दस्र' वधार्थक '०स्म' (स्वा० प०) धातुसे है। क्योंकि वह
सहजमें काटा जा सकता है। 'अर्भक' क्यों ? कम हुआ हुआ
होता है। अर्थात् ह्रस्व या छोटा।
"उपोपमे.... सर्शोह मस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका"
अर्थात्-रोमशा नाम बृहस्पतिकी पुत्री परिहास करते हुये अपने
पतिके प्रति कहती है कि-हे पति ! 'उप' पास आकर 'उप' आलि
ङ्गन करके मेरे ( अङ्ग ) को तुम छूओ। 'मे' मेरे अङ्गोंको 'दश्राणि'-
अल्प 'मा' मत 'मन्यथाः' मानो। ( क्योंकि 'अहम्' मैं 'सर्वा'
सारी या सब अङ्गोंमें 'रोमशा' रोमयुक्त 'अस्मि' हूं। 'इव' जिस
प्रकार 'गन्धारीणाम्' गन्धार देशकी भेड़ोंमें 'रोमशा' अच्छे रोमों
वाली 'अविका' कोई भेड़ होती।
"नमो महद्भ्यः"......... :
अर्थात, 'बड़ोंको नमस्कार, छोटोंको नमस्कार। ये दो इन
('दस्र' 'अर्भक' ) दो शब्दोंके निगम हैं।
तिरः \Bigg} ये दो प्राप्तके नाम हैं।
सतः /
'तिरः' तीर्ण ( तर गया हुआ ) होता है।
'सतः' संसृत ( फैला हुआ ) होता है।
“तिरश्चिदर्यया"......... ।
'हे अश्विनो ! तुम स्थान प्राप्त होने पर भी उसे छोड़ कर, किसी
कार्यमें रहते हुए भी उसे बदल कर शीघ्र गतिसे आओ। जो तुम
'अदाभ्य' किसीसे हिंसा नहीं किये जा सकते।'
“पात्रेव"............. ।

१०४ ३ अ० ४ पा० ४ खं० ।
हे इन्द्र ! तुम “पात्रा इव भिन्दन्” लाठीसे मिट्टीके बर्तनोंको
फोड़ते हुएके समान “रक्षसः' 'भिन्दन्' राक्षसोंको मारते हुए
“सतः” प्र स दूर देशसे “एति” मेरे यज्ञमें आओ ।
ये भी दो निगम हैं। [अपि शब्दसे ओर निगमोंकी सूचना है।
त्वः
नेमः ⎭ ये दो अर्द्ध (आधे) के हैं।
त्व' 'अपैत्य ततः' हट कर विस्तृत है ।
'नेम' काट कर नीत या अलग किया है ।
अर्द्ध' विपरीत 'हृ' (भ्वा० उ०) धातुसे है । अथवा 'हारि'
(हृ-णिच्) (चु० उ०) धातुसे है, क्योंकि वह उद्धृत या निकाला
हुआ होता है। अथवा ऋध् (स्वा० प०) से है। [क्योंकि]
वह ऋद्धतम या बहुत बढ़ा हुआ विभाग है।
'पीयति त्वो”......... ।
अर्थात् हे अग्ने ! दो भागोंमें बटे हुए, प्रजापतिसे उत्पन्न हुए,
देवताओं और असुरोंमेंसे 'त्वः' आधा असुर भाग तेरे तन्को
'पीयति' हिंसा करता है और त्वः' आधा देवभाग 'अनुगृणाति'
स्तुति करता है।
“नेमे देवाः नेमेऽसुराः” ...... ।
अर्थात् 'नेमे' आधे 'देवाः' देव 'नेमे' आधे 'असुराः' असुर
हुए।
ये भी दो निगम होते हैं।
ऋक्षाः
स्तृभिः ⎭ ये दोनों नक्षत्रोंके नाम हैं।
'नक्षत्र' गति अर्थमें 'नक्ष' (भ्वा० प०) धातुसे है ।

हिन्दी निरुक्त। १०५
किन्तु ब्राह्मण-‘इमानि’ ये ‘नक्षत्राणि’ घृत ‘न’ नहीं हैं, किन्तु
घृतसदृश हैं। अर्थात् सूर्य्यके किरण लगनेसे सुवर्णके समान
चमकते हैं।”
‘ऋक्षाः’ क्यों ? उदीर्ण या किसीसे आधे किये हुए जैसे
दिखाई देते हैं।
‘स्तृभिः’ क्यों ? स्तीर्ण या फैले हुए जैसे दिखाई देते हैं।
“अमी ये”………… । अर्थात्
“अमूनि” वे ‘यानि’ जो ‘ऋक्षा’ नक्षत्र ‘उच्चा’ ऊंचे ‘निहितास’
रखे हुए हैं।”
“पश्यन्तो………… ।”
“हे अग्ने ! ‘स्तृभिः’ नक्षत्रोंसे ‘द्याम्-इव’ द्युलोक को जैसे
‘पश्यन्तः’ देखते हुए हम तुम्हे स्तुति करते हैं।
वम्री
$\Big}$ ये दो सोमिकाओं या चींटियोंके नाम हैं।
उपजिह्विका /
‘वम्री’ क्यों ? वमन करनेसे ।
‘सीमिका’ क्यों ? स्यमन या नित्यगमन करनेसे ।
‘उपजिह्विका’ क्यों ? उपघ्राण या सूंघनेसे ।
“यदत्त्युप”………… ”। अर्थात्—
“उपजिह्विका” चींटे ‘यत्’ जो ‘आंत्त’ भीतर घुस कर खातो
हैं। और ‘वम्रः’ किसी प्रकारकी चींटी (दामक) ‘यत्’ जिसे
‘अतिसर्पति’ गीली मिट्टीसे लपेटती हुई व्यापन करतो है, हे अग्नि-
देव ! ‘तत्’ वह ‘सर्वम्’ सब ‘ते’ तेरे लिये ‘घृत’ वो ‘अस्तु’ हो।
ऊर्दर
$\Big}$ ये दो ‘आवपन’ कोठी अथवा थैलेके नाम हैं।
कृदर /
१४

१०६ ३ अ० ४ पा० ४ खं० ।
'ऊर्दर' क्यों ? उद्दीर्ण या ऊपरसे फटा हुआ होता है । अथवा
बलके लिये फटा रहता है ।
"तमूर्दरं न......... । अर्थात्
हे अध्वर्युओं ! यव अन्नसे कोठोके समान सोमसे इन्द्रको पूर्ण
कर दो—जिस प्रकार कोई पुरुष यव अन्नसे कोठोको पूरण करता
है, वैसे ही तुम सोमसे इन्द्रको पूर्ण करो । [ यह 'पूरयति' पदकी
संगतिके लिये है । ]
'कुदर' क्यों ? कुतद्दर या उसमें द्वार किया हुआ होता है ।
"समिद्धो......... ।" अर्थात् 'समिद्धः' प्रज्वलित हुआ
देवताओंके 'मतीनाम्' मतियोंके 'कुदरम्' फैले रूप । [ क्योंकि
लिप्सासे उनकी बुद्धि वहाँ आकर ठहरती है। घृतको 'अञ्जन'
अपनी ओर ले जाता हुआ, यह भी निगम है ।
४र्थ खण्ड ।
रम्भ
पिनाक } ये दो दण्डके नाम हैं ।
'रम्भ' क्यों ? इसे मर्यादासे न गिरनेके लिये आरम्भ करते हैं।
"आ त्वारम्भं......... । अर्थात् –
"हे इन्द्र ! 'जिव्रयः' वृद्ध 'रम्भं न' लाठीको जैसे (वयम्
हम ) 'त्वा' तुझे 'आ' रभामहे' आरम्भ या आश्रयण करते हैं ।
'पिनाक' क्यों ? इससे अपराधोको प्रतिपेषण या मारा
जाता है ।
"कृत्तिवासाः......... ।"
[ "एषते रुद्र भागस्तेनावसेन परोमूजवतोऽवोह ।
अवततधन्वा पिनाक-हस्तः कृत्तिवासा" ]
[ य० वा० सं० ३, ६१, ]