मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER X 67
75. A. F. समुदं तदिवं, B. समुदं तुदसं ।
77. (1) A. F. प्रदेशे तु for प्रतितटे । (2) B. दोषकै, A. F. द्रोणैयुक्तं इचैव
for the second pāda.
79. I. J. दुर्लंभ for क्षुल्लक, suggested by A. B. F. and seems more
suited to the sense.
80. A. F. नास्यात् त्राश्रयांद, B. नरस्यादावाश्रयाडु for नास्वादमग्रहार in
I. J. ; the emendation within brackets is suggested by B. A. F.
81. J. I. वर्धकं वप्रमोरितम् for the second pāda ; the emendation
is suggested by B. and supported by the contents (see line 41 above).
82. A. F. कोष्टकम् for कोलक ।
83. (1) I. वद्योन्यांत्य for वर्णांन्तर । (2) B. युक्तं तु स्ववृतम् for जनैर्वृतम् ।
84. A. F. नियतं, I. निर्गमं (which is apparently a copyist's mistake,
see line 42), for निगमं ।
85. A. F. त्ल, B. भूषा for तोर ।
86. (1) B. मंढप for मन्दिर । (2) I. J. स्कन्धावार समन्वितम् for स्कन्धावार-
मुदाहृतम्, suggested by line 42 above.
87. A. F. गृहं तस्यादिकोदिकः, B. गृहतश्चरिररितः ।
88. I. हित्य प्रं, B. भृत्यार्थ for हित्यर्थे ।
89. (1) A. B. F. सताशति for सर्वाननि । (2) A. F. दुर्गादि, B. दुर्गोत्ति
for दुर्गाणि ।
90. A. B. F. रख for वन ।
92. (1) I. मृत for वृत, suggested by J. and the other Mss. (2) B.
सर्व for second पर्व । (3) A. B. F. समीपणे for समीषके ।
94. I. न for तल, suggested by J. and the other Mss. The वनदुग
is defined as खजनोदकं स्तम्बगहनं वनदुर्गं in the Artha-śāstra (see the writer's
Dictionary, page 259). In this line पर्जन्य may mean उदक, प्रन्तर
may stand for गहन and गगन for ख ।
97. B. दुर्गमैः for कन्दरैः ।
98. I. नृपतिः सर्वैत for नृपतिस्तिष्ठेत, suggested by J. and the other
Mss.
99. (1) A. F. पाना for वना, and दृरकम् for दृषकम् । (2) B. नवमेक-
जलाभासात् पमान्य बिट्टुरकम् ।

68 MĀNASĀRA
100. (1) I. संल for सङ्कलं। (2) A. नानामन्त्रिग्रामं; B. omits this,
(3) A. F. गण, B. रण, I. J. गृह, for रथ suggested by line 91.
101. A. F. प्रेतमृद्वैरवी, B. वेदन्त्य for प्रेतादिभैरवैः।
102. (1) A. F. प्रवृष्टीभि, B. प्रवर्ष for शिलावर्षै। (2) I. शेषोक्यं पेश for
रालोक्य वेश, suggested by J. and the other Mss. (3) B. द्विरयोग्यं वेश्मनिर्गमैः।
103. A. F. सामकै, B. समारंभैः for सामर्थ्यैः। (2) J. कृतस्तन्त्र, A. F. कुतंच
for कृतान्तं।
104. I. मित्र for मिश्र, suggested by J. and the other Mss. B. संचारैस्सह-
विस्तृतं for the second pāda.
Between lines 104 and 105, lines 109—111 are repeated in the
Codex Architypus.
105. A. F. तन्नासीत, B. तन्नाशित, J. तन्नाविस्तृत for तन्नास्थितं।
106. B. omits this line. परिधैः(खैः) is another ungrammatical
form, the confusion being apparently due to analogy.
107. I. दुर्गके, B. दुर्गम, A. F. निर्गमे for निर्गम, suggested by J.
108. (1) I. दस्ति for हस्त, suggested by J. and the other Mss. (2) I.
द्यो, B. का for को, suggested by J. and the other Mss. (3) I. J.
क्सम् for वृतम्।
109. तदर्थ is the reading in another place, where the line is repeated;
see note under 104.
110. (1) I. A. F. नगरीखां, B. नगराखां।
(2) We must read either नगराखां or सर्वासां; the former seems
more suitable.
111. A. F. I. J. दिगतायतम् for उत्तरसमन्वितम्, suggested by the reading
of the line elsewhere and seems more suitable, see note under 104.
112. (1) I. परकन्यं for एकरथ्यां। (2) A. B. चैकैक।
(3) A. F. वर्धयेत्, B. पकवीथि विवर्धयेत्, I. विधि।
B. omits the lines 113—115.
113. I. विधि for वीथि।
114. A. F. युक्त for संयुक्त।
115. (1) A. F. J. वास्तु, I. वस्तु। (2) J. वानियं, A. F. वह्निनियं, I. वान।
Colophon:—I. J. A. F. एकादशो, B. पंचदशो।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 69
CHAPTER XI

1. All Mss. have अथ preceding the first line whereof A. F. omit
   शास्त्रे and make अथ as a part of the line. It should be noticed that this
   is one of the badly preserved chapters.
2. (1) B. चतुरस्रं । I. (2) J. and the other Mss. तदा for तत् ।
3. (1) B. ताश्च for तं वा suggested by J. (2) A. F. चञ्च, J. धाञ्च । (3)
   for the last pāda B. चतुर्थांश तथैव च, J. येाकम् ।
4. (1) A. B. F. उत्तमं for उक्तं हि । (2) A. B. F. पकाने, J. omits this.
   (3) I. J. add क्रमशः between lines 5 and 6.
5. (1) I. द्वि for वि suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
   करणे, B. कर for करें ।
   (3) J. वृध्या, B. क्रामेण च ।

70 MĀNASĀRA
16. (1) A. B. F. हर्म्ये । (2) A. F. omit इदम् । (3) B. उक्तम्, I. J. उत्तमम् ।
17. (1) A. F. विशालद(लाद)धिकम्, J. विशालाथै चाधिकम् । (2) J.
हर्म्यक, B. हर्म्यँम ।
18. A. F. तटि, B. J. तति for तत्र । The emendations within round
brackets are suggested by the second pādas of lines 19 and 23, chapter
XXXV.
19. (1) I. उत्सेतधस्य मानं यद्धौनाधिका बाधिका त्रियः ।
(2) A. F. J. बाधितः, B. वादितः ।
(3) The emendation within round brackets is suggested by
the first pāda of line 19, chapter XXXV.
20. I. नानापञ्चाविधानं स्यात् for the second pāda suggested by J. and
the other Mss.
21. (1) A. F. पौष्टिकमध्यममानं, B. पौष्टिकमानं । (2) I. पाष्टिकहर्म्ये च
हीने for the second pāda suggested by J. and the other Mss: this is
obviously a confused reading for जयदं read as जायते by B. in the next
lines. Compare line 24, chapter XXXV.
22. (1) I. द्वयत, B. जायते for द्विगुणं suggested by J. and the other
Mss.
(2) A. F. चमाहृत कर्मत्वितम, I. चाद्भुतं मर्कयुतम् for the second
pāda suggested by J. and the other Mss.
23. I. कराधिकोदयं for कराधिकोदय suggested by J. and the other Mss.
25. (1) B. त्रिदश नवदांतंशकरां तक्तं पञ्चदश विपुलं । (2) J. क्रमदेशकरमा-
रम्य तं च for the first pāda. (3) A. F. विकारं तं for करान्तं च ।
26. (1) I. द्विद्वितलं for द्वितलं हर्म्यं suggested by J. and the other Mss.
(2) B. डंदोरितं ।
27. I. रथ for रस suggested by J. and the other Mss.
28. (1) B. हस्तेन तं for दशहस्तान्तं । (2) A. F. B. omit चेति ।
29. J. करविधिं for करालयं (रान्तं) ।
30. (1) I. द्विद्वितल for द्वितलहर्म्ये suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मुचैरिति for मुख्यैरेतत् suggested by J. and the other Mss.
B. D. omit lines 30-39.
31. A F. पौष्टिकं जयंतं चात् for the second pāda.
32. (1) A. F. द्वौहस्ते विवर्धने प्रोक्तं द्रुतं for the whole line. (2) I. कमता ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 71
33. A. F. विपुलात् for विपुलाव् ।
34. 1. सैक, A. F. संसु for वसु suggested by J. and the other Mss.
35. (1) I. J. सप्रकार for सप्तदश suggested by the other Mss.
(2) I. विंश कथितः for पञ्चधा कथितम् suggested by J. and the
other Mss.
36. (1) A. F. J. चाष्टौ for चारभ्य । (2) J. शत for second दश, A. F.
omit this.
37. (1) A. F. J. द्वौहस्ते विवर्धने प्रोक्तं for the first pāda.
(2) I. विपुलमे च तत्तत् for the second pāda suggested by J. and
the other Mss.
(3) A. F. विशाल for विपुल ।
41. I. J. त्रिधा, A. F. तिथौ for तिथि suggested by the other Mss.
and supported by the context.
42. J. स्थ्ल, A. F. स्थूल for स्थल ।
43. A. F. त्रिमुखविधमुत्सेधं तत् for the second pāda.
44. J. प्रोक्तम् for पूर्ववत् ।
45. (1) A. F. omit दश । (2) A. F. स्तिथौ, J. तिथौ for तिथि ।
(3) I. हन्तम् for हस्तम् ।
46. J. विंशस्त्वेक ।
47. I. J. चेत् for चेति suggested by A. F.
48. (1) For पैष्टिक there is पाष्ठिक on the margin of the codex
architypus. (2) A. F. च शले।
50. A. F. पंचति, I. पादे for पङ्कि suggested by J.
51. It should be noticed that विंशतिः, विंशः and विंशत् are
indifferently read in lines 50, 51.
52. (1) A. F. J. एवं च । (2) A. F. थले for तले ।
53. A. F. J. चादौ चैक ।
54. (1). पडाधिक seems to be misread for शताधिक । (2) I. पञ्चांशाहस्त,
the emendation is made with J. and the other Mss.
55. A. F. जनयति कत्रितयं ।
58. (1) A. F. एतं । (2) A. F. पैष्ठि, पाष्ठिक is written on the margin.
59. (1) A. F. मुदितं, which is the last expression of the preceding
line read at the beginning of this line, (2) A. F. दौ सैक for दावेक ।

72 MĀNASĀRA
60. A. F. एतं मर्म ।
61. (1) J. दूह्यं for द्यम्, A. F. omit this word. (2) A. F. पैष्णोक ।
62. (1) I हनुहस्तासेक for मनुहस्तन्वेक suggested by J. and the other Mss.
(2) वृद्धेन is apparently for वर्धनेन । (3) A. F. एकादशी ।
64. I. द्विगुक्तमुदिम् for the second pāda.
65. I. द्वैक for चैक suggested by J. and the other Mss.
66. A. F. संभवन्मिदं; A. F. रसतल जयतमितं for विपुलं पञ्चकमिति ।
67. This line is very clumsy. The ideas, however, intended to be
expressed by this line are the intermediate type of the six-storeyed buil-
dings and the height called जयद, compare lines 63, 70 ; also 60-61, etc.
68. (1) I. अष्टादश for षोडश suggested by J. and the other Mss. (2)
I. ष for चै । (3) I. विस्तार for हस्त suggested by J. and the other Mss.
71. Both in I. and J, the lines 71—88 occur after line 87.
75. Both for the sake of metre and meaning which is warranted
by the context, the expression मध्यम must be supplied; I. J. have समु
दिष्टम् after क्षुद्र ।
76. A. F. जयता चाहु for जयदं चाद्भुतम् ।
82. A. F. पद्धतल ।
84. A F. सप्तत्रिंशार्ध ।
85. The plural form of कर in this place is peculiar.
88. I. J. रिशाद्वया ।
91. A. F. एव दश शत ।
93. I. J. हस्तादि सन्तु for the first pāda.
94. I. राभ्याच for राज्य चतुश्च ।
96. (1) J. हस्ते for हर्म्ये । (2) I. adds तल before विपुल ।
97. (1) I. रूप for स्तूपि, A. F. स्थूपि ।
98. I. हस्तपर्यंतं for हस्तान्तम् ।
99. (1) I. त्रिंशाधिक for पञ्च । (2) A. F. शराद्विक for चत्वारिंशत । (3)
A. F. J. हस्तान्तम् for हस्तपर्यन्तम् ।
100. (1) A. F. हस्तादिकाष्ट, I. J. पञ्चाकाष्टापश्च ।
101. I. J. तल for दश ।
104. A. F. मध्येकरं पादं द्विकह्वपमाहासं for the second pāda.
105. A. F. मध्यवृत् for पूर्ववत् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XI 73
106. I. तन्त्रि, A. F. वितन्त्र विततष्टैः।
107. A passive verb like the one within brackets must be
supplied in order to make the use विधिः in the preceding line and
पूर्वैकादि here possible, even if the metre of this line be ignored.
108. (2) J. त्रिगुणात् for द्विगुण। (3) I. वधोचि, J. यार्धाधिक्य, A. F.
बाध्याधिक।
109. (1) J. शान्तद्धांशं, A. F. सांताध्यायं सक। (2) A. F. श्रीपाद for
त्रिपाद।
110. (1) I. पाष्ठि for पौष्टि। (2) I. द्वि for वि।
111. (1) A. F. क्रिया (त्रिया) for त्र्यंश। (2) I. J. द्वात्रिंशमाधिकं,
A. F. त्रिंशकमाधिक्यं बाया।
112. A. F. पतासां।
The lines 113 to 121 are lost in J.
113. A. B. पुरैरे।
118. A. F. शिरान्तं, I. J. शालान्तं।
119. A. F. खलान्तं शिवान्तं वा for the second pāda.
120. B. चाद्यो for अन्यो।
121. (1) I. J. add कान्तं before स्यात् and read तुङ्ग without a विभक्ति।
(2). A. F. चैतत् महत् गोपुरे चोत्तरांतं । (2) A. F. हस्त।
122. A. F. भूमाक्ष्यते।
123. (1) I. adds क्षुद्र after चारम्य। (2) A. F द्विट्टि for द्वित्रि।
124. I. नवम्यन्तं।
The lines 125 to 128 are lost in J.
125. A. F. पूर्वेवत्स्को; the usual form in such places is the one
suggested within brackets.
126. (1) A. F. जातिहस्ते। (3) A. F. कादिशर।
128. I. प्रभाकरस्य for प्राहारकस्य।
129. I परभाकुशाला।
130. (1) I. दन्त for दृष्ट। (2) J. तलान्तात्। (3) I. नगे for नरे।
131. I. A. F. त्रितलं, J. भूतलं for त्रितलादि न।
132. (1) I. न्तका for चर्का, A. F. J. दर्का।
136. (1) B. गक्षिकानां for गभस्तिकादीनां, A. F. J. omit this word. (2)
A. F. युध, B. चौदपानां च प्रयायि।

74 MĀNASĀRA
137. (1) A. F. धारखानां for शराखां ।
(2) B. चैक तु प ।
138. J. जीवोनां । (2) I. चैव for चैक ।
139. (1) I. ताला for शाला । (2) I. जे for मेकं ।
140. I. सौम्यकान्त for हर्म्यैकाद्य ।
141. (1) All other. Mss. except the codex architypus omit the last
two words of line 141 as well as the line 142 and first two words of
line 143.
(2) J. कुर्यात्तत्तद्भवन्मृर्थाङ्गं वायुमखिडकारामम् ।
144. J. मर्धाङ्गं वाथ मुण्डिकारामम्, B. मंगंमुदिताकारम्,
A. F. मध्यांगं वायुमुंदिताकारं ।
145. I. J. तुङ्गमण्डपं for भूमिलम्बं ।
Colophon :—
(1) I. J. A. F. द्वादशो, B. पंचदशो ।
(2) F. notices here that “ in the original there is one more
11th chapter treating on different subjects ”

CRITICAL NOTES 75
CHAPTER XII

1. (1) A. F. पजात्यर्थे, B. द्विजातेत्यादि। (2) A. B. F. वक्षैके for वक्ष्यते।
2. I. गर्भेशवास्यमिहो।
3. (1) I. गर्भा सन्तु। (2) A. F. द्वारं for विन्यास।
4. A. F. गर्भपट्ट, B. गर्भंवर, J. गर्भंगृह।
5. I. शुक्ति for इष्ट।
6. संहृत्य in the sense of 'removing' is obriously the intended
   reading in place of संपूर्यं which means 'to fill up with' B. J. तस्यांतत्।
7. A. I. नद्यादि for नद्यद्रि।
8. (1) B. सर्वदावनं। (2) I. मृद्ग। (3) A. F. हस्तस्थलमिदंस्तथा ।
9. (1) I. समुश्चेव। (2) B. दंश for दश, but only seven are actually
   mentioned, not ten.
10. A. F. वसकंदं, B. विसुकंदं for पोनकं तं।
11. I. कंत for कन्द।
12. A. F. काकाल्या, B. काकळा, J. काकोला, I. कामुल्येद्यं।
13. I. दव for भ्रष्ट।
14. I. शाल्मी for शालिमी।
15. (1) A. F. कोद्र, B. कोडपं। (2) I. J. कुर्याद्दामे for कङ्गुयाभ्ये।
16. A. F. I. प्राग्दिशि for प्रत्यग्वि, the west is apparently meant (see
    line 17, where east is mentioned).
17. A. F. कुलं।
18. I. नमानं for तन्मानं supplied by J. and the other Mss.
19. B. तदोद्यान।
20. (1) I. तद्वृद्ग। (2) B. षट्पक्ष।
21. I. J. तत्रपादं for तच्छिपादं supplied by A. F.
22. B. भित्तिरान्त।
23. (1) A. F. त्र्यया, B. त्रियमं। (2) B. सप्त for सर्वं।
24. (1) A. B. F. तदुच्चं त्रिभागैकं। (2) A. F. घानं, B. तानं for विधानं।
25. A. B. F. बहिः स्वन्त।
26. (1) I. J. भित्तिघ्नं for भित्त्युच्चं घनं, B. भिन्नं।
    (2) I. J. वक्षे वन्न वक्षयेत्।

76 MĀNASĀRA
39. (1) I. J. पीठ for उपपीठ । (2) A. B. F. क्रमानन्य ।
40. I. J. केत्वावटे, A. F. हेत्ववटे for हृ' च तदा ।
41. I. J. वेद्य, A. F. वर्ज for चार्च ।
42. B. संकलो ।
43. A. F. गज्ञा, B. गतैं गर्भे for गच्छेत् ।
44. (1) A. F. मन्त्रं, B. मन्त्राः । (2) A. F. I. द्विगतंस्य ।
Between lines 44 and 45 B adds 4 lines which have been left out
by all other Mss. and are very corrupt :
पतन्मन्त्र समुच्चार्य्य सहितं गव्योपषैः ।
पश्चात्तु खण्डिलं कुर्या शुद्धशालि सुरक्षितैः ॥
अभि चक्रे पर्यन्त्य मंडुकं पाद तत् परमासनं ।
गर्भप्रस्तरणं कुर्यालाजपुष्पैश्च शोभितं ॥
48. A. B. F. स्थंडिलोपरि ।
50. A. F. कलशं, B. कलशोपरि, I. J. कलशाङ्गल ।
51. I. J. मुक्च for कूर्च ।
52. A. F. स्थपतिं ।
54. I. J. साक्ष for चाक्ष ।
57. B. विंशात् ।
58. (1) I. J. याद्यो for यार्यो, B. हरि यार्यादि। (2) I. J. स्वां च for स्वांश I.
(3) I. J. भूतरते वतः for भूधरदेवताः ।
59. I. J. सचमुचरन्, B. मादि विस्वांतकं बुधः ।
B. Omits the lines 60-63.
60. A. F. omit the first pāda which I. J. have left in a lacuna.
A. F. divides the next three lines differently and A. leaves the first
pāda of the line 62 in a lacuna which F. has omitted altogether.
62. (1) A. F. प्रतिपन्धस for the first word. (2) A. F. वायव्यत्परमासनं ।
The usual form is परमशायिक (see VII, 10).
63. (1) A. F. read second pāda of this line as that of the next
line and vice versa.
(2) Between 63 and 64 I. J. repeat the line 67 and A. F. read
the lines 63-65.
(3) A. F. पयो वेष्यडा, B. वेक्ष्य for प्रस्तरणं कृत्वा ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XII 77
64. (1) A. F. ज्यालघुजलपुष्पेक्षकं बुधैः ।
(2) The expression within brackets is an unwanted repetition.
65. A. F. व्याहृत्य तोयं वहिं च, B. व्याहृत्यं तु ततो बहि ।
66. A. F. पश्चाश्वभ्र, B. पंचत् स्वभ्रस्य चांतरे ।
67. A. F. पयो वेष्टग, B. वेक्ष्य ।
69. (1) I. J. च्छका..............'त, for सु जाग्रतः, B. तू वर्तनं ।
(2) Strict grammar usually needs 6th case ending in स्थपति ।
70. I. J. युंत............'मदम्, B. D. रूपमन्त्रतः, A. F. श्च सुदान्ततः ।
71. I. J. मण्डपानां, A. F. मण्डपांत प्रवेश्यतु, B. विश्वत, for विश्वतस्तु ।
72. B. संकलो ।
73. I. J. भाजनं, A. F. भाजनात्, B. भोजयेत् ।
In the Mayamata (XII.22) the line is read thus :
पोत्वा शुद्धं पयो राज्ञामुपेयान्विवसेत्ततः ।
75. I. J. दर्पदम् for दर्पंण, but the correct form is given in line 77.
76. B. चायते क्रमः for चायसेन तु ।
77. A. F. नरतेन तूं, B. तजतेन तं ।
78. A. F. शाल्यादि विन्यसेत् कमात, B. शल्याद्वि द्विसेत् कमात् ।
I. J. चतुः शाल्यादि विम्यस्य क्रमा...।
79. (1) A. F. धत्ते for जाति । (2) B. हं, A. F. हिंकुल ।
80. (1) B. हिंताल यान्यशेवापि । (2) I. J. खला for शिला, B. मणेशिला ।
82. A. B. F. राजावर्तं ।
83. (1) A. F. शोष्ष्वैक, B. चोपेतुक्कैकं विनस्य । (2) A. F. मुरय वेगं जलं क्षिपेत्,
B. रेखां चपं, the emended reading within brackets is suggested by
Mayamata (XII. 27).
84. (1) B. अदिति ग्रंधिकं न्यस्य, A. F. आदिते गंडकन्यस्य । (2) अदिति seems
to be the reading as suggested by B, because अदिति is the name of a
distinct quarter. (3) B. पदम, A. F. पय ।
85. (1) I. J. चार्थ obviously for चार्य । (2) A. F. B. सावित्रे ।
86. (1) I.J. सूतम, A. B. F. वज्र for वज्रम् । (2) I. J. केठके for कोष्ठके ।
87. A. B. F. omit this line.

78 MĀNASĀRA
88. I. J. हु A. B. F. मही, for भू ।
89. (1) I. पक्क for पय । (2) I. J. वासेष्टे, A. भासेषु for वासेषु, B. मुक्तारभत्
स्नेहे शेषं ।
90. A. F. कांतैश, B. तंस । चक्र is suggested by the line 136; the
emendation is necessitated by the fact that Agni is mentioned in the
next line.
91. (1) B. सहस्य मुमकाष्ठके । (2) I. J. निह, A. B. सह । (3) श्रयन्त looks
like जयन्त, but the latter is mentioned in line 79, besides the term herein
must imply a material.
92. B. पूर्वे for दुर्वा ।
93. B. चेत for चैक । (2) A. B. F. बुचो ।
94. A. B. F. मूल for मृणाल, the emendation within brackets is
suggested by the fact that the eight deities beginning with Mahendra
are missing from the list of forty-five deities who are intended to be
named in lines 79- 98 (see Chapter VII and note under line 154).
95. · जयन्त, already mentioned in line 79, is apparently for पर्जन्य ।
(1) I. J. नन्दन for चन्दन । (2) I. J. सान्तरिक्ष । (3) I. J. क···स्त for भृगुशं त ।
· 96. (1) I. J. विचत्ते, the other Mss. वितथे । (2) B. सुग्नाभि । वितथ
already mentioned in line 80 and मृग along with महेन्द्र in line 95
are apparently for पूषण and भृश who are missing from the list
(see note under 94).
97. (1) I. J. चे for वे च । (2) I. J. लर्वक for लवङ्ग । (3) I. J. रोगे, A.
B. भृङ्ग । (4) A. F. पलाल, B. पलय । (5) A. F. भवेत् । For the emendation
within first brackets see notes under 94, 95, 96 ; सुग्रीव is already men-
tioned in line 82.
98. (1) A. F. तत् कोलकं । (2) नाग is the required reading.
A. F. omit the next three lines 99-101.
99. B. घंटामंदकमेवच । The emendation within brackets is suggested
by Mayamata (XII. 33).
100. (1) B. चापं । (2) B. पाश ।
101. B. सावर्णेन ।
102. (1) A. B. F. इन्द्राद्यष्ट । (2) B. दिग्भागे for कोष्ठेषु । (3) A. F. दिं,
B. दौत्र ।
103. A. B. F. निश्चलम् for निष्फलम् ।

...wait,कोलतारसमाधर्धंorकोलतारसमाध्र्यं? It has स म ा ध र्धं->धwith repha and anusvara:र्धं. And A. F. समधैर्च्य-> wait, is thatर्च्यorर्य्य? र+च+य? It has a loop like चorर्? It looks like समधैर्य्य? Wait, look at चinचर्मादि(line 128):चis flat on top, curves down-left, horizontal to stem. Inसमधैर्य्य: it has धwithै, then र्on top ofय्य? Actually, look at र्य्य: in older printing, double ya after repha: र्‍य्य. Wait, look at समधैर्य्य: is it समधैर्च्य? Let's compare the letter with चinचर्मादिandयinतयोवान. It's समधैर्य्यorसमधैर्च्यorसमधैर्य? It looks like समधैर्य्यorसमधैर्च्य. Let's write समधैर्य्यorसमधै

80 MĀNASĀRA
131. A. B. F. गर्ते गर्भ for the first expression.
132. A. B. F. नात्युच्चं नातिनीचं च for the first pāda।
133. I. J. भूतलयै गर्भ च for रुद्रालये गर्भम suggested by B.
134. (1) B. धिष्ण यत्र। (2) I. J. चिन्तं for चिन्हं।
135. A. F. चिन्हं च (1) B. चिन्हं हि।
136. The reading हैमेन for मैमेन as given in Mayamata (XII-46)
seems better in view of the fact, that silver and such other things are
mentioned in the following lines; see also line 159.
137. (1) B. खागये for रौप्येण। (2) I. J. शं, B. शंकंरु for शङ्कु। (3) I. J
न्तु for तु।
138. (1) A. F. गदासौने स, B. गदासौसेन। (2) A. F. वायसो च, B.
चायसेन।
139. (1) I. J. दिक् for प्राक्। (2) I.J. तार्क्षि for तार्थ्यं।
The expression ब्रह्मागर्भम् between lines 140, 141 is not found in any
other Mss. except I. J.
144. B. हेमं च।
146. I. J. तान्यस्य for वा ततो suggested by A. F. B. The required
expression seems to be कमण्डलं वा ततो।
147. A. F. तीक्ष्ण विन्धं, B. तीक्ष्ण वन्हिं for कृष्णवर्णं।
148. B. चरमर्गमिहोच्यते, then adds द्विजातीनां च वर्णानां प्रतिमंत्र स्वरूपकम्।
151. I. J. तद्विनानि च, A. F. तविद्वाचे.... for तत्तच्चिन्हानि।
152. A. F. वेद for देव, which is an instance of gross carlessness.
155. A. F. चित्रं च, B. कृत्रंय कूदंदंडं च कूटदल इं इं for the first expres-
sion.
156. I. J. चतुर्दश for चतुर्दिशि suggested by the other Mss.
158. (1) A. F. गज। (2) I. J. चित्रं for छत्रं।
159. B. हेमाच निर्मितं सर्वं which is apparently the better reading.
160. I. J. यामस्य for य मध्य।
161. B. मार्गवः for मार्गेवत्।
162. A. F. B. विवर्णं शूद्र विन्यसेत्; this reading, corrupted though,
supplies the missing reference to the foundations of the buildings
for the Śūdras who are more distinctly referred to in line 164. The

CRITICAL NOTES : CHAPTER XII 81
Mayamata also has similarly slighted the Vaiśyas and the Śūdras
showing its south Indian origin (XII. 77, 82):
राजद्वारे भवेद्गर्भमन्येषां तु यथार्हकम् ।
बीजं हिरण्मयं च शूद्रगर्भं वैश्ये च सम्मतम् ॥
163. A. F. चेन्द्र, B. रुद्र ।
164. (1) I. J. विशाल for विशां । (2) A. B. F. रुद्राणां for शूद्राणां ।
166. The expression within brackets is not found in any other
Mss. except I. J.
167. (1) A. B. ग्रामादि । (2) I. J. नरादीनां ।
168. B. कोटादीनां च for कोलादि ।
169. B. सदापिक for चरवास्तु, A. F. शरावास तथापि वा ।
.173. B. विदानति, A. F. बितति, I J. विधादिति for विवर्धनात् ।
A. F. omit lines 178 and 179.
177. I. J. चायसं for 'च वायसा ।
178 B. एषु साध्यविष्टयाभ्येवं नृत्यकुंतेनैऋतौ ।
179. B. मायसं, A. F. मालयम् for चायसम् ।
180. (1) A. F. राक्ताक्षंतु, B. राज्येतु for the first expression, (2) B.
राजतं, A. F, रजता । (3. A. F मैज्झके, B. भाशकं for the last expression.
182. (1) B. नल for ग्राम । (2) I. J. जल वेशमस्य, other Mss. वेशस्य ।
183. (1) I. J. मुच्यते for मध्ये, suggested by A B. (2) A. B. F. नंतं for
गर्भं । (3) B. तरांञलिं, A. F. नरांजली ।
184. B. मत्स्य कूर्मातु राजतौ for the second pāda ।
185. B. I. J. विधासेतु for विन्यसेत्तु ।
186. B. मध्य स्वर्ण कुलिंदं च, A. F. मध्यस्वर्ण कुलिरं च for the first
pāda.
187. (1) A. B. F. भूमम्यग्तं, I. न्तु ग्ंतं । (2) B. द्वादशं ततः, A. F. pāda
द्वादशाश्चति ।
A. B. F. read this line between lines 4 and 5.
188. I. J. अथमेषु for प्रथमे ।
191. I. J. पादोनमाधि for पादमाधिक्यम् ।
192. I. J. माय for याम ।
6

82 MĀNASĀRA
194. A. F. चेष्टकैस्तथा, B. चेष्टकास्तथा ।
This line is more expressly read in Mayamata (XII, 103):
शैले शिलामयी प्रोक्ता चैष्टके चेष्टकाः शुभा ।
197. I. J. पश्चान्नु, the other Mss. पश्चात्तु ।
˙ 198. I. J. वाम, A. योग, B. ग्राम for the first बाथ । (2) B. वायव्ये चाथ ।
199. B. (1) हर्म्येषु सर्वेषां । (2) I. J. संन्मै for सद्मैः, A. F. सध्रैः ।
201. B. स्कंधांतं च for गलान्तकम् ।
-202. A. B. F. द्वापि for वापि ।
203. (1) I. J. श्वा for वच्चो । (2) B. चादि रत्नानि च्वौषधिरकं ।
205. I. J. प्रतिष्ठदेशकालं for प्रागिष्टके शकारं ।
(2) I. J. तुष्टि for तुष ।
206. (1) I. J. सकरस्य चो सकारं स्यादु । (2) A. F. च, B. द ।
207. I. J. त्सा for चा ।
208. B. दोषं for पश्चिम ।
209. I. J. चोक्तमिन्द्र for चोत्तरं चेन्द्र, suggested by B.
210. I. J. चाष्ट for चौघ, B. चौधरत्नानि ।
211. I. J. कं चो for कश्चो ।
212. (1) B. वे, A. F वेश for शिले । (2) A. B. F. लिङ्गानि ।
(3) B. तान् गृहाशिनः, A. F. संगृही शिल्प्यना ।
213. A. B. पुंदेवता for पुरुषं, which is apparently the better reading.
215. (1) गर्भान्त for गर्भम । (2) I. J. गर्भं, B. गर्भं च ।
217. (1) A. F. I. J. यस्तु, B. यस्मिन् । (2) A. B. F. संगृह्योत्वागमोक्त वत्,
B. गमोमवेत्, I. J. .स्वगृहेत्वासमोक्तवन् ।
Colophon.—A. I. J. त्रयोदशो, B. षोडशो ।

CRITICAL NOTES 83
CHAPTER XIII
2. I. J. चा संध्रु for चापपीठं हि संश्रि ।
3. A. F. पदे, B. यदि for तत् ।
4. (1) A. F. तंशे, B दंशे for मांशेन । (2) A. B. चैक ।
5. A. B. F. कान्तकम् ।
6. A. B. F. भेदमुदीतम् ।
7. I. J. मिथ्या for मध्य ।
8. A. F. गैकांश ।
9. F. विभाग for द्विभागं ।
10. B. षोडशं वापिं शांतिकादीन् पुरोन्नत, A F पिशाचादि । शरोन्नतं, I. J.
रित्तिकादि शिरोन्नतम्; the correct expression (within brackets) is suggested
by the fact that the height is always divided into five kinds techni-
cally called शान्तिक, पौष्टिक, जयद, सर्वकामिक and अद्भुत; see also lines 13
and 15.
13. A. B. F. पंचाथे for पञ्चधा ।
16. (1) B. हर्म्यमिति for the first expression. (2) B. विधा। (3) I. J.
न्दिशिरो इतम् for दि शिरोन्नतम् B.-शरोन्नतम् ।
17. A. B. F. पद्माध्वायिकमेववा ।
18. A. B. F. वा for च ।
19. The emendations within brackets are suggested by the line
34, etc.
22. I. J. का for कार्के, B. व त्रयोदश ।
27. J. I. वास्तु for हस्त ।
30. I. J. मखढपा for दण्डमा ।
31. B. दण्डे, A. F. तत्त्वं साध्य द्विगुणदंडं वा । (2) B. दण्डकमेववा ।
35. A. F. I. J. गरुड for गत्य ।
37. A. F. एकोन, B. एकोन्नतं परित्यक्तं ।
40. I. J. द्वादशां, A. B. द्वयांश ।
A. F. omit the next two lines 41—42.

84 MĀNASĀRA
41. B. मध्येतु for मर्धेन।
42. B. मध्येन for चर्धेन।
43. B. पाद for भाग।
44. I. J. अंशं for त्र्यंशं।
46. B. भाजिनं for वाजनं।
47. A. F. B. चार्ध for सार्धं।
48. A. B. F. नं भुजमेवच।
49. (1) A. F. कंठ for कंप। (2) B. मध्ये for मर्ध। (3) I. J. ध्वनैश for
ध्वंशेन।
50. (1) B. कंषरं for कन्धरं। (2) A. B. F. मध्येन।
51. I. J. द्विशान्त for दृशांत। (2) A. B. F. मध्येन for मर्धेन।
52. The expression within brackets after line 52 is not found in
any other Mss. except I. J.
53. I. J. त्यां षोडशा for त्यंशंषडा।
54. (1) A. B. F. त्रयांशंच। (2) I. J. वाधि for वोश।
55. (1) I. J. साक्ष for चाक्ष suggested by A. B. F. (2) B. कं न for कम्प।
56. A. F. नवमांशकम् for the last expression।
57. I. J. चोर्ध्वं स्त्रो, B. स्त्रा, A. F. नेत्रा।
58. B. चार्ध for चांशं।
59. (1) B. किंचित् for केचित्। (2) I. J. पीठं for पीठोञ्चं स्यात् A. F.
चत्रिंशात्।
61. I. J. सार्धकं for चार्धकं suggested by B. and the other Mss.
62. B. कन्दरम्।
63. A. F. कंपमर्धं तदङ्गं, B. कपमब्जं तथाचोर्ध्वं क्षेपणं कंपमानकं।
The next 54 lines are lost in B.
64. (1) A. F. चार्व। (2) A .F. कंठ for कन्धरं।
65. (1) A. F. उपमांशेन। (2) I. J. मयोपत्यं for चाष्टो पद्मं।
66. B. द्वंशं for द्यर्थांशं।
69. A. F. चार्धा for सार्धं।
70. (1) A. F. ततः for अथवा। (2) I. J. सार्धांश for एकांशाधिकं, but in
order to make the total number 32, it is necessary to make this moul-
ding one part as suggested by B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIII 85
71. A. F. मध्य for अर्धं ।
72. A. F. मध्येन for अर्धेन ।
73. A. F. मध्यं for अर्धं ।
74. A. F. द्वि द्वि for द्वि.।
75. I. J. स्तरांशं, the other Mss. सप्तांशं ।
77. I. J. त्रियंशं च सा, B. त्रितयांसं(शं) च ।
78. For reasons given under 70, शिवांरा for सार्धांश must be read to
indicate one.
80. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
81. (1) A. F. मध्यं for मर्धं । (2) A. F. कंठं for कर्णं ।
82. (1) F. विभागं for द्विभागं । (2) A. F. दवे for दल । (3) A. F. क्षेषषार्थं ।
83. (1) A. F. कंठ for कंखं । (2) I. J. ध्वं for र्धं ।
84. I. J. तन्मध्ये for तदूर्ध्वं । (2) A. F. चार्ध for सार्ध । (3) A. F. कंठ
for कर्णे ।
85. (1) I. J. मर्ध, B. चार्धं । (2) I. J. वार्थ, B. स्रार्ध । (3) A. F. चार्थके ।
86. A. F. चार्यं ।
87. A. F. चार्धांशं ।
88. (1) I. J. त्य....for प्रतिमद्र ; (2) I. J. पादै......स्तु for पादस्तस्तु ।
89. I. J. खां कम् for खामासनान्वितम् ।
The expression within brackets between lines 89, 90 is found
only in I. J.
90. A. F. त्रिभागेन for त्रिंशतिभागेन ।
91. I. J. महांशकम् for महाम्बुज ।
92. A. F. कंठदृक्चार्ध, I. J. कम्यक.....त्सार्धेकम्बं ।
94. A. F. कंठमष्टां ।
95. (1) A. F. omit स्यात् and, in its place, read चार्धं ।
(2) A. F. गोपानकत्रि ।
96. (1) I. J. वास for वाज । (2) A. F. संमितम् ।
98. A. F. सार्धं for सार्ध्वंयंशं ।
99. A. F. क्षेपशार्धांशकं कंठकंपमध्यं ।
100. B. द्वंशन्तु for द्वयं तु ।
101. A. F. मल्यांशे चेत for the first expression.

86 MĀNASĀRA
102. A. F. मध्यं for मर्धे ।
103. A. F. चैव''''सार्धं ।
106. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
107. I. J. नपरि for नान्तरि ।
108. A. F. मध्यं मर्धे ।
109. A. F. मध्यं for मर्धं ।
111. A. F. ताध्यर्ध, I. J. तार्धार्थे for स्यात्तत्समं ।
112. A. F. कंठं for कण्ठे ।
114. A. F. read second pāda as प्रतिवाजः समीरित ।
The next four lines lost both in I. and J. are necessary here.
115. B. चातुर्वि, चाब्जं कृत्वे ।
117. B. षष्ठांश, तदूर्ध्वकं ।
118. B. मर्धांग for कम्पमर्धं ।
119. (1) I. J. प''''तु, A नव, B. पदमं । (2) I. J. घां for यां ।
120. A. F. पतियुतं, B. प्रतियुतं for the last expression.
121. (1) A. F. नांतरे कंठे, B. चोत्तरे कण्ठे । (2) I. J. उ for चो ।
122. B. सोपान for गोपान ।
123. (1) I. J. द्वि for द्वयं, B. ध्वं । (2) B. झोतां च, A. F. have a lacuna
before वाजनं ।
The expression within brackets between lines 124, 125 is
found only in I. and J.
125. For उमापति suggested by B., I. J. read उमाय ।
126. A. F. यत्रयेदेवमुक्तानि, B. यत्रय, I. J. यक्ष्ययेदेव मुक्तादि ।
127. (1) A. F. हेवादि, B. देवाति । (2) B. निर्गमनमिहो, A. F. निर्गमंमह योर्ध्वते ।
128. A. F. चोपि for उप ।
130. (1) B. तन्त्रिपादा । (2) A. B. F. तुवा for ततः ।
132. B. माननं for मानेन ।
133. (1) A. B. F. दण्डसमं वाथ, I. J. दण्डयाधिकं । (2) A. B. F. मेववा ।
134. This line, lost in I. J., is necessary here.
A. F. त्रिपादाधि मेववा ।
137. I. J. वार्ध, B. चार्थ for सार्धं ।
138. B. मुच्यते, A. F. मोक्ष्यते ।