मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

80 MĀNASĀRA
131. A. B. F. गर्ते गर्भ for the first expression.
132. A. B. F. नात्युच्चं नातिनीचं च for the first pāda।
133. I. J. भूतलयै गर्भ च for रुद्रालये गर्भम suggested by B.
134. (1) B. धिष्ण यत्र। (2) I. J. चिन्तं for चिन्हं।
135. A. F. चिन्हं च (1) B. चिन्हं हि।
136. The reading हैमेन for मैमेन as given in Mayamata (XII-46)
seems better in view of the fact, that silver and such other things are
mentioned in the following lines; see also line 159.
137. (1) B. खागये for रौप्येण। (2) I. J. शं, B. शंकंरु for शङ्कु। (3) I. J
न्तु for तु।
138. (1) A. F. गदासौने स, B. गदासौसेन। (2) A. F. वायसो च, B.
चायसेन।
139. (1) I. J. दिक् for प्राक्। (2) I.J. तार्क्षि for तार्थ्यं।
The expression ब्रह्मागर्भम् between lines 140, 141 is not found in any
other Mss. except I. J.
144. B. हेमं च।
146. I. J. तान्यस्य for वा ततो suggested by A. F. B. The required
expression seems to be कमण्डलं वा ततो।
147. A. F. तीक्ष्ण विन्धं, B. तीक्ष्ण वन्हिं for कृष्णवर्णं।
148. B. चरमर्गमिहोच्यते, then adds द्विजातीनां च वर्णानां प्रतिमंत्र स्वरूपकम्।
151. I. J. तद्विनानि च, A. F. तविद्वाचे.... for तत्तच्चिन्हानि।
152. A. F. वेद for देव, which is an instance of gross carlessness.
155. A. F. चित्रं च, B. कृत्रंय कूदंदंडं च कूटदल इं इं for the first expres-
sion.
156. I. J. चतुर्दश for चतुर्दिशि suggested by the other Mss.
158. (1) A. F. गज। (2) I. J. चित्रं for छत्रं।
159. B. हेमाच निर्मितं सर्वं which is apparently the better reading.
160. I. J. यामस्य for य मध्य।
161. B. मार्गवः for मार्गेवत्।
162. A. F. B. विवर्णं शूद्र विन्यसेत्; this reading, corrupted though,
supplies the missing reference to the foundations of the buildings
for the Śūdras who are more distinctly referred to in line 164. The

CRITICAL NOTES : CHAPTER XII 81
Mayamata also has similarly slighted the Vaiśyas and the Śūdras
showing its south Indian origin (XII. 77, 82):
राजद्वारे भवेद्गर्भमन्येषां तु यथार्हकम् ।
बीजं हिरण्मयं च शूद्रगर्भं वैश्ये च सम्मतम् ॥
163. A. F. चेन्द्र, B. रुद्र ।
164. (1) I. J. विशाल for विशां । (2) A. B. F. रुद्राणां for शूद्राणां ।
166. The expression within brackets is not found in any other
Mss. except I. J.
167. (1) A. B. ग्रामादि । (2) I. J. नरादीनां ।
168. B. कोटादीनां च for कोलादि ।
169. B. सदापिक for चरवास्तु, A. F. शरावास तथापि वा ।
.173. B. विदानति, A. F. बितति, I J. विधादिति for विवर्धनात् ।
A. F. omit lines 178 and 179.
177. I. J. चायसं for 'च वायसा ।
178 B. एषु साध्यविष्टयाभ्येवं नृत्यकुंतेनैऋतौ ।
179. B. मायसं, A. F. मालयम् for चायसम् ।
180. (1) A. F. राक्ताक्षंतु, B. राज्येतु for the first expression, (2) B.
राजतं, A. F, रजता । (3. A. F मैज्झके, B. भाशकं for the last expression.
182. (1) B. नल for ग्राम । (2) I. J. जल वेशमस्य, other Mss. वेशस्य ।
183. (1) I. J. मुच्यते for मध्ये, suggested by A B. (2) A. B. F. नंतं for
गर्भं । (3) B. तरांञलिं, A. F. नरांजली ।
184. B. मत्स्य कूर्मातु राजतौ for the second pāda ।
185. B. I. J. विधासेतु for विन्यसेत्तु ।
186. B. मध्य स्वर्ण कुलिंदं च, A. F. मध्यस्वर्ण कुलिरं च for the first
pāda.
187. (1) A. B. F. भूमम्यग्तं, I. न्तु ग्ंतं । (2) B. द्वादशं ततः, A. F. pāda
द्वादशाश्चति ।
A. B. F. read this line between lines 4 and 5.
188. I. J. अथमेषु for प्रथमे ।
191. I. J. पादोनमाधि for पादमाधिक्यम् ।
192. I. J. माय for याम ।
6

82 MĀNASĀRA
194. A. F. चेष्टकैस्तथा, B. चेष्टकास्तथा ।
This line is more expressly read in Mayamata (XII, 103):
शैले शिलामयी प्रोक्ता चैष्टके चेष्टकाः शुभा ।
197. I. J. पश्चान्नु, the other Mss. पश्चात्तु ।
˙ 198. I. J. वाम, A. योग, B. ग्राम for the first बाथ । (2) B. वायव्ये चाथ ।
199. B. (1) हर्म्येषु सर्वेषां । (2) I. J. संन्मै for सद्मैः, A. F. सध्रैः ।
201. B. स्कंधांतं च for गलान्तकम् ।
-202. A. B. F. द्वापि for वापि ।
203. (1) I. J. श्वा for वच्चो । (2) B. चादि रत्नानि च्वौषधिरकं ।
205. I. J. प्रतिष्ठदेशकालं for प्रागिष्टके शकारं ।
(2) I. J. तुष्टि for तुष ।
206. (1) I. J. सकरस्य चो सकारं स्यादु । (2) A. F. च, B. द ।
207. I. J. त्सा for चा ।
208. B. दोषं for पश्चिम ।
209. I. J. चोक्तमिन्द्र for चोत्तरं चेन्द्र, suggested by B.
210. I. J. चाष्ट for चौघ, B. चौधरत्नानि ।
211. I. J. कं चो for कश्चो ।
212. (1) B. वे, A. F वेश for शिले । (2) A. B. F. लिङ्गानि ।
(3) B. तान् गृहाशिनः, A. F. संगृही शिल्प्यना ।
213. A. B. पुंदेवता for पुरुषं, which is apparently the better reading.
215. (1) गर्भान्त for गर्भम । (2) I. J. गर्भं, B. गर्भं च ।
217. (1) A. F. I. J. यस्तु, B. यस्मिन् । (2) A. B. F. संगृह्योत्वागमोक्त वत्,
B. गमोमवेत्, I. J. .स्वगृहेत्वासमोक्तवन् ।
Colophon.—A. I. J. त्रयोदशो, B. षोडशो ।

CRITICAL NOTES 83
CHAPTER XIII
2. I. J. चा संध्रु for चापपीठं हि संश्रि ।
3. A. F. पदे, B. यदि for तत् ।
4. (1) A. F. तंशे, B दंशे for मांशेन । (2) A. B. चैक ।
5. A. B. F. कान्तकम् ।
6. A. B. F. भेदमुदीतम् ।
7. I. J. मिथ्या for मध्य ।
8. A. F. गैकांश ।
9. F. विभाग for द्विभागं ।
10. B. षोडशं वापिं शांतिकादीन् पुरोन्नत, A F पिशाचादि । शरोन्नतं, I. J.
रित्तिकादि शिरोन्नतम्; the correct expression (within brackets) is suggested
by the fact that the height is always divided into five kinds techni-
cally called शान्तिक, पौष्टिक, जयद, सर्वकामिक and अद्भुत; see also lines 13
and 15.
13. A. B. F. पंचाथे for पञ्चधा ।
16. (1) B. हर्म्यमिति for the first expression. (2) B. विधा। (3) I. J.
न्दिशिरो इतम् for दि शिरोन्नतम् B.-शरोन्नतम् ।
17. A. B. F. पद्माध्वायिकमेववा ।
18. A. B. F. वा for च ।
19. The emendations within brackets are suggested by the line
34, etc.
22. I. J. का for कार्के, B. व त्रयोदश ।
27. J. I. वास्तु for हस्त ।
30. I. J. मखढपा for दण्डमा ।
31. B. दण्डे, A. F. तत्त्वं साध्य द्विगुणदंडं वा । (2) B. दण्डकमेववा ।
35. A. F. I. J. गरुड for गत्य ।
37. A. F. एकोन, B. एकोन्नतं परित्यक्तं ।
40. I. J. द्वादशां, A. B. द्वयांश ।
A. F. omit the next two lines 41—42.

84 MĀNASĀRA
41. B. मध्येतु for मर्धेन।
42. B. मध्येन for चर्धेन।
43. B. पाद for भाग।
44. I. J. अंशं for त्र्यंशं।
46. B. भाजिनं for वाजनं।
47. A. F. B. चार्ध for सार्धं।
48. A. B. F. नं भुजमेवच।
49. (1) A. F. कंठ for कंप। (2) B. मध्ये for मर्ध। (3) I. J. ध्वनैश for
ध्वंशेन।
50. (1) B. कंषरं for कन्धरं। (2) A. B. F. मध्येन।
51. I. J. द्विशान्त for दृशांत। (2) A. B. F. मध्येन for मर्धेन।
52. The expression within brackets after line 52 is not found in
any other Mss. except I. J.
53. I. J. त्यां षोडशा for त्यंशंषडा।
54. (1) A. B. F. त्रयांशंच। (2) I. J. वाधि for वोश।
55. (1) I. J. साक्ष for चाक्ष suggested by A. B. F. (2) B. कं न for कम्प।
56. A. F. नवमांशकम् for the last expression।
57. I. J. चोर्ध्वं स्त्रो, B. स्त्रा, A. F. नेत्रा।
58. B. चार्ध for चांशं।
59. (1) B. किंचित् for केचित्। (2) I. J. पीठं for पीठोञ्चं स्यात् A. F.
चत्रिंशात्।
61. I. J. सार्धकं for चार्धकं suggested by B. and the other Mss.
62. B. कन्दरम्।
63. A. F. कंपमर्धं तदङ्गं, B. कपमब्जं तथाचोर्ध्वं क्षेपणं कंपमानकं।
The next 54 lines are lost in B.
64. (1) A. F. चार्व। (2) A .F. कंठ for कन्धरं।
65. (1) A. F. उपमांशेन। (2) I. J. मयोपत्यं for चाष्टो पद्मं।
66. B. द्वंशं for द्यर्थांशं।
69. A. F. चार्धा for सार्धं।
70. (1) A. F. ततः for अथवा। (2) I. J. सार्धांश for एकांशाधिकं, but in
order to make the total number 32, it is necessary to make this moul-
ding one part as suggested by B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIII 85
71. A. F. मध्य for अर्धं ।
72. A. F. मध्येन for अर्धेन ।
73. A. F. मध्यं for अर्धं ।
74. A. F. द्वि द्वि for द्वि.।
75. I. J. स्तरांशं, the other Mss. सप्तांशं ।
77. I. J. त्रियंशं च सा, B. त्रितयांसं(शं) च ।
78. For reasons given under 70, शिवांरा for सार्धांश must be read to
indicate one.
80. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
81. (1) A. F. मध्यं for मर्धं । (2) A. F. कंठं for कर्णं ।
82. (1) F. विभागं for द्विभागं । (2) A. F. दवे for दल । (3) A. F. क्षेषषार्थं ।
83. (1) A. F. कंठ for कंखं । (2) I. J. ध्वं for र्धं ।
84. I. J. तन्मध्ये for तदूर्ध्वं । (2) A. F. चार्ध for सार्ध । (3) A. F. कंठ
for कर्णे ।
85. (1) I. J. मर्ध, B. चार्धं । (2) I. J. वार्थ, B. स्रार्ध । (3) A. F. चार्थके ।
86. A. F. चार्यं ।
87. A. F. चार्धांशं ।
88. (1) I. J. त्य....for प्रतिमद्र ; (2) I. J. पादै......स्तु for पादस्तस्तु ।
89. I. J. खां कम् for खामासनान्वितम् ।
The expression within brackets between lines 89, 90 is found
only in I. J.
90. A. F. त्रिभागेन for त्रिंशतिभागेन ।
91. I. J. महांशकम् for महाम्बुज ।
92. A. F. कंठदृक्चार्ध, I. J. कम्यक.....त्सार्धेकम्बं ।
94. A. F. कंठमष्टां ।
95. (1) A. F. omit स्यात् and, in its place, read चार्धं ।
(2) A. F. गोपानकत्रि ।
96. (1) I. J. वास for वाज । (2) A. F. संमितम् ।
98. A. F. सार्धं for सार्ध्वंयंशं ।
99. A. F. क्षेपशार्धांशकं कंठकंपमध्यं ।
100. B. द्वंशन्तु for द्वयं तु ।
101. A. F. मल्यांशे चेत for the first expression.

86 MĀNASĀRA
102. A. F. मध्यं for मर्धे ।
103. A. F. चैव''''सार्धं ।
106. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
107. I. J. नपरि for नान्तरि ।
108. A. F. मध्यं मर्धे ।
109. A. F. मध्यं for मर्धं ।
111. A. F. ताध्यर्ध, I. J. तार्धार्थे for स्यात्तत्समं ।
112. A. F. कंठं for कण्ठे ।
114. A. F. read second pāda as प्रतिवाजः समीरित ।
The next four lines lost both in I. and J. are necessary here.
115. B. चातुर्वि, चाब्जं कृत्वे ।
117. B. षष्ठांश, तदूर्ध्वकं ।
118. B. मर्धांग for कम्पमर्धं ।
119. (1) I. J. प''''तु, A नव, B. पदमं । (2) I. J. घां for यां ।
120. A. F. पतियुतं, B. प्रतियुतं for the last expression.
121. (1) A. F. नांतरे कंठे, B. चोत्तरे कण्ठे । (2) I. J. उ for चो ।
122. B. सोपान for गोपान ।
123. (1) I. J. द्वि for द्वयं, B. ध्वं । (2) B. झोतां च, A. F. have a lacuna
before वाजनं ।
The expression within brackets between lines 124, 125 is
found only in I. and J.
125. For उमापति suggested by B., I. J. read उमाय ।
126. A. F. यत्रयेदेवमुक्तानि, B. यत्रय, I. J. यक्ष्ययेदेव मुक्तादि ।
127. (1) A. F. हेवादि, B. देवाति । (2) B. निर्गमनमिहो, A. F. निर्गमंमह योर्ध्वते ।
128. A. F. चोपि for उप ।
130. (1) B. तन्त्रिपादा । (2) A. B. F. तुवा for ततः ।
132. B. माननं for मानेन ।
133. (1) A. B. F. दण्डसमं वाथ, I. J. दण्डयाधिकं । (2) A. B. F. मेववा ।
134. This line, lost in I. J., is necessary here.
A. F. त्रिपादाधि मेववा ।
137. I. J. वार्ध, B. चार्थ for सार्धं ।
138. B. मुच्यते, A. F. मोक्ष्यते ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIII 87
140. I. J. द्विगुणा ।
141. I. J. दण्डमानेन for हस्तमानेन, which has been described in 133.
143. A. F. वार्धनिर्गमं ।
145. (1) A. F. B. भाग for भागपादादि । (2) B. मुद्दनो for मूर्द्धं । (3) A. F.
वशां, B. विशां for वशात् ।
146. A. F. पद्मजात्येन, B. तन्न ।
148. B. मंदीन, A. F. नादीनि कंपयेत् ।
149. (1) B रत्न । (2) I. J. रक्तैराद्य for पत्रायै suggested by the
other Mss.
150. I. J. अन्येरुपमल for अन्यैर्युक्तं स्थलं ।
151. A. F. कोषेषां मकरे, B. कर्षोषां मकरैः प्रकरं कृतं ।
F. omits the next three lines.
152. (1) A. F. तरै, B. तरे, व्याघ्र । (2) I. J. सिह्ना for सिंहा ।
153. A. F. अश्वे भद्रेण, B. बिभदध्रेण ।
154. B. न्यान्यान्युक्तानि सर्वेषां ।
Colophon :—I. A. चतुर्दशो, B. सप्तदशो for त्रयोदशो ।

88 MĀNASĀRA
CHAPTER XIV
2. A. F. त्रिंशदं, B. द्विशतं, I. J. त्रयोदशं for त्रिंशत् ।
3. B. कुंदिमदात्शोन्नतं for the second pāda.
4. I. J. न्तन्त for णां तु ।
7. A. B. F. चैक for पक ।
8. A. B. F. कुर्यान्मसुरकोन्नतं for the second pāda.
9. B. जन्मादीनां तु वासानां for the first pāda.
10. B. दृष्टाश पत्रकं for the second pāda.
12. (1) A. F. कंठ, B. कर्कट for कण्ठे । (2) B. कूपं for कम्पं ।
13. B. शिवांशं for गुणांशं ।
14. I. J. दङ्गं for दंशं ।
17. A. B. F. त्रिश्नवांशोच्चं, I. J. वाक्षनवां......... ।
18. B. हर्म्ये for कुर्यात् ।
19. I. J. हिं for द्वयं ।
20. (1) A. F. प्रशस्यो for वपस्य । (2) B. वप्रतुंगं च विशकं for the second
pāda.
21. I. J. युक्त, B. युक्त्या तु, युग्म seems to be another possible reading.
22. (1) B. विंशदं for चतुर्विंशं । (2) B. बद्धं मसू ।
The expression within brakets between lines 22, 23 is found only
in I. and J.
23 B. साष्टांश, A. F. चाष्टा । (2) B. कृति for कृते ।
24. B. त्रयांशकम् for सप्त'शं ।
26. (1) I. J. हिं for द्वयं । (2) B. त्रिपदं पहिके द्वयंशे for the second pāda.
27. I. J. कृत्य for कृत्या ।
28 (1) B. वद्ये for वाजने, A. F. omit this in lacunæ. (2) I. थे। for धो ।
29. I. धो for धो, B. धें ।
31. A. F. क्रममेकं ततोकंठं, B. कंपमर्धं तदाकणं ।
33. A. F. ततो, B. तयो ।
The lines 35 and 36, lost in I. J., are necessary here.
B. omits lines 35–37.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 89
38. B. कन्ध्रं for कम्पनं ।
The expression within brackets between lines 43, 44 is found only
in I. and J.
45. I. J. द्वि द्वयं, B. स्यात् द्वयर्धैतु for सार्धं ।
46. B. सार्धांशं for सप्तांशं ।
47. B. मध्यैकं for मंशकं ।
49. (1) I. J. गन्धम for गजैरे । (2) A. F. गजैश्चैवतु ।
50. B. शदंशकं for the first expression
51. I. J. प for चै ।
52. I. J. वि for द्वि । (2) A. F. पद्वृ' वा, B. omits the second pāda.
53. I. मै for पैः ।
54. B. दिक्कं for धिकं ।
55. A. F. वश्योर्ध्वं, B. यत् सार्धं, I. J. सोर्ध्वं for वचोर्ध्वं ।
57. (1) A. F. कंठ for कर्णं । (2) B. मूर्न्नि for मूर्ध्वं ।
59. (1) B. पूर्वोक्तवत् । (2) B. कंपमंशं शराशकं, A. F. कंपमंशांतरंशकं ।
60. I. द्वि for द्वयं ।
61. A. B. F. प्रतिश्चैवांश ।
62. I. वक्षै for यद्म ।
63. (1) I. तै for तैति । (2) I. J. चालयाम, B. चालयानां ।
64. (1) B. सौम्यं for कम्ने । (2) For तं, B. तच्च ।
The expression within brackets between lines 64, 65 is found only
in I. and J.
68. A. F. कंठं for कर्णं । (2) A. F. तथांकुशं ।
69. A. F. द्वयंशं, B. त्रिकंपं for त्र्यंशं ।
70. (1) A. F. कंठांशं, B. कण्ठांशं for कर्णान्तं । (2) A. F. कंपमांशाब्न ।
71. B. omits this line but adds, between 71 and 72, the following
fifty-two lines which are hopelessly corrupt :—
द्व्मब्जं स्याद्वंशश्च द्वंशं चोपरि पट्टिका ।
तदूर्ध्वं चार्धपद्मार्धं कंपकर्णे दशांशकम् ।
त्र्यंशांशं कंवामंशेन वाद्योपद्मं च कारयेत् ।
तदूर्ध्वे कंपमर्धांशं चांशं चोपरि कंदरं ।
………शकं चोर्ध्वं क्षेपणाद्वूर्ध्वकांम्बुजं ।
अंशवोच्च त्रियोशस्यादालिंगं चार्धभागिकम् ।

90 MĀNASĀRA
एकं चांतरितं चोर्ध्वं सार्धांशं प्रतिवाजनं ।
अथवा चोपपीतोञ्चं तदैवांशादिकं तत्तूहर्म्यांशकं कंममध्येनकारयेत् ।
तत्समं कंदरं प्रोक्तं कंपमर्धं तथाऽब्जं ।
तदूर्ध्वे च द्विभागेतु वस्त्रं कुंभं प्रकारयेत् ।
दशमर्धांश कंपं..................यं ।
उत्तरं सार्धकंपं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धं सरोरुहं ।
कपोतोऽञ्चं त्रियंशं च चालिंगं सार्धकं भवेत् ।
अंशेनंतरितं चोर्ध्वं सार्धांश प्रतिवाजनं ।
तदंशांशामाधिक्यं जन्मांशं...................
.........द्रकंपमर्धेनपद्मोत्सेदं गुणांशकं ।
कंपमर्धं तथाकर्ण कंपमर्धं तथांबुजं ।
त्रिभागं रत्नपट्टं स्यात् दलाक्षेपञ्चार्धकं ।
कंपमंशं तदूर्ध्वे च दक्षिणं चैकमंबुजं ।
क्षेपणं सार्धकं चैव कर्णमेक दशांशकं ।
अथ(थ)वार्थार्ध कंपंच संबुजैश्चाक्षचोर्ध्वके ।
कपोत चार्धजप्तांशं मागसार्धशांतरितं तथा ।
एकभागं प्रतिं चैव सार्धांशं चोर्ध्ववाजनं ।
प्रति........द्मितिप्रोक्तं पादतैस्तु चतुर्विधं ।
देवभूसुरभूपानां हर्म्याखामासनावितं ।
तुंगे त्रिंशतिभागेन जन्मतुंग गुणांशकं ।
अर्धेन कंप(म)धैतु ऋक्षांशेन महांब(बु)जं ।
अर्धकर्महवृचां ...........कंपं तथांबुजं ।
कपोत साध्ययुग्मांशं प्रतिवाजनसंयुतं ।
कषेमष्टांशकं चैवचोत्तरं चैव(क)भागिकं ।
तदूर्ध्वे दक्षिणं चार्धं पद्मगेपानकं त्रिभिः ।
श(शे)षमादिशांतरितं प्रतिवाजनयुतं............चैकभागिकं ।
कंपमर्धं तथांबुजं स्यात् कतोभ्यत्रियंशकं ।
अर्धमर्धांशकं चैव चार्धमर्धं यथाक्रमं ।
पादालिंगांतवितं चैव प्रतिवाजनसंमितं ।
सह्यात्रिंशत्कंतं(तुं)गं द्व्यंशं सोपानमोरितं ।
कंप........नतसोर्ध्व सार्धत्रिंश महांबुजं ।
क्षुद्राब्जं सार्धकंपाध्यं द्वयंशेनांतरितोपरि ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 91
कंपमर्धं तथापद्मं पट्टिकोच्चं द्वयांशकं ।
पद्मकंपमर्धंतथाकंपं विभागेन तु तुंगकं ।
त्रिांशं ..........तरूर्ध्वं कंपमर्धं तथांबुजं ।
कपोतार्यार्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिवाजनं ।
तत्कर्धंतरिकं कर्णं त्र्यंशं चोत्तरांशकं ।
कंपं पद्मं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुणांशकं ।
शेषं..................................गांतरितं ।
प्रतिवाजन संमितं ।
येन त्रिंशदंशंतु तुंगं कृत्वा विशेषतः ।
द्वारं शंखा(गो?) पानसंयुक्तं चोर्ध्वेयुक्त्या स्वलंकृतं ।
द्विभागं जन्मत्तुंगं स्यात् पद्मोच्चं तत्समंभवे(त्) ।
कंमेकेन कर्त्तव्यं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
अथवाचिनवांशोच्च न कंपयुक्तं ।
..........पूर्वोक्ततुंगमानेन पद्मकेतु विशेषतः ।
72. B. पद्मंके for पट्टके ।
73. (1) I. द्विशं । (2) I. ऊ for चो ।
74. I. दनागे, A. F. दानांगे दकाङ्गे ।
75. A. F. पञ्चैर्विशेपेतु । (2) A. F. पुष्पेरत्ने, B. पुष्पद्यंते, I. J. पुष्परक्तैः ।
76. B. पट्टिकामृत्यकंपार्शद for the first pāda.
77. (1) B. त्रियंशं । (2) B. पद्मवृत्ताकृतिमेवच for the second pāda.
80. A. F. नवाधिकशतां................तदा, B. नवादेकादशांशंतु दत्ता, I. J.
दशांशं, the correct reading is suggested by the other Mss. and the line 65.
81. (1) I. J. जन्मान्तं for जन्मत्तुंगं । (2) A. B. F. omit तद् । (3) A. F.
सार्धवेदां, B. स्यात् घांशं ।
83. (1) I. J. चार्धपद्मं । (2) A. F. वेदांशं for षकांशं, B. leaves this
in lacunæ.
84. (1) A. F. मधै, B. मधै for मध्यर्धे । (2) B. तथायापि for तथा कंपं ।
(3) A. F. कंठ for कणं ।
86. I. J. ऊ for चो ।
88. (1) B. तेषां for शेषं । (2) A. B. F. कुर्याद्देवजन्म ।
90. (1) A. B. F. किंचदेवं । (2) I. J. शेषं for देवं ।
93. A. B. F. भूमिके ।
96. (1) B. A. F. एकांशं । (2) A. F. तेन, B. जन for केन।

...wait,चक पत्रं चorचक्र पत्रं च? It looks like चक्र पत्रं चorचक पत्रं च. Let's look at क: no clear virama/ra-stroke, but might be चकorचक्र. Wait, look at कinकंम: plain क. Here in 108, it's चक पत्रं चorचक्र पत्रं च. It looks like चक पत्रं च`.

• Line 111:
  111. B. कंम(प)मेकेन ।
  Wait, is it कंम(प)मेकेन or कंप(म)मेकेन?
  Look at the first letter: क with anusvara: कं.
  Second letter: म.
  In parentheses: (प).
  Then: मेकेन -> कंम(प)मेकेन ।

• Line 112:
  112. (1) B. पद्मंश । (2) B. चंशो for द्व्यंशं ।
  Wait, चंशो for द्व्यंशं । or द्वंशं ।? Look at द्व्यंशं: द् + व्यं + शं.

• Line 113:
  `113. I. शंश for चा

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 93
The expression within brackets between lines 143, 144 is
found only in I. J.
144. (1) B. अधिष्ठानदशांशंगं for the first pāda. (2) A. B. F. मध्यार्धं ।
145. (1) B. अधार्धा । (2) B. मानांशं for भूतांशं ।
146. I. omits चाऽञ्जं ।
147. B. लिंगंच ।
148. I. द्विंशे, B. द्वयंशी ।
149. B. द्वात्रिंशदं ।
150. A. F. मध्यर्धे ।
151. (1) B. प्रोक्तं तत् for the first two words. (2) I. मांशांञ्जकं for मं
चाऽञ्जकं ।
153. B. चैक for चाक्ष ।
155. A. F. I. शेश, B. शेन for संशामंशं ।
157. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
161. B. यन्यशं for वन्द्यंशं ।
162. I. द्विविं for द्वयं ।
164. I. J. ऊर्ध्वशेन ।
167. A. F. B. मिति for मुदीरितम् ।
168. (1) I. देवानांमशनालयेत्, A. F. देवानांशंभुनालयेत्, B. देबोनां शंभु-
रालयेत् । (2) I. सिद्धयै, B. पल्यै for पालये ।
The expression within brackets between lines 169, 170 is found
only in I and J.
170. A. F. तलांगुकं for कलांशाकम् ।
173. I. अथो for यथो ।
174. B. कोपमं for कम्पम् ।
176. I. द्विं for द्वयं ।
178. (1) A. F. तत्र, B. मेत for तुङ्गं । (2) B. दृष्टांशं for पञ्चांशं ।
180. (1) I. मेतेन for मेकेन । (2) I. द्विं for द्वयं । (3) B. read 2nd pāda
as कंपमेकेन ऊर्ध्वकं ।
184. (1) I. द्विं for द्वयं । (2) A. F. कंठ for कण्ठे ।
185. (1) I. द्विं for द्वयं । (2) B. चोर्ध्वं । (3) A. B. F. प्रति for प्रतिं
186. (1) B. च स्यात् for चांशं शेषं । (2) I. यणे for वज्रे ।
187. A. B. F. त्रियंशकं ।
190. I. ऊर्ध्व for तदूर्ध्वं ।

94 MĀNASĀRA
192. A. F. चैवकांत्या, B. चैकांतं शांततं तथा for the second pāda.
194. B. omits this line.
The phrase within brackets between lines 194, 195 is found only in
I. and J.
197. (1) A. F. कंठ for कर्ण । (2) B. संगं गुणान्वितम् for the last
expression.
B. omits lines 198—102.
199. I. चाथो for चाधो ।
200. (1) A. F. कंठ for कर्णे । (2) B. मेकेन for मेकांश ।
202. A. F. तदूर्ध्वे ।
203. A. F. रेखां, B. रेखां for मेकां ।
204. A. F. कंठैः for कर्णै ।
205. A. F. शेांश, B. तस्योक्तांशा विस्तारं for the second pāda.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 95
232. I. दुर्ध्वं पद्मांशमंशकम् for तदूर्ध्वं पद्ममंशकम्, see note under. 230 ; the
confusion is the same.
233. A. F. कंप for पद्म ।
236. (1) A. F. गृहा, B. धामा for ग्राहा । (2) A. F. नस्यादि, B. स्यासादि
for नासादि ।
237. B. एतं चतुर्विधं ज्ञात्वा ।
238. (1) A. B. F. वाध for विधिं । (2) A. B. F. धारया for धाराय ।
239. (1) B. कमल for कलश । (2) A. F. देवां भूपति आलयेत्, B. देवभूसुर
मालयम्, I. J. देवान् भूपतिरायलम् for the second pāda.
The expression within brackets between lines 239, 240 is found
only in I. and J.
240. (1) B. तुंग for बन्ध । (2) A. B. F. ने चैकविं ।
241. (1) I. द्विं for द्वयं । (2) A. F. मध्येन for मर्धेन ।
242. A. F. तत्तदुद्ध्वैनं ।
243. I. पद्माधार्धं, A. F.....धैंश, B. पद्मार्थै चार्धे ।
245. B. पद्मामर्धेन ।
246. (1) B. युग्मां for युगां । (2) A. F. कंठ, B. तत्र for कर्णे । (3) A. B.
F. सार्धा ।
248. The expression within brackets between lines 248, 249 is-
found only in I. and J.
249. A. B. F. तदेवं ।
250. (1) I. तदधैंन । (2) B. भंशं for अर्धं ।
252. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
253. I. ध्वं सशोभितम् for धैं सरोरुहम् ।
254. (1) A. F. मध्येन for मर्धेन । (2) A. F. कंठ for कर्णी ।
255. A. F. मध्यन for मर्धेन ।
257. (1) A. F. चाख्वि, B. चाखि । (2) I. भं for चा । (3) B. बाह्ये कंपं
सपदार्कं ।
258. A. F. द्वस्र, B. ध्वस्र पट्टि ।
259. A. F. मितिहो, B. मिहचेत ।
The expression within brackets between lines 259, 260 is found
only in I. and J.
260. (1) B. सार्धं । (2) I. द्विं for द्वयं ।

96 MĀNASĀRA
261. A. F. महाम्बुजं, B. महाचोच्‍चं ।
262. (1) A. F. कंपकंठेन । (2) I. J. क्षुद्रकर्णेन कारयेत् for the second
pāda suggested by the other Mss.
263. (1) A. F. कंठ for कर्णे । (2) A. F. मध्येन for मर्धेन ।
265. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
266. (1) A. F. कंठ कर्णे for the first expression. (2) A. F. मध्येन for
मर्धेन ।
267. B. गुणांशकं for कलांशकं ।
268 (1) A. F. मध्येन for मर्धेन । (2) I. द्वि for द्वयं ।
270. (1) B. तदूर्ध्वे स्पर्शके । (2) I. द्वि for द्वयं । (3) A. B. F. चालि for
मानि ।
273. (1) A. F. कंठ for कर्णा । (2) B. धृक् ।
Between 273 and 274 F. repeats the lines 259—262.
274. (1) I. J. कपोते । (2) A. F. चावि for चाश्वि ।
275. (1) B. omits this line. (2) The peculiar expression द्विभागांश is
apparently due to the desire to keep up the metre.
276. (1) B. व्यामारुचं । (2) I. द्वि for द्वयं ।
277. (1) I. चर्यार्धाङ्गु for प्रत्यर्धांशं न suggested by A. (2) B. प्रत्यर्ध गलं ।
278. A. B. F. सार्ध द्वयं'शं, I. J. सार्धविंश ।
279. (1) I. द्वि for द्वयं, B. ध्वंशकेन । (2) A. F. प्रकृति, B. प्रति for प्रतिमं ।
280. B. एवं तु तद्विधा ।
The expression within brackets between lines 280, 281 is found only
in I. and J.
281. A. B. F. रत्न for रत्नबन्ध ।
In the following 15 lines the codex architypus always reads रक्त in
place of रत्न suggested by the other Mss. which appears to be a better
reading.
282. A. F. अन्य, I. J. प्रत्यर्धांशं ।
283. (1) A. बाधो.चांशं, B. द्वयोश्चांतं, F. बाधोचांशं । (2) I. तदूर्ध्वेध्वे॑नशा- ·
सनम् ।
284. A. F. मध्येन, B. अर्धेब्जं; बन्धांशं चार्धेन् ।
285. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
287. A. F. कुम्भं for कम्पं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 97
288. (1) A. F. omits भ्यां and adds च after न । (2) A. F. reads the
second pāda as भिन्नमध्येन कारयेत् ।
289. (1) A. F., for first pāda, तदूर्ध्वेर्धेन कंप स्यात् । (2) B. शिवांशकं ।
291. (1) A. F. कंठ for कर्णे । (2) B. has an additional word द्व्यंशं
after कर्णे ।
292. (1) I नांशं for नाब्जं । (2) I द्वयौ ह्यंश, another reading द्वयोरुद्वांशं,
A. F. वाद्यौ चांशं ।
293. I. सार्धं for चार्धं ।
294. B. व्याधिपाभादि for व्यालरूपादि ।
The expression within brackets between lines 296, 297 is found only
in I. and J.
B. omits the lines 296-299.
297. (1) A. F. वाजनं तस्या । (2) A. F. तियैतकं for तदंशकं ।
299. (1) I. चर्घ for चब्जं । (2) A. F. कांशं for कम्पं ।
300. (1) B. तु कबांशं for निष्क्रम्पं । (2) I. ऊर्ध्वकेन, B. ऊर्ध्वनच ।
302. B. क्षेपणांशं ।
303. B. कपोतांशं ।
304. B. पठ तु रत्न for the first expression.
The expression within brackets between lines 304, 305 is found
only in I. and J.
305. (1) I द्विंशाश्वं for द्वयंशकं । (2) A. F. द्वयंशकाब्जं । (3) B. जम्बनो ।
306. I. द्वि for द्वयं ।
308. (1) I. चल्प for चव्य । (2) B. प्रति ।
A. F. omit the lines 310-314.
311. B. तथांशकम् for शिवांशकम् ।
313. B. ग्रामादि for पाहादि ।
Between lines 313 and 314 B. adds पतत्तुप्रतिबंधं स्यादवधूसूर्यभूतैः ।
315. (1) B. घ्वों । (2) A. F. मध्येन for मर्धेन ।
316. I. द्वि for द्वयं, B., for first pāda, संबुजं चोर्ध्वपद्मं तु ।
318. A. F. कंठ for कर्णे ।
319. B. पंकजं चैव चोर्ध्वं for the first pāda.
321. (1) B. प्रती । (2) I. J. चोर्ध्व for चार्धं ।
322 A. F. मध्येन for मघन ।
7

98 MĀNASĀRA
323. (1) A. F. मध्येन for मर्धेन । (2) B. omits the second pāda.
324. B. एतत्तु for एकं तत् । (2) B. विविधं ।
327. (1) I. and J. omit this line which seems to be necessary in
order to make up the total of 26 parts.
(2) B. हतंशकैर्गल संयुक्तं for the second pāda.
329. A. F. कंपमेकं तदूर्ध्वं तु for the second pāda.
330. I. J. omit this line which for reason stated under 327 is
necessary here.
331. I. J. एकनागैलमेवच for हतंशकैर्मलमेव च ।
334. A. F. तोवाक्षपट्टिकां, B. व क्षुद्रपट्टिकां ।
335. (3) A. F. कंठ । (2) B. द्व्यांशोध्वे ।
Between lines 335 and 336, I. and J. read in a confused form the
line 346 : एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं कुक्षिवन्धमुदीरितम् कम्पवर्धं चतुर्विधम् । B. adds कंपमेकेन
तत् सर्वतत्समं । निष्कंकं भवेत् । These additions are out of place and have
been left out by all the other Mss.
337. B. मेकं for मोशं ।
340. B. सर्वांलंकार संयुतं for the second pāda.
341. B. चैककं पद्म for चांशकम्पं ।
344. B. मष्टांशमेववा, I. J. मष्टाश्रमेवेच ।
345. A. F. पट्टामवंत्रंवा पद्मपट्टिक, B. समंवाभद्रपट्टंवा पद्मपट्ट तथैवचा ।
The expression within brackets between lines 346, 347 is found
only in I. and J.
347. (1) B. पंत पद for पदं पद । (2) A. F. जन्मादि, B. जन्मादीन ।
348. I. J. तुङ्ग for जन्म ।
351. I. चोर्ध्वेन, B. चध्वं ।
352. (1) I. ब्जैश for ब्जोचा । (2) I. सा for चा । (3). B. भाजनांशकम् ।
353. (1) I. सा for चा । (2) I. सां, B. कां for चां ।
354. (1) I. ञ for न्त । (2) I. J. चोर्ध्वं for चांशं ।
355. I. J. वाजनान्तांशं for वाजनं चांशं ।
357. B. त्रयं ।
358, (1) B. प्रति for प्रतिमेकं । (2) A. B. F. चैकेन ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 99
The expression within brackets between lines 358, 359 is found
only in I. and J.
359. A. B. F. तन्त्रि for तन्त्र ।
360. A. B. F. चद्विधा for चतुर्विधं ।
*श्रीकान्त is stated to be of four kinds but actually there is only one
kind described.
361. I. स्त्रियं for त्र्यंशं ।
362. A. F. प्रतिशं, B. श्रीद्यंशतत्, I. J. अष्टाविंशं for चाष्टांशं ।
363. I. कारयेत् for कन्धरं त ।
364. B. has one more second pāda:—कपोताब्जं त्रयांशकम् ।
365. I. J. repeat the lines 365–367 owing to some confusion.
368. A. B. F. पद्ममे for क्षेपणम् ।
369. A. F. कन्धरोच्च ।
371. A. F. तदूर्ध्वे प्रति चैकेन, B. ऊर्ध्वे चालिंगमंगं च ।
372. (1) I. J. पदमकान्त for श्रीकान्त ।
(2) A. B. F. न्यसेत् for भवेत् ।
The expression within brackets between lines 372, 373 is found
only in I. and J.
373. A. B. F. शंगानां, अंशानां ।
374. A. B. F. रूपेध्म for द्व्येण ।
375. I. समं for समृद्ध ।
377. B. यथाकामं न for यथाशोभं तु ।
378. B. उप for उपान ।
379. B. विधांशी for विधानां ।
Between lines 379 and 380, A. B. F. have 3 lines; (of which the first
pāda of the second line and the second pāda of the third line make the
line 380):—
पद्मतुंगं द्वयांतं स्यात् यथाशोभर्तुं निगर्मं ।
वप्रोच्छ्रं तु समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत् ।
ह्यपनिर्गनिनां तंचयावत् कुमुदनिर्गमं ।
381. A. F. चाम्र, B. चारु for निर्गमं ।
382. A. F. पट्टकोपान ।
A. B. F. repeat the lines 382—383.