मुकुन्दमाला स्तोत्रम् (कुलशेखर आलवार - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

80 मुकुन्दमाल
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः,
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी.
-- गीत. 15.3-4
भगवंतुडे दयचेयकुन्न जन्मसहस्रमुल कयिननु भक्तिकलु
गुना? क्रिंदि श्लोकमुन नी भक्तियोक्कटे दाटिंचुनंटिवि, अदि
नीकुनु नाकुनु कानि पनि. कान मनसा! वानिनि प्रार्थिंचि ओडनु
संपादिंचुटकु यत्निंचेदनु. कुलशेखरुलु मनसुनकु ई रीतिग
बोधिंचि भगवंतुनि प्रार्थिंचुचुन्नारु.

• कुलशेखरुलु: स्वामी! नी पादारविंदमुलयंदलि भक्तिनि प्रसादिं
  पुमु.
  स्वामी : ना दर्शनमु कागाने पादभक्ति नडुगवच्चुना?
  कुल : स्वामी! नीवु वरदुडवु कदा! एव रेवरि केदेदि
  कावलयुनो दानि निच्चुवाडवु गदा! अंदुचेतने
  अट्लडिगितिनि. भक्ति निम्मु.
  स्वामी : ना पादभक्ति येल?
  कुल : समुद्रमुन मुनिगियुंडुटचेत.
  स्वामी : ए समुद्रमुन मुनिगितिवि?
  कुल : संसारसमुद्रमुन.
  स्वामी : आ समुद्र मेट्लुन्नदि?
  कुल : आशये आ समुद्रमुनकु जलमु. (आश जलमुग
  वर्णिंपबडुटचेत दानिवलन हानि कल्गुननि अर्थमगुचु
  न्नदि. भगवंतुनि दर्शिंप वलयु ननियुनु, वानि
  कथलु विनवलयुननियुनु आशयुंडरादा? अदि
  युनु तप्पे अगुना? अनगा अट्लु कादु.

मुकुन्दमाल 81
बलं बलवतां चाहं कामराग विवर्जितम्,
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ.
-- गीत. 7.11
अन्नट्लु धर्मविरुद्धमुगानि याश उण्डवलसिनदे. धर्मशास्त्रमुनकु
विरोधमैन आश युण्डरादु.)
स्वामि : जलमुण्डिन भयमेमि?
कुल : साधारणमुग जलमुण्डेनेनि भयमु लेदु. आ जलमु
गालिचेत कोट्टबडुचुन्नदि. अन्दुचेत अललवरुसलु कलिगि
युन्नदि.
स्वामि : ए गालिचेत कोट्टबडुचुन्नदि?
कुल : मन्मथुडनु गालिचेत.
स्वामि : अल लेट्लुन्नवि?
कुल : मोहमे अललुगा नुन्नवि (मोहमुचेत श्लाघ्यमु अश्ला-
घ्यमुगनु, अश्लाघ्यमु श्लाघ्यमुगनु तोचुनु.)
स्वामि : तिन्नग गट्टुचेररादा?
कुल : अन्दुकु प्रयत्निञ्चि चूचिननु नडुम सुडिगुण्ड मोकटि
युन्नदि.
स्वामि : सुडिगुण्डमेट्लुन्नदि?
कुल : भार्यारूपमुग नुन्नदि. दाटुटकु यत्निञ्चुनपुडु आ
सुडिगुण्डमुलो पडिपोवलसिनदे.
स्वामि : अट्लु सुडियन्दु पडिननु कोञ्चेमु दूरमुपोयि
मरल मरल पैकिलेचि रारादा?
कुल : आ स्थलमुन मोस ळ्ळुन्नवि.
स्वामि : ए मोसळ्ळु?
7

82 मुकुन्दमाल
कुल : तनयुलु, अनुजुलु अनु मोसळ्लगुम्पु चेत आकुलमै
युन्नदि. (तनयुलु, अनुजुलु सौम्मु पञ्चि यिम्मनि
बाधिन्तुरु).
स्वामि : ई समुद्रमु पेरेमि?
कुल : संसारमु.
स्वामि : लोतुग नुन्नदा?
कुल : मिगुल लोतुगनुन्नदि. कान ओ त्रिधामूडा=श्वेत दीपमु
अनन्तासनमु, वैकुण्ठमुन नुण्डुवाडा, लेक मूडुवे
दमुलन्दुनु सम्बन्धपडिनवाडा, त्रैलोक्यवासी, मूडव
स्थलयन्दु नुण्डेडिवाडा! भक्ति नाव निम्मु. (जलमुण्डिन
पैनि तेल्पबडिन यनर्थमुलु कलुगुनु. जलमुलेनिचोट
नटुश्रम कलुगदु. ई रीतिगने आशयुण्डु पक्षमुन
अदि मीदि यनर्थमुलकु मूलमगुनु. आशलेकुन्न
बन्धुवुलेल? आशाजलमु वलन गालियललु कलिगेनु.
स्वाधीनमुतप्पेनु. आशचेत विपरीत ज्ञानमु, मन्मथ
विकारमु कलिगेनु. भार्य यणचेनु. दानिवलन कलिगिन
बिड्डलयोक्क, सहजन्मुलयोक्क बाधकलिगेनु. आशवीडि
नचो अन्नियुनु पोवुनु. ए बन्धुवुयोक्क पनियुनु
जरुगजालदु. संसार समुद्रमुनकु आशयनु जलमे
कारणमु).
15
माद्राक्षं क्षीणपुण्यान् क्षणमपि भवतो भक्तिहीनान् पदाब्जे
माश्रौषं श्राव्यबन्धं तव चरित मपास्याऽन्य दाख्यानजातम्,
मा स्मार्षं माधव त्वामपि भुवनपते चेतसापह्नुवाना
न्मा भूवं त्वत्सपर्या व्यतिकररहितो जन्मजन्मान्तरेऽपि.

ముకుందమాల 83
మాధవ = ఓ లక్ష్మీపతి, క్షీణపుణ్యాన్ = పాపముచేసినవారిని, క్షణ
మపి = ఇంచుక సేపైనను, భవతః = నీయొక్క, పద + అబ్జే = కమలముల వంటి
పాదముల యందు, భక్తిహీనాన్ = భక్తి లేనివారిని, మాద్రాక్షం = చూడకుం
దును గాక, శ్రావ్యబంధం = వినదగిన రచనగల, తవ = నీయొక్క, చరితం = కథను;
అపాస్య = విడిచి, అన్యత్ = ఇతరమయిన, ఆఖ్యానజాతం = చరిత్రముల సమూ
హమును, మాశ్రౌషమ్ = వినకుందునుగాక, భువనపతే = లోకనాయకుడవగు
శ్రీకృష్ణమూర్తీ, త్వాం = నిన్ను, చేతసాఽపి = మనస్సుతోనయినను, అపహ్నువా
నాన్ = తిరస్కరించువారిని, మాస్మార్షం = తలంచకుందునుగాక, జన్మజన్మాం
తరేఽపి = ప్రతిజన్మములోను, త్వత్ = నీయొక్క, సపర్యా = సేవయొక్క, వ్యతి
కరరహితః = సంబంధము లేనివాడుగా, మా భూవం = కాకుందునుగాక!
ఓ లోకనాథా! నీయొక్క పాదకమలములయందు క్షణకాలమైనను
భక్తిలేని పాపులను నేను చూడజాలను. చెవి కింపైన మీయొక్క చరిత్ర
మును విడిచి యితరమయిన ప్రబంధములను చెవులార వినను.
ఓ శ్రియఃపతీ! నిన్ను తిరస్కరించువారిని మనస్సుచేత నయిన తలం
చను. జన్మజన్మాంతరములయందును నీ కైంకర్యము కల్గియుందును గాక!
మనస్సు : బుద్ధీంద్రియాదులను వశపఱచుకొనవచ్చును కాని అయో
గ్యులు చేరినయెడల అన్ని ప్రయత్నములును వ్యర్థము లగును.
దీనికి మార్గ మేదో తెలియుకున్నది.
కుల : మనసా! దుర్మార్గుల సహవాసము కలుగకుండుటకై స్వామిని
ప్రార్థించెదను. (కులశేఖరులు మనసునకు ఈ రీతిగ తెల్పి
భగవంతుని ప్రార్థించిరి).
కుల : స్వామీ! అనేక ప్రయత్నములు చేసి మంచిస్థితికి వచ్చి
యుండువాడైనను దుర్మార్గుని వలలో పడినప్పుడు హీనస్థితికి
వచ్చును. అట్టివాని సహవాసమున నెట్టి భక్తికలవాడైనను

చెడిపోవును. అయోగ్య సహవాసము వలన యోగ్యుడు చెడు
నుగాను మంచివాని సహవాసమున దుష్టుడు సన్మార్గవర్తను
డగుట కష్టము. పతివ్రతయగు స్త్రీ వ్యభిచారిణి తోడ జేరిన
నెట్లో అట్లుచెడును. ధర్మక్షేత్రమైన కురుక్షేత్రముయొక్క
స్పర్శచేత తన పుత్రులమనసు యుద్ధమునుండి మరలెనా
యని ధృతరాష్ట్రు డడుగగా నీపుత్రులస్పర్శచేత ఆ మహా
క్షేత్రము పాడుకావలసినదేకాని వారి మనసు మరల దని
సంజయు డనెను.
ఒక దుష్టుని ఎన్ని సాధనములచేతనో త్రిప్పవలసియుండును గాని
యోగ్యుని రెండు నిమిషములలో చెఱుపవచ్చును. నీటబడుట సులభము;
గట్టెక్కుట కష్టము.
మయి చానన్యయోగేన భక్తి రవ్యభిచారిణీ,
వివిక్తదేశసేవిత్వ మరతి ర్జనసంసది.
-- గీత. 13.11
భగవన్మార్గమునకు విరోధులైనవారిని విడువవలయు ననియు, అది
యొక గొప్పసాధన మనియు చెప్పబడెను. మంచివస్తువైనను దుర్గంధ
పదార్థముతోడ చేరెనేని తోడనే దుర్వాసన గలదియగును. దుష్టసహవాస
మట్టిది. అట్లగుటచేత స్వామీ! నీ పాదములందు భక్తిలేని పాపులను
క్షణమైనను చూడకుందును గాక. దుష్టుడు చెలికాడైనను, చుట్టమయి
నను, సుతుడయినను, మఱెట్టివాడయినను వానిని త్యజించవలయును.
తాను చెప్పు హితమును విననందున విభీషణుడు రావణుని విడిచిపెట్టెను.
దుష్టులగువారికి సామదానభేదదండోపాయములచేత చెప్పిచూడవలయును.
వినకున్న విడువవలయును. ఆత్మబంధువులతో చేరవలయును, గాని శరీ
రబంధువులను అంతగ గమనింపరాదు. ఆత్మోజ్జీవనమునకు తగువారితో

मुकुन्दमाल 85
जेरवलयुनु. 'आये यिव्वुलगत्तु' अनु पाशुरमुन नम्मान्ऴ्वार्लु
भगवंतु निट्लु प्रार्थिञ्चिरि.
नम्माळ्वार्लु : स्वामी! नन्नु शीघ्रकालमुन दीसिकोनिपोम्मु. एन्दु
चेत ननगा इंक कोंतकाल मिच्चटने युन्दुनेनि
नेनुन्नु चेडिपोदुनु. (आये अनगा अम्मायनि
यर्धमु. नम्माळ्वारुलु स्वामिनि अम्मायनि येल
पिलिचि रनगा भगवंतु निकि मनयं दतिप्रीति युन्न
दनि तेलुपुटकु अट्लु पिलिचिरि. तप्पुचेसिनपुडु तंड्रि
शिक्षिंचुनु. तल्लिकि अनुग्रहमुतप्प निग्रहमु लेनं
दुन कोपिंचदु. नम्माळ्वारु ली संगतिनि विशद
परचिरि. मरियु निट्लनिरि. स्वामी! ई लोकमु
ननुंडु स्थावरजंगम पदार्थमुलुनु नीवे. जडमु
चेतनमु नीवे.
स्वामि : अन्नियुनु नेनेना?
नम्मा : अन्नियुनु मीरे यनुटचेत अद्वैतमनि भाविंप
कुडु. ना तात्पर्यमु वेऱु. नी संबंधमुलेनि
पदार्थमु लेदु. कान अन्नियुनु नीवे.
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयता महम्,
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्.
-- गीता. 10.30
अनि गीतलो “ना संबंधमु लेनि वस्तुवे लेदनि मीरे चप्पितिरि.
अंतर्यामिग नुन्नावु गान अन्नियुनु नीवे.
नमः पुरस्ता दथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व,
अनंतवीर्यामितविक्रम स्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः.
-- गीता. 11.40

86 मुकुन्दमाल
अनु श्लोकमुन अर्जुनुडु स्वामि! नीवु अन्नि वस्तुवुललोनु
व्यापिञ्चियुन्नावु. कान अन्नियु अगुचुन्ना वनेनु. नीवु शरीरिवि.
अन्नियुनु नी शरीरमु.
अहं क्रतु रहं यज्ञः स्वधाऽह मह मौषधम्,
मन्त्रोऽह महमे वाज्य महमग्नि रहं हुतम्.
-- गीत. 9.16
अनु श्लोकमुन नेने यज्ञमु, नेने महायज्ञमु, नेने स्वध अनि
यीरीति अन्नियुनु नेने यनि चेप्पितिरि.
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत,
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो र्ज्ञानं यत्तत् ज्ञानं मतं मम.
-- गीत. 13.3
क्षेत्रक्षेत्रज्ञुलु ना शरीरभूतमु शेषभूतमु अनि पल्कितिरि.
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप,
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूते र्विस्तरो मया.
-- गीत. 10.40
अन्न श्लोकमुन ना महिमलकु अन्तमु लेदंटिरि. आ या
कारणमुलचेत नन्नियुनु नीवे यगुचुन्नावु.
स्वामि : नावलन नेमि कावलयुनु?
नम्मा : नन्नु मीवद्दकु तीसिकॊनिपोंडु.
स्वामि : ई लोकमुन भागवतु लुन्नारु. इंकनु कॊन्नि दिनमु
लुंडवच्चुनु. गॊप्पस्थितियं दुण्डुवारु वैकुण्ठमुन
नुंडिननेमि, ई लोकमुन नुंडिन नेमि?
नम्मा : स्वामि! इन्द्रियमुुलनु मनस्सुनु सरिपऱचितिरि. शरी
रमु पाञ्चभौतिक मगुटचेत व्याधुलु वच्चुनु. मुस
लितनमु वच्चुनु.

ముకుందమాల 87
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుః ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ,
తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితు మర్హసి.
-- గీత. 2.27
అనునట్లు జననమరణములు కలుగుచుండును. వ్యాధులు మనోవ్యా-
ధులు అనుభవించెదను. ఇకముం దివి రాకుండుటకై నన్ను స్వీకరింపవల-
యును. గొప్పవారిని ఆశ్రయించు పక్షమున వారే పిలుచుకొని పోవలెను.
కాన నన్ను స్వీకరింపవలెను.
స్వామి : మీరేమి చేసెదరు?
నమ్మా : స్వామీ! నేను దాసభూతుడను. ఆస్తికుడను. నావం-
టివారిని చేర్చుకొనువాడ వగుటచేతనే ని న్నడుగుటకు
కారణ మగుచున్నది. నీవు లోకములయొక్క వ్యసనములను
పోగొట్టువాడవు.
స్వామి : శరీరము ధర్మసాధన మయినది కదా! ఇంకను కొన్ని
యేండ్లుండరాదా?
నమ్మా : స్వామీ! కొన్నిదినములీ లోకమున నుంటినేని నేను చెడిపో-
దును. దాసుడ నను భావమే సమసిపోవును. ఈ లోకమును
నాకు చూపవలదు. శీఘ్రముగ పిలిపించు కొమ్ము.
స్వామి : లోకు లే రీతి చెడియున్నారు. లోక మెట్లు చెడియున్నది?
నమ్మా : స్వామీ!
నైవ కించి త్కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్,
పశ్యన్ శృణ్వన్ స్పృశన్ జిఘ్ర న్నశ్నన్ గచ్ఛన్ స్వపన్ శ్వసన్.
ప్రలపన్ విసృజన్ గృహ్ల న్నున్మిష న్నిమిషన్నపి,
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేషు వర్తంత ఇతి ధారయన్.
-- అని గీత. 5.8,9. శ్లోకములందు
చెప్పబడిన పదుమూడు కార్యములందును అనగా నిద్రలేచినది మొదలు
నిద్రించువరకు చేయుకార్యములందే మానవులు శ్రద్ధ గలిగియున్నారు.

८८ मुकुन्दमाल
त्वच्छेषत्वज्ञानमु लेकुन्नारु. नी कृपनु सम्पादिम्पकुन्नारु. ज्ञानमु
सम्पादिञ्चलेदु. भगवद्भक्त्यादि साधनमुलनु सम्पादिञ्चलेनिवारितो
गूडिन दगुट चेत ई लोकमु चेदियुन्नदि. दीनिनि नाकु चूप
कुडु. (नम्माऴ्वारु वण्टिवारे यिट्लु दुष्टसहवासमुनकु भीतिल्लिरि.
कुलशेखरुलुनु क्षीणपुण्युलनु चूपकु डनिरि).
स्वामि : अयोग्युलनु चूपुपक्षमुन कोट्टुदुरा? गिल्लुदुरा?
कुलशेखरुलु : भक्तुलुग नुण्डुवारितो वारु चेदुनट्लु माट्लाडु
दुरु.
स्वामि : एट्लु माट्लाडुदुरु?
कुल : यज्ञमाचरिञ्चुट स्वर्गमु पोन्दुतया? निच्चेन
येमैना नुन्नदा? अग्निलो नेयि वेसिन स्वर्गमु
वच्चुना? अनि ई रीतिग वचिन्तुरु. निजमे गदा
अनि तोचुनु. नास्तिकवादुलु बहुचमत्कारमुग
माट्लादुदुरु.
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृत चेतसाम्,
व्यवसायात्मिकाबुद्धि स्समाधौ न विधीयते.
-- गीत. २.४४श्लोकमुट्लु वारि माटल
वलन चेदुदुरु.
या मिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः,
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः.
-- गीत. २.४२.
वारि माटलु पुष्पसदृशमुग नुण्डुनु. आ माटलु बुद्धि
नीड्चुनु.
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला,
समाधा वचलाबुद्धि स्तदा योग मवाप्स्यसि.
-- गीत. २.५३श्लोकमुट्लु एकाग्रबुद्धितो

ముకుందమాల 89
కూర్చుండి నిశ్చయించు కొనవలెను. తవచరితమపాస్య=నీ చరిత్రమును
విడిచి, శ్రావ్యబంధం అన్యదాఖ్యానజాతం=చెవికింపైన ఇతర ప్రబంధములను,
మాశ్రౌషం=వినకుందునుగాక (వినుటకు బాగుండినను నీ చరితమును దప్ప
ఇతరమును వినకుండవలయును అని యర్థము) లేక అశ్రావ్యబంధం తవ
చరిత మపాస్య=చెవికింపుగ నుండని నీ చరిత్రమును విడిచి, అన్యదాఖ్యా
నజాతం=ఇతర ప్రబంధములను, మాశ్రౌషం=వినకుందునుగాక (అనగా నీ
కథ వినుట కింపుగ లేకపోయినను వినవలయునుగాని, బాగుగ లేదని యిత
రపురాణమును వినరాదు అని యర్థము.) లేక శ్రావ్యబంధం తవ చరిత
మపాస్య=చెవి కింపైన నీ చరిత్రమును విడిచి, అన్యదాఖ్యానజాతం=ఇతర
ప్రబంధములను, మాశ్రౌషం=వినకుందునుగాక. కడతేరవలెననియే కదా యే
గ్రంథమునైనను చదువుదురు. కడతేరుమార్గముండెనేని అలంకారము శబ్ద
సౌష్ఠవము ఉండ బనిలేదు. దివ్యమంగళనామమును ప్రయోగించి యుండి
రేని గ్రంథ మెట్టిదైయుండినను పఠించువారి, వినువారి సకలపాపములను
హరించును. భగవత్సంబంధముండు గ్రంథమును వేద మనుకొనవలయును.
భగవత్సంబంధములేక, భాగవతసమ్మతము గాక యుండెనేని ప్రయోజనము
లేదు. పుష్పసంబంధముచేత నార, రాజాధిరాజుల శిరమున జేరును. ఒక
కవి యనిరి:-- “స్వామీ! నాకు సంస్కృతజ్ఞానము లేదు. కవనము
చెప్పుటకును శక్తిలేదు. అయినను తెగించి గ్రంథమును వ్రాయబూని
తిని. ఈ గ్రంథము నెవ్వ రాదరింతురు? కలకండ చేర్చితిని. అమృతము
చేర్చితిని. అందుచేత మెప్పుపొందెను. బావినీటియందు చక్కెర చేర్చి
యుండిన పక్షమున ఆ నీటిని యడుగుదురు గాని చక్కెరలేని కావేరి
జలము నడుగుదురా? బావినీ రైనను కలకండ పానకమని పేరుపొం
దునుగదా! అట్టి గౌరవము కలకండ వలన గలిగెనుగాని నీటియోగ్యతచేత
కాదు. ఇత్యాది కారణములచేత కులశేఖరులు భగవంతుని సంబంధములేని
కథలను వినగూడదని విన్నవించి మఱియు నిట్లనిరి.
కుల : స్వామీ! వీరికంఔను ఇతరపాపు లున్నారు. వారెట్టివా
రనగా, పైవారు భగవంతు డున్నాడని తలంచి భక్తి సేయ
కుందురు. వారు భగవంతుడు లేడని చెప్పుదురు. ఈ పాపులు

९० मुकुन्दमाल
अत्लुगाक भगवन्तुडु लेडनि वादिञ्चि भ्रम कलिगिञ्चेदरु.
अट्टिवारिनि तलम्पकुन्दुनुगाक!
कुल : भुवनपते=नीवु अणुवुलो अणुवै महात्तुनकु महात्तै
उण्डगा लेडनि चेप्पु पापिनि स्मरिम्पनगुना?
स्वामि : अत्तुलैन नी केमि कावलेनु?
कुल : नी कैङ्कर्य सम्बन्ध मुण्डवलयुनु. अत्लुलेकये जन्म
मुण्डरादु. कान स्वामी! पापात्मुनि चूडकुण्डुट, नी
सम्बन्धमु लेनिकथ विनकुण्डुट, निन्नु द्वेषिञ्चु वानिनि
स्मरिम्पकुण्डुट, प्रतिजन्ममुनन्दुनु नी कैङ्कर्यमु कलिगि
युण्डुट अनु नाल्गु वरमुलनु प्रसादिम्पुमु.
१६
जिह्वे कीर्तय केशवं मुररिपुं चेतो भज श्रीधरं
पाणिद्वन्द्व समर्च याच्युतकथा श्श्रोत्रद्वय त्वं शृणु,
कृष्णं लोकय लोचनद्वय हरे र्गच्छाङ्घ्रियुग्मालयं
जिघ्र घ्राण मुकुन्द पादతులసీం/पादतुलसीं मूर्ध न्नमाधोक्षजम्.
जिह्वे=ओ नालुका, केशवं=केशवुनि, कीर्तय=पाडुमु, चेतः=ओ
मनसा! मुररिपुं=मुरासुरुनिकी शत्रुवैन विष्णुवुनु, भज=सेविं
पुमु, पाणिद्वन्द्व=चेतुलजण्टा (रेण्डुचेतुलारा), श्रीधरं=लक्ष्मी
देविनी (रॊम्मुनन्दु) धरिञ्चिनवानिनि, समर्चय=चक्कगा पूज
सेयुमु, श्रोत्रद्वय=ओ चेवुलजण्टा, अच्युतकथाः=विष्णुकथलनु,
त्वं=नीवु, शृणु=विनुमु, लोचनद्वय=ओ कन्नुलजण्टा, कृष्णं=श्रीकृ
ष्ण्नि, लोकय=चूडुमु, अङ्घ्रियुग्म=ओ काळ्ळजण्टा, हरेः=विष्णु
नियॊक्क, आलयं=गुडिनि, गच्छ=पॊन्दुमु, घ्राण=ओ नासिका,
मुकुन्दपाद तुलसीं=विष्णुवुयॊक्क पादमुलन्दलि तुलसीदळमुनु,
जिघ्र=वासनचूडुमु, मूर्धन्=ओ शिरमा, अधोक्षजं=विष्णुवुनु,
नम=म्रॊक्कुमु.

ముకుందమాల 91
ఓ నాలుకా! కేశవుని పాడుము. ఓ మనసా! మురవైరిని భజింపుము.
చేతులారా! శ్రీధరుని చక్కగా నారాధింపుడు. చెవులారా! అచ్యుతుని కథల
నాలకింపుడు. కన్నులారా! శ్రీకృష్ణుని చూడుడు. పాదములారా! శ్రీహరి
సన్నిధికి పొండు, ఘ్రాణమా! ముకుందుని పాదములందు సమర్పించిన
తులసిని వాసన చూడుము. శిరమా! అధోక్షజుని నమస్కరింపుము.
స్వామి : పాపులను చూడగూడదనియు, భగవత్సంబంధము లేని
కథలను వినగూడదనియు, భగవంతుని ద్వేషించువానిని
స్మరింపరాదనియు, ప్రతిజన్మమునందును నా కైంకర్య
ములేక ఉండరాదనియు కోరితివి. ఇంకను ఏమి
కావలయును?
కులశేఖరులు: స్వామీ! సర్వేంద్రియములచేతను, మనోబుద్ధులచేతను
సుఖము కలుగవలయును.
స్వామి : అటులైన నింద్రియములను ప్రార్థించుకొమ్ము (కులశేఖ
రులు మనసు చంచలమైనదని తలచి, భగవంతునియందు
లయింపుమని ముందు ప్రార్థించియుండిరి. మనసు
నట్లు ప్రార్థించుటచేత తదితరములైన ఇంద్రియములకు
కోపము రాగా --
యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః,
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని హరంతి ప్రసభం మనః.
-- గీత. 2.60
అను రీతి ప్రమాదములైన ఇంద్రియములు మనసు నీడ్చునని తలం
చిరి. దుష్టుడగు పుత్తునికి సద్బోధచేసి మంచిమార్గమున త్రిప్పదలచువారు
వాని మిత్రులను గూడ వానిచెంత చేరనీయకుండ చేయవలయును. కేవ
లము తండ్రిశుశ్రూష తప్ప నితరము నెఱుంగని ఋశ్యశృంగుని వేశ్యాంగనలు
తమ యూరికి పిలుచుకొని పోలేదా? కులశేఖరు లీ కారణములను దలచి
భగవదాజ్ఞగైకొని యింద్రియముల నీ రీతి ప్రార్థించిరి.)

92 ముకుందమాల
కులశేఖరుడు : నాలుకా! మనసు భగవంతునియందు లయించిన నేమి?
భగవన్నామమును కీర్తింపగలుగునా? నీవే ఆ పని
చేయవలసిన దానవు. కాన కేశవుని కీర్తించుము. మనసా!
ఇతరేంద్రియములను ప్రార్థించినంత మాత్రాన నిన్ను
మరచితి ననుకొనకుము. నీవు మురవైరిని దలంపుము.
చేతులారా! కేవలము భగవత్కీర్తనము చేసినజాలదు.
మీరు శ్రీధరుని పూజింపుడు. చెవులారా! భగవంతుని
పూజింపవలయునను కోరిక పుట్టవలయును. భగవత్కథ
లను వినినపుడే భక్తి గలిగి ఆ కోరిక పుట్టును. మీరు
వినినపుడే ఇతరేంద్రియాదులు పనిచేయును. కాన మీరు
అచ్యుతుని కథల నాలింపుడు. కన్నులారా! ఎన్ని
విధములుగ విన్నను అంతభక్తి గలుగదు. సాక్షాత్తుగ
చూచినపుడే భక్తి కుదురును. కాన మీరు కృష్ణుని
చూడుడు. పాదములారా! మీరు నడచి వెళ్ళిననే కదా
భగవద్దర్శనము చేసికొననగును. మీరే ముఖ్యమైనవారు
గాన శ్రీహరిసన్నిధికి పొండు. ఓ నాసికా! ఇంతదూరము
పోయి హరిసన్నిధిని ప్రవేశించినపుడు భక్తులతో నిండి
యుండు ఆ ప్రదేశమున చెమటపట్టును. ఇక
చాలును, వెలుపలికి పోవలయునని తోచును. నీవు
ఇతర వాసనలను కోరకుము. ఆ సన్నిధియందు
ముకుంద చరణారవిందములందు సమర్పించిన తులసి
యుండును. దానిని వాసన చూడుము. ఓ శిరమా!
భగవంతుని సన్నిధికి పోయినప్పుడు నీవు వంగక గర్వ
ముతో నుంటివేని యనర్థముసంభవించును. కావున
సన్నిధిలోపలికి పోవునపుడే నమ్రతతో పొమ్ము. మనోవా
క్కాయములకు అందనివాడు, ఇంద్రియములచేత గలుగు
జ్ఞానమునకు గోచరించనివాడైన అధోక్షజునికి నమస్క
రింపుము. (కులశేఖరులు ఆ యా యింద్రియములను

ముకుందమాల 93
పిలిచి భగవద్విషయమున సంబంధపడుడని చెప్పునపుడు
రెండు చేతులారా! రెండు చెవులారా! అని యీ
రీతి రెంటితోడను చెప్పనేల అనగా రెండును కలసి
కైంకర్యము చేయ వలయుననెడు తాత్పర్యముచేత.
రెండుచేతులతో పూజింపవలయును. రెండు చెవులతో
వినవలయును. ఒక చెవితో భగవత్కథ వినుచు మఱి
యొక చెవితో నింకొక పుక్కిటి పురాణమును వినరాదు.
భగవంతుని రెండు కన్నులతో సేవింపవలయును. ఒక
కంట సేవింపుచు మఱియొక కంట నింకొక పదార్థ
మును జూడరాదు. ఈ కారణములచేతనే రెంటిని
గూర్చి చెప్పబడెను). ఒక్కొక్క యింద్రియమును భగ
వద్విషయమున నొక్కొక కార్యము ఏల చేయవలయు
ననగా ఆ యా కార్యములు చేసిననే ఆ యా యింద్రి
యముల కా యాపేరులు కలుగును. భాగవతమున
నీ సంగతి క్రింది విధమున జెప్పబడినది. స్థావరజంగ
మములందు నిండిన స్వామిని తలచు మనసే మనసు.
భగవంతుని భాగవతులను సేవించునదే శిరము. స్వామి
దివ్యమంగళ విగ్రహమును సేవించునవే కన్నులు.
ఆంధ్రభాగవతమున ప్రహ్లాదు డిట్లు చెప్పెను.
సీ. కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు
శ్రీనాథు వర్ణించు జిహ్వ జిహ్వ
సురరక్షకుని జూచు చూడ్కులు చూడ్కులు
శేషశాయికి మ్రొక్కు శిరము శిరము
విష్ణు నాకర్ణించు వీనులు వీనులు
మధువైరి దవిలిన మనము మనము
భగవంతు వలగొను పదములు పదములు
పురుషోత్తముని మీది బుద్ధి బుద్ధి

94 मुकुन्दमाल
ते.गी. देवदेवुनिఁ जिंतिंचु दिनमु दिनमु
चक्रहस्तुनिఁ ब्रकटिंचु चदुवु चदुवु
कुंभिनीधवुఁ जेप्पेडि गुरुఁडु गुरुఁडु
तंड्रि! हरिఁ जेरु मनियेडि तंड्रि तंड्रि.
भागवतमु पंचमस्कंधमुन ॠषभुदु पुत्त्रुलकि ट्लुपदेशिं
चेनु. मृत्युरूपसंसारमुन बडि अल्लाडुचुंडु वानिनि लेवनेत्तलेनि
गुरुडु गुरुडु कादु. शिष्यवित्तापहारुडु गुरुडु कादु. हृत्तापहो-
रुडे गुरुडनबडुनु. भगवद्विषयमुन जेर्चनि तंड्रि तंड्रि कादु.
तल्लि तल्लि कादु. मनोवृत्तिनि शुद्धिचेसि भगवद्भागवत भक्ति कल्पिंचु दैवमे
दैवमु. भगवद्विषयमुन संबंधपरचु भर्तये भर्त. इत्लु चेयनि
वाडु विटुडु, जारुडु. कనుకने कुलशेखरुलु आ या कार्यमुलु चेसि
आ यापेर्लनु पोंदुडनि इंद्रियमुलकु बोधिंचि प्रार्थिंचिरि.
17
हे लोका श्शृणुत प्रसूति मरणव्याधेश्चिकित्सा मिमां
योगज्ञा स्समुदाहरन्ति मुनयो यां याज्ञवल्क्यादयः,
अन्तर्ज्योति रमेय मेक ममౄतं कृष्णाख्य माप्रीयतां
तत्पीतं परमौषधं वितनुते निर्वाण मात्यन्तिकम्.
हे लोकाः=ओ जनुलारा, इमां=नेनु चेप्पबोवुचुन्नट्टि, प्रसूति
मरण व्याधेः=चावु पुट्टुक लनेडु रोगमुनकु, चिकित्सां=मन्दुन्,
शृणुत=विनुडु, यां=ए यौषधमुनु, योगज्ञाः=योग शास्त्रमु
नेఱिंगिनट्टि, याज्ञवल्क्यादयः=याज्ञवल्क्यमहामुनि मोदलुगा गल
वारैन, मुनयः=ऋषुलु, समुदाहरन्ति=चेप्पुचुन्नारो, अन्तः
ज्योतिः=लोपलने वेलुतुरु गलदियु-स्वयं प्रकाशमैनदियु,
अमेयं=लेक्क पेट्टदगनिदियुनगु, कृष्णाख्यं=श्रीकृष्णमूर्ति यनुपे
रुगल, अमृतं एकं=अमृत मोक्कटे, आपीयतां=त्रागबडुनु
गाक, पीतं=पानमु चेयबडिन, तत्=आ, परमौषधं=मुख्यमैन

ముకుందమాల 95
ఔషధమే, ఆత్యంతికమ్ = మిక్కిలి యధికమైన, నిర్వాణం = ఆనందమును
(మోక్షమును) వితనుతే = కలుగ జేయుచున్నది.
ఓ జనులారా! జనన మరణ వ్యాధి కొక చికిత్స చెప్పెదను వినుడు.
దానిని యాజ్ఞవల్క్యాదులైన మునులు చెప్పియున్నారు. అంతర్జ్యోతి
స్వరూపంబును, అప్రమేయమును, ముఖ్యమునగు శ్రీకృష్ణుడను పేరుగల
యమృతమును ఆస్వాదింపుడు. ఆ పరమౌషధము అత్యంత సౌఖ్యమును
గలుగజేయును.
కులశేఖరాళ్వారులు కౌస్తుభాంశ సంభూతులు. వారికి జ్ఞానభక్త్యాదులు
లేకపోలేదు.
న మే పార్థా౬స్తి కర్తవ్యం త్రిషు లోకేషు కించన,
నానవాప్త మవాప్తవ్యం వర్త ఏవ చ కర్మణి.
-- గీత. 3.22
శ్రేష్ఠుడగు వాని మార్గమునే ఇతరులు అనుసరింతురుగాన తానా
చరించి యితరులు ఆచరించునట్లు చేయదలంచిరి. బలాత్కరించినను
భగవద్విషయమున సంబంధపడని జనులు సూక్ష్మముగ దెలిపిన తెలిసికొం
దురా? తమ మార్గము ననుసరింపకుండు జనుల నుద్దేశించి కులశేఖరు
లీ రీతి హితోపదేశము చేసిరి.
కులశేఖరులు: ఓ ప్రాణులారా! వినుడు (జాగరూకులై గమనింపుడు).
నేనొక మందును చెప్పెదను. (సాధారణముగ లోకులు
వైద్యము నందును, జ్యోతిషమునందును గురుత్వము
గలిగి యుందురు. పైరెంటియందొక్క దానిని శరీర
సుఖమునకు, మతొక్కదానిని సుఖదుఃఖానుభవము తెలి
సికొనుటకును కోరుదురు. కులశేఖరులు ఔషధమును
తెలియపరచెద ననగానే జనులు ఆశచెంది యిట్లనిరి.)
జనులు : మీరే వ్యాధికి ఔషధము చెప్పబోవుచున్నారు?
కులశేఖరులు: జననమరణము లను ఘోరవ్యాధికి మందుచెప్పెదను.
సాధారణముగ నన్ని వ్యాధులకును ఔషధము లుంచు

96 ముకుందమాల
కొని యుందురుగాని, యీ వ్యాధికి మాత్రము దొరకదు.
రావణ హిరణ్యకశ్యపులు గూడ బ్రహ్మను యాచించి ఆ
యౌషధమును బడయలేక పోయిరి.
జనులు : ఆహా! అట్టి యౌషధము లభించుపక్షమున బహుసంతో
షము. దానిని కనిపెట్టిన వైద్యుని పేరును వినిన
యెడల మందు యొక్క యోగ్యత బాగుగ విశద మగును.
తృప్తియగును.
కుల : యోగనిష్ఠులైన యాజ్ఞవల్క్యాది మునులు దానిని కనిపె
ట్టిరి.
జనులు : ఆ యౌషధమునందు గురుత్వము కలిగినది. అది గొప్ప
వ్యాధిని కుదుర్చు మందే. మఱి అదెక్కడ దొరకును?
కుల : ఎక్కడికిని పోనక్కరలేదు. మనసులోనే యున్నది.
జనులు : లోపల చీకటిగా నున్నదే.
కుల : ఇతరౌషధములను వెదకి తెచ్చుటకు దీపముండవలెను.
ఈ మందు స్వతః ప్రకాశము గలది. కావలయునని తల
చిన యెడల జ్యోతి రూపమున నుండు ఆ లోపలిమందే
అన్యదీపసహాయము లేకయే కనబడును.
జనులు : దాని వెల యెంత?
కుల : వెల లేదు. దానికి ఇంతయని ధరలేదు.
జనులు : ఔషధసేవ చేయనారంభించినవాడు ఒకటివెనుక నొకటిగ
వివిధములైన మందులను పుచ్చుకొనవలసియుండును.
అందుచేత శ్రమ కలుగును. ధనవ్యయ మగును. అట్లే
యీ యౌషధము పట్టక పోయిన యెడల మార్చవలసి
యుండునా?

मुकुन्दमाल 97
कुल : इदि आ मंदुलवंटिदि कादु. इदि ओके मंदु.
दीनिनि पुच्चुकोनिन पिदप वेरॊक्कदानिनि पुच्चुकोनव
लसियुंडदु.
जनुलु : दानि पेरेमि?
कुल : आ मंदु कृष्णुडनु पेरुगलदि.
जनुलु : गॊप्पमंदु. गॊप्पव्याधिनि कुदुर्चुनु. गॊप्पवारु
कनिपॆट्टि नट्टिदि गॊप्पव्याधिनि पोगॊट्टुमंदु मिगुल
चेदैयुंडुनु. देहपुष्टिकी तीसिकॊनु मंदु मधु
रमूग नुंडुन ట్లుंडदु. ई मंदु चेदुग
नुंडुना?
कुल : ई मंदु अमृतमुगा नुंडुनु. लोपलिकि पोयि
पनिचेयुनु.
जनुलु : नमल वलसियुंडुना? कष्टमुग नुंडुना?
कुल : नमलवलसिन पनिलेदु. पानमु चेयवच्चुनु. सुलभ
मुगाने लोपलिकि पोवुनु.
जनुलु : मिगुल मधुरमुग नुंडु औषधमु अंतगा पनिचे
युदे?
कुल : त्रागुवఱकु अमृतमुग नुंडुनु. लोपलिकि पोगाने
औषध मगुनु. सकल रोगमुल बोगॊट्टि सुख
मिच्चुनु. इतरौषध सेव चेयुचु अपथ्यमु चेसिरेनि
व्याधि मरलं वच्चुनु. आ मंदुलु तात्कालमुनकु
सुख मिच्चुनु. ई योषधमु शाश्वतसुख मिच्चुनु.
मा मुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्,
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः.
-- गीत. 8.15

98 ముకుందమాల
మరల పుట్టవలసిన అక్కర యుండదు.
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుః ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ,
తస్మాదపరి హార్యేఽర్థే న త్వం శోచితు మర్హసి.
-- గీత. 2.27 శ్లోకములందువలె
జనన మరణములు లేకుండ పోవును.
18
హే మర్త్యాః పరమం హితం శృణుత వో వక్ష్యామి సంక్షేపత
స్సంసారార్ణవ మాపదూర్మిబహుళం సమ్యక్ప్రవిశ్య స్థితాః,
నానాజ్ఞాన మపాస్య చేతసి నమో నారాయణాయే త్యముం
మంత్రం సప్రణవం ప్రణామసహితం ప్రావర్తయధ్వం ముహుః.
ఆపత్ = ఇడుమ లనెడు, ఊర్మి = అలలచేత, బహుళం = గొప్పదైన,
సంసార+అర్ణవం = సంసారమనెడు సముద్రమును, సమ్యక్ = లెస్సగా, ప్రవిశ్య =
ప్రవేశించి, స్థితాః = నిలుకడగా నుండునట్టి, హే మర్త్యాః = ఓ మనుష్యు
లారా, వః = మీకు, పరమం హితం = మిక్కిలి మేలుగలిగెడు సంగతిని,
సంక్షేపతః = సంగ్రహముగా, వక్ష్యామి = చెప్పబోవుచున్నాను, శృణుత = వినుడు,
నానాజ్ఞానం = సకల విధములైన యజ్ఞానములను, అపాస్య = విడిచిపెట్టి, సప్ర
ణవం = ఓంకారరూప ముఖ్యప్రణవముతో గాని, అంకారరూప గౌణప్రణవముతో
గాని కూడినదియు, ప్రణామ సహితం = నమస్కారముతో గూడినదియు
నగు, నమో నారాయణాయ+ ఇతి = నమో నారాయణాయ అను, అముం
మంత్రం = ఈ మంత్రమును, చేతసి = మనసునందు, ముహుః = పలుమారు,
ప్రావర్తయధ్వం = జపము చేయుడీ!
ఆపద లనెడి యలలచే బహుళమగు సంసారసముద్రమును పొంది
యుండు మనుజులారా! మీకు హితమొక్కటి సంగ్రహముగా చెప్పెదను,

मुकुन्दमाला ९९
विनुडु. नानाविधमैन अज्ञानमुनु वदलि मनसुनन्दु प्रणवमुतो
गूडिन 'नमो नारायणाय' अनु मन्त्रमुनु प्रणाममुतो माटि
माटिकि वल्लिम्पुडु.
कुलशेखरुलु : ओ मर्त्युलारा! मीरु मर्त्यु लगुटचेत शाश्वतमुग
नुन्दु मनुकोनकूडु. ओकवेळ नूरु संवत्सरमुलु
लुण्डिननु--
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च,
तस्मा दपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितु मर्हसि. '
अनु भगवद्गीत 2अध्या. 27श्लोकमुलोवले चाववलसिनदे. मीकु
परमहितमुनु जेप्पेदनु विनुडु.
जनुलु : विनु डनुचुन्नारु. परमहितमुनु जेप्पेद मनुचु
न्नारु. मिगुल श्रम पेट्टेदरा?
कुल : संग्रहमुग जेप्पेदनु. मुन्दु चेप्पिन मन्दुनु पुच्चु
कोनिये तीरवलयुनु.
जनुलु : पुच्चुकोनिये तीरवलयुना?
कुल : मरल अडुगनेल? मीरु संसार मनु समुद्रमुन
आपद लनेडु अललचेत कोट्टबडुचुन्नारे.
जनुलु : परुगेत्तिपोयि तप्पिंचु कोनरादा?
कुल : दानिलो बागुग दिगितिरि. परुगेत्तजालरु. काम क्रोधमुलकु
लोबडितिरि. नेनु चेप्पनट्टि औषधमुनु पुच्चुकोनुडु.
व्यवसायात्मिका बुद्धि रेकेह कुरुनन्दन,
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्.
-- गीत. 2.41श्लोकमुलोवले