मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

५] भूमिसंग्रहः १३
आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बलीवर्दद्वयं बुधः ।
वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम् ॥ ४१ ॥
ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा ॥ ४२ ॥ 84
त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रैश्च कर्षयेत् ।
शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः ॥ ४३ ॥
अधिकर्षणशेषांस्तान्स्थपतिभ्यां (भ्यो) निवेदयेत् ।
सर्वेषामपि वास्तूनामाधारं(रो) भूतलं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ 83
तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद् भूमिसंग्रहणं बुधः ।
अज्ञानान्तादि संग्राह्य(ह्यं) सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४५ ॥
तस्मात्कुर्याद्यथा वास्तुरे(ए)वं लक्षणपूर्वकम् ॥ ४६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूमिसंग्रहो (भूपरीक्षाविधानं) नाम पञ्चमोऽध्यायः ।

१४ मानमारे [अध्यायः
शङ्कुस्थापनलक्षणम्
अथातः संप्रवक्ष्यामि शङ्कुस्थापनलक्षणम् ।
आदित्योदयकाले तु शङ्कुस्थापनमारभेत् ॥
उत्तरायणमासे तु दक्षिणायनमे(न ए)व वा ।
शुक्लपक्षे यथा(ऽथवा) कृष्णपक्षे शुभतमे दिने ॥ २ ॥ 4
पौर्णमीं(पूर्णिमां) चाप्यमावास्यां वर्जयेत्सुमुहूर्तके ।
प्रभाते स्थापयेच्छङ्कुमपराह्णात्(ह्ने) ततः स्थितम् ॥ ३ ॥
स्थापनात्पूर्वदिवसे स्थलशुद्धिं प्रकारयेत् ।
आप्रभूमध्यदेशे तु चतुरश्रं समन्ततः ॥ ४ ॥ 8
चतुर्हस्तप्रमाणेन विश्वतः सलिलस्थलम् ।
कृतमाल(लं) शमीशाखा चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥ ५ ॥
खदिरं तिन्तु(न्दु)कं चैव शङ्कुदारु प्रकीर्तिता(तम्) ।
श्वेतक्षीरिवि(शी)वृक्षं(क्षो) वा शुभदन्तमथापि[वा] ॥ ६ ॥ 12
शङ्क्वायामं तु हस्तं स्यान्मूलतारं रसाङ्गुलम् ।
अग्रतारं द्विमात्रं स्यान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात् ॥ ७ ॥
सुवृत्तं निर्व्रणं चैव छत्राकारं तदग्रकम् ।
एवं तु चोत्तमं शङ्कु मध्यसं तत्प्रवक्ष्यते ॥ ८ ॥ 16
अष्टादशाङ्गुलायामं मूलतारं शराङ्गुलम् ।
अग्रमेकाङ्गुलं तारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६ ॥
कन्यसं द्वादशाङ्गुल्यं शङ्क्वायामं विशेषतः ।
चतुरङ्गुलविस्तारं मूलमग्रं त्र्याङ्गुलम् ॥ १० ॥ 20
अथवायामसंमूले नाहमग्रे नवाङ्गुलम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं स्वीकृतीकृतभूतले ॥ ११ ॥
तन्मध्ये बिन्दुतस्त्वक्षो शङ्क्वायामद्वयेन च ।
भ्रामयेन्मण्डलं कुर्यात्तन्मध्ये शङ्कुमर्पयेत् ॥ १२ ॥ 24

६] शङ्कुस्थापनलक्षणम् १५
पूर्वार्द्धे शङ्कुतरच्छायां पश्चिमे मण्डलान्तकम् ।
तत्रैव बिन्दुसंज्ञाञ्च कुर्यात्तु शिल्पि( ल्प )वित्तमः ॥ १३ ॥
[अ]पराह्णे शङ्कुतरच्छायां पूर्वदिङ्मण्डलान्तके ।
पूर्ववद्विन्दु(न्दुं) संस्थाप्य पश्चाच्छङ्कं त्यजेत्ततः ॥ १४ ॥ 28
शङ्कायामषडाधिक्यनवत्यंशविभाजिते ।
तस्यांशेन अपच्छायां त्यक्त्वा प्राचीं नयेत्ततः ॥ १५ ॥
कन्यावृषभमासौ च अ(सयोर)पच्छाया न विद्यते ।
मेषे च मिथुने चैव तुलासिंहचतुष्टये ॥ १६ ॥ 32
एवं हि द्व्यङ्गुलं न्यस्तं वृश्चिकाषाढमीनयोः(नेषु) ।
चतुरङ्गुलं प्रकर्तव्यं धनुःकुम्भौ(म्भयोः) षडङ्गुलम् ॥ १७ ॥
मकरेऽष्टाङ्गुलं प्रोक्त(क्ता)मव(ह्यप)च्छायां(यां) विशेषतः ।
छायायां बिन्दुवामे [तु] दक्षिणे चोक्ताङ्गुलं न्यसेत् ॥ १८ ॥ 36
अङ्गुलान्ते तु यच्छुद्धं प्राचीसूत्रं प्रयोजयेत् ।
मकरादि(दौ) च षण्मासे छाया दक्षिणतो भवेत् ॥ १९ ॥
कुलीरादि(दौ) च षण्मासे छाया चोत्तरतो दिशि ।
छायाया अभिमुखे प्रत्यग्वामे वामं न्यसेद्यते (न्यसेदतः) ॥ २० ॥ 40
पूर्वे च दक्षिणे नीत्वा प्रत्यग्वामाङ्गुलान्न्यसेत् ।
अपच्छायां त्यजेच्छिल्पी प्राक् प्रत्यक् सूत्र( त्रं ) विन्यसेत् ॥ २१ ॥
तत्सूत्रात्पूर्वदिग्देशे नीत्वा चोत्तरतो दिशि ।
एवं मीनविवृद्धिः स्यात्पुरतोऽङ्गुलमेव च ॥ २२ ॥ 44
तत्सूत्राद्दक्षिणे सौम्यं(म्ये) तस्य द्वारं प्रकल्पयेत् ।
मत्स्यपुच्छानने न्यस्तं सूत्रं स्याद्दक्षिणोत्तरम् ॥ २३ ॥
मण्डलावधिदेशे तु नीत्वा सूत्रा(त्रम)ङ्गुलं न्यसेत् ।
मासानां पङ्किपङ्क्तेश्च दिवसानां त्रिधा त्रिधा ॥ २४ ॥ 48
विद्यमानाव[प]च्छाया [य] पच्छायां(या) चोच्यते ।
मेषे च प्रथमे पङ्के(ङ्कौ) द्व्यङ्गुलं च विसर्जयेत् ॥ २५ ॥

१६ मानमारे [अध्यायः
मध्ये दशदिने चैकं चान्त्ये पङ्क्त्या[म]ङ्गुलं विना ।
वृषभे प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं नहि ॥ २६ ॥ ५२
मध्ये चैकाङ्गुलं प्रोक्तं पङ्क्त्यन्ते द्वयङ्गुलं त्यजेत् ।
मिथुने प्रथमदशके दिवसे त्व(द्वय)ङ्गुलं त्यजेत् ॥ २७ ॥
मध्ये दशदिने वह्नि(द्वि') चान्त्यपङ्क्ति(क्तौ) चतुस्त्यजेत् ।
कुलीरे प्रथमदशके वेदमात्रं विसर्जयेत् ॥ २८ ॥ ५६
मध्ये दशदिने चापि त्र्यङ्गुलं तत्परित्यजेत् ।
द्वयङ्गुलं चान्त्यदिवसे दशके समुदाहृतम् ॥ २६ ॥
सिंहस्य चादिदशके द्वयङ्गुलं च परित्यजेत् ।
मध्ये दशदिने चैकवा(म)न्त्यपङ्क्तौ विनाङ्गुलम् ॥ ३० ॥ ६०
युवत्यामादिदशके दिवसे नाङ्गुलं भवेत् ।
मध्ये चैकाङ्गुलं त्यक्ता(क्तं) च

ङ्गुलं->दशाthen( द्व य ा ) ङ्गुलं. In line 1: द्वयthen( त्र्य )or( व्य )? Look at the stroke: top horizontal, diagonal down-left, diagonal down-right... that is त्र! Then attached य. That is त्र्य! Wait, 2 angulas vs 3 angulas: "मध्ये च पङ्क्तिदिवसे द्व्यङ्गुलं (or त्र्यङ्गुलं) च विसर्जयेत् । अन्ते दशदिने वापि वर्जयेद्वह्न्यङ्गुलम् ॥" Wait, if mid-month is 2 (द्व्य) or 3 (त्र्य), and end-10-days is vahni (3), then mid-month being द्वयemended to(त्र्य)or(व्य)? Wait, look at: द्वय(त्र्य)ङ्गुलंvsद्वय(व्य)ङ्गुलं. Let's look at the letter: it's (त्र्य)or(व्य). Actually, looking closely, it's (त्र्य). Wait, what about द्वर? It's द्वय`.

• L2: वर्जयेद्वह्न्यङ्गुलम् vs वर्जयेद्वह्व्यङ्गुलम्:

१८ मानधारे [अध्यायः
विमाने त्रिगृहे वाऽपि मण्डपादीनि(दैश्च) वास्तुके ।
ग्रामादीनां च सर्वेषां मानयेन्मानसूत्रकम् ॥ ५१ ॥
तत्प्रमाणस्य परितो हस्तद्विहस्तमा(म)धिकम् ।
त[च]सूत्रावसाने च शङ्कुमेवं प्रतिष्ठितम् ॥ ५२ ॥ 104
गर्भसूत्रस्य कर्णांश्च द्विदिशङ्कु निखानयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुःशंकुं जन्मनिष्क्रमणार्थकम् ॥ ५३ ॥
चतुष्कणांश्च कर्णांश्च चतुःशङ्कु(ङ्कूं) समायवम् ।
एवं महार्थकं कुर्याच्छङ्कुदारु प्रवक्ष्यते ॥ ५४ ॥ 108
खदिरं चादिमेदं च मधूकं चारिणी तथा ।
अन्यैश्च सारवृक्षैर्वा खातं (त) शङ्कुरिति स्मृतम् ॥ ५५ ॥
एकविंशाङ्गुलं वाऽपि चैकपञ्च(पञ्चविंश)त्यङ्गुलायतम् ।
खातं शङ्कुमिदं मुष्टिमानं तत्परिणाहकम् ॥ ५६ ॥ 112
मूलं तु सूचिवत्कुर्यान्मूला[द]ग्रक्षयक्रमात् ।
गृहीत्वा वामहस्तेन स्थपतिस्थापकावुभौ ॥ ५७ ॥
शंकुं दक्षिणहस्तेन लोष्ट्र(ष्ट्रं) संगृह्य ताडयेत् ।
प्रत्येकमष्टसंख्या च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ ५८ ॥ 116
शङ्कुस्थापनकाले तु ब्राह्मणैः(याः) स्वस्तिवाचक(न)म् ।
कुर्यान्मङ्गलघोषैश्च समन्यां(माज्यः) पूजयेत्ततः ॥ ५९ ॥
एवं नैऋतिकोणे तु(यादौ) स्थपत्याज्ञश्च तक्षकम्

७] पदविन्याससङ्ख्याम् १६
पदविन्यासलक्षणम्
अधुना पदविन्याससङ्ख्यां वक्ष्यते क्रमात् ।
प्रथमं चैकपदं स्यात्सकलं नाममेव(एव) च ॥ १ ॥
द्वितीयं चतुष्पदं चैव नाम पैशाच(पेचक)मेव च ।
तृतीयं नवपदं चैव नाम पीठमिति स्मृतम् ॥ २ ॥ 4
चतुर्थं षोडशपदं महापीठमिति स्मृतम् ।
पञ्चमं पञ्चपञ्चाशमुपपीठमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥
षष्ठमं(ष्ठं च) षष्ठषष्ठांशं चोग्रपीठं च कथ्यते ।
सप्तमं सप्तसप्तांशं स्थण्डिलं परिकीर्तितम् ॥ ४ ॥ 8
अष्टमं तु चतुःषष्टिपदं चण्डितमीरितम् ।
कथित(युक्त)मेकाशीतिपदं नवमं परमशाधि(यि)कम् ॥ ५ ॥
दशमं शतपदं स्यान्नाममा(म चा)सनमीरितम् ।
एकादशं तथा प्रोक्तं चैकविंशच्छतं पदम् ॥ ६ ॥ 12
स्थानीयं नाममे(म चै)व तु चाथ द्वादशकं तथा ।
वेदाधिक्यं [स]चत्वारिंशदेव(द्देश्यं) शताधिकं पदम् ॥ ७ ॥
त्रयोदशं तथा प्रोक्तं नवषष्ट्यधिकं शतम् ।
पदमेवं विधिं ज्ञात्वा नाम चोभयचण्डितम् ॥ ८ ॥ 16
चतुर्दशं तथा प्रोक्तं षण्णवत्यधिकं शतम् ।
नाम तद्भद्रमेवं तु अ(चा)थ पञ्चदशं तथा ॥ ९ ॥
पञ्चविंशपदाधिक्यं शतद्वयपदान्वितम् ।
नामं(म) महासनं प्रोक्तमथ षोडशकं तथा ॥ १० ॥ 20
सप्ताष्टाधिकं द्विशतं पद्मगर्भं पदं भवेत् ।
तथा वै सप्तदशकं नवाशीतिशतद्वयम् ॥ ११ ॥
त्रियुतं पदमेवोक्तं तथाष्टादशकं(कं) तथा ।
चतुर्विंशत्त्रिशतं चैव कर्णाष्टकं भवेत् ॥ १२ ॥ 24

२० मानमारे [अध्यायः
एकोनविंशति तथा चैव (सैक) षष्टिशतत्रयम् ।
गणितं पदमित्येवं तथा विंशतिकं ततः ॥ १३ ॥
चतुःशतपदं चैव प्रोक्तं कुर्याद्वि(सूर्यवि)शालकम् ।
तथा चैकविंशतिकं चैकपञ्चाष्टमाधिकम् ॥ १४ ॥ 28
चतुःशतपदं युक्तं सुसंहितमितीरितम् ।
तथाऽपि द्वाविंशतिकं वेदाशीतिचतुःशतम् ॥ १५ ॥
पदं सुप्रतिकान्तं स्यात्त्रयोविंशद्विधानके ।
नवविंशत्पञ्चशतं पदमेतद्विशालकम् ॥ १६ ॥ 32
चतुर्विंशद्विधाने तु पदाधिक्यं (क्य) ससप्तति ।
पञ्चशतपदयुक्तं विप्रगर्भमिति स्मृतम् ॥ १७ ॥
पञ्चविंशद्विधाने तु पञ्चविंशत्सषट्शतम् ।
पदं विवेश(विश्वेशं) संज्ञात्वा (य) नाममे (त्वे) वं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥ 36
षड्विंशतिविधाने तु षट्सप्ततिकसंयुतम् ।
षट्शतं पद(दं) संज्ञात्वा(य) विपुलं(लं)भोगमिति (गं तु) स्मृतम् ॥ १९ ॥
सप्तविंशद्विधाने तु नवविंशतिसप्तशः ।
शतयुतं पदं चैव विप्रकान्तमिति स्मृतम् ॥ २० ॥ 40
तथाऽपि चाष्टाविंशत्ये वेदाशीतिं च मा (शीत्या तथा) धिकम् ।
सप्तसंख्याशतयुतं विशालाक्षमिति स्मृतम् ॥ २१ ॥
नवविंशद्विधाने तु चत्वारिंशैक्रमा (कं चा) धिकम् ।
अष्टशतपदं (द) युक्तं विप्रभक्तीति (किस्तु) कीर्तितम् ॥ २२ ॥ 44
तत्र त्रिंशद्विधाने तु पदं नवशतं तथा ।
एवं विश्वेशसारं च चैकत्रिंशद्विधानतः ॥ २३ ॥
एकषष्टिसमाधिक्यं पदं नवशतयुतम् ।
एवमीश्वरकान्तं स्याद्द्वात्रिंशद्विधानके ॥ २४ ॥ 48
चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रपदसम्मितम् ।
एवं तु चन्द्रकान्तं स्यादेवमुक्तं पुरातनैः ॥ २५ ॥
चतुःसूत्रंतु (त्रेण) संयुक्तं सकलमेकपदं भवेत्(स्यात्)
तत्पूर्वसूत्रमादित्यं दक्षसूत्रं यमाख्यकम् ॥ २६ ॥ 54

७] पदविन्यास लक्षणम् २१
प्रत्यक्सूत्रं जलेशे स्यात्सौम्यसूत्रं नृपाह्वयम् ।
देवतागुरुपूजार्थं चान्निकायार्थमेव वा ॥ २७ ॥
यतीनामासना[र्था]यापि भोजनार्थं सनातनम् ।
पैतृकार्थं तु संपूज्य(ज्यं) एवं तु सकलं स्मृतम् ॥ २८ ॥ 56
पैशाचा(पेचकम)ष्टसूत्रेण संयुक्तं तु चतुष्पदम् ।
पैशाचेश(पेचके ईश)पदे स्थाप्य(व्यं) वद्धेश्च वा(ह्वेश्चा)ऽग्निदे(दै)वतम् ॥ २६ ॥
पवनं वायुकोणे तु गगनं चैव नैर्ऋते ।
एवं तद्भू(द्हू)तपूजार्थं स्नपनं स्याज्जनार्थकम् ॥ ३० ॥ 60
महापीठपदे मध्ये ब्राह्मणस्य(ब्रह्मणश्च) चतुष्पदम् ।
तद्बहिः सूत्रदेशेशादापवत्सा(त्सा)र्यकं(कौ) तथा ॥ ३१ ॥
सावित्रं च विवस्वां(स्वन्तं) च इ(चे)न्द्रं चैव तु मित्रकम् ।
रुद्रं चैव(च) भूधरं चैव ए(त्वे)वं प्रदक्षिणं क्रमात् ॥ ३२ ॥ 64
तद्बहिः परितः सूत्रे चैशं चैव जला[द्य]न्तकम् ।
आदित्यं विमृशं चैव कृशानुं विततं(थं) तथा ॥ ३३ ॥
यमं च भृङ्गराजं च पितृसुग्रीवकौ तथा ।
[वरुणं] शोषं मारुतं [चैव] मुख्यसोमादित(तीं)स्तथा ॥ ३४ ॥ 68
पञ्चपञ्चामरान् प्रोक्तं(क्तान्) चैशात्तु पूर्ववत्क्रमात् ।
एवं सूत्रस्थितान्देवान्पदस्थांश्चोपपीठके ॥ ३५ ॥
एतेषामु(पु ङ)क्तसर्वेषु पदेषु द्वयमुच्यते ।
तन्मण्डूकं पदं चैव यं(यत्) तत्परमशायिकम् ॥ ३६ ॥ 72
युग्मं हि निष्फलं प्रोक्तमयुग्मं सकलं तथा ।
एतत्पदद्वयं सर्व(र्वे)वास्तूनां हि सनातनम् ॥ ३७॥
एतत्पदस्थितं(स्थानां) सर्वदेवानां रूपमुच्यते ।
त्रिंशत् [तु] सूत्रसंयुक्तं चाष्टाविंशत्तु सन्धिभिः ॥ ३८ ॥ 76
चतुष्कंश्च षडाधिक्यं त्रिंशत्संयुक्तमेव च ।
षट्कद्वादशसंयुक्तं कर्णे शूलं चतुष्टयम् ॥ ३६ ॥
मध्ये चाष्टकसंयुक्तं सूत्र(त्रं) मण्डूकनामकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुःसूत्रं षोडशान्य(शम)त्र सूत्रकम् ॥ ४० ॥ 80

: "सौम्यदिकद्विपदे" or "सौम्यदिक्द्विपदे"?
"सौम्यदिकद्विपदे" - there is an 'इ' matra on 'क': द, ि, क! सौम्यदिकद्विपदे.
Line 18:
"तथोत्तरे महेन्द्रस्य द्विपदं दक्षिणे तथा ॥ ४९ ॥"
Line 19:
"सत्यस्य द्विपद तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम्(स्य) ।"
Wait, "द्वयं" or "पदं"?
Look at line 19:
"सत्यस्य द्विपद तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम्(स्य) ।"
Wait, is it "द्वयं"?
द्, व, य, ं -> yes, "द्वयं"!
Line 20:
"दक्षिणे मध्यसूत्रस्य पूर्वे च द्विपदे यमः ॥ ५० ॥"
Line 21:
"तत्पूर्वे द्विपदे स्थित्वा (स्थाप्यं) राक्षसं चैव पश्चिमे ।"
Line 22:
"गन्धर्वे (र्वे) द्विपदे स्थाप्यं भृश(वस्य) [तद्]द्विपदं भवेत् ॥ ५१ ॥"
Wait, let's look at the first word of line 22 again:
"गन्धर्वे ( र्बं )" or "गन्धर्वे ( र्वं )"?

वायुकोणप्रदेशे तु बाह्ये वा(च) पापराक्षसी।
एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ॥ ५५ ॥
एकाशीतिपदं कृत्वा मध्ये नवपदं विधिम्।
पूर्वं रसपदं चैव तदेवमार्यमनः(सर्यम्णः) स्मृतम् ॥ ५६ ॥ 112
दक्षिणे रसपदं चैव विवस्वान्(स्वतः) एव कथ्यते।
पश्चिमे षट्पदं चैव मित्रस्य मि(स्थे)ति[ष्ठि]संस्मृतम् ॥ ५७ ॥
सौम्ये रसपदं चैव भूधरस्य चतुष्टयम्।
चतुर्दिक्ष्वन्तराले च ई(त्वी) विशादीनि(दि च) चतुष्टयम् ॥ ५८ ॥ 116
तत्तच्चतुष्पदे सर्वे कर्णे चाश्रयमीरितम्।
भूधरस्य ततः पूर्वे द्विपदा(दे) चापवस्तथा ॥ ५९ ॥
आर्य[क]स्य पदे सौम्ये ध्र(म्येऽ)पवत्स्या(स्यस्य) द्वयोस्तथा।
पूर्वे रसपदाद्याम्ये द्विपदे च सवित्रकः ॥ ६० ॥ 120
विवस्वती(तो) द्विपूवीदिदूशं (द्वयं शं) सावित्रिन्द्र(त्र)मेव च।
दत्ते रसपदात्प्रत्यक् द्विपदे च तथै(थे)न्द्रकः ॥ ६१ ॥
मित्रकस्य पदे याम्ये द्विपदे इन्द्रजयस्तथा।
पश्चिमे रसपदात्सौम्ये द्विपदे रुद्रदेवता ॥ ६२ ॥ 124
सौम्ये रसपदात्प्रत्यक् द्व्यंशे रुद्रजयस्तथा।
एवमन्तर्गते देवांस्तद्बाह्ये देशे राक्षसान् ॥ ६३ ॥
इन्द्रे चैव पदे भानुश्चाग्निश्चैव पदा(दे ऽ)ग्निके।
यमे चैव पदे चक्रि(क्री) नैर्ऋत्ये [ए]कपदेपितत्(ता) ॥ ६४ ॥ 128
जलेशै(श ए)कपदे प्रत्यक् पवनैकपदे मरुत्।
सौम्ये चैकपदे चै(च)न्द्रश्चेशस्यैकप[दं] दै(दे)शके ॥ ६५ ॥
पर्जन्ये(न्यस्यै)कपंदं चैव वेशकस्य तु दक्षिणे।
जयन्तस्य पदं चैकं पर्जन्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६६ ॥ 132
महेन्द्रस्य पदं चैकं जयन्तस्य तु दक्षिणे।
सत्यकस्य पदं चैकमादित्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६७ ॥
भृशस्यैकपदं प्रोक्तं सत्यकस्य तु दक्षिणे।
अन्तरिक्षस्यैकपदं वह्णिकोणस्य चोत्तरे ॥ ६८ ॥ 136

२४ मानमारे [ चध्यांयः
पूषस्य (धाञ्च) पदमेकं स्याच्चाग्निकोशस्य पश्चिमे ।
विधात(तथ)स्य पदं चैकं पूषकस्य तु पश्चिमे ॥ ६६ ॥
गृहक्षतस्यैकपदं विधात(तथ)स्य पश्चिमे ।
गन्धर्वस्य पदं चैकं धर्मदेवस्य पश्चिमे ॥ ७० ॥ 140
भृङ्गराजस्यैकपदं गन्धर्वस्य तु पश्चिमे ।
वृष(मृश)स्यैकपदं शस्तं भृङ्गराजस्य पश्चिमे ॥ ७१ ॥
दौवारिकस्यैकपदं गगनस्य तु चोत्तरे ।
सुग्रीवस्य पदं चैकं दौवारिकस्य चोत्तरे ॥ ७२ ॥ 144
पुष्पद्न्तस्यैकपदं सुग्रीवस्य तु चोत्तरे ।
असुरस्यैकपदं शस्तं वरुणस्य तु चोत्तरे ॥ ७३ ॥
शोषकस्य पदं चैकं चासुरस्य तु चोत्तरे ।
रोगस्यैकपदं प्रोक्तं शोषकस्यैव चोत्तरे ॥ ७४ ॥ 148
नागस्यैकपदं शस्तं पवनस्य तु पूर्वके ।
मुख्यस्यैकपदं ज्ञात्वा नागस्यैव च पूर्वके ॥ ७५ ॥
भल्लाटस्य पदं चैकं प्रोक्तं मुख्यस्य पूर्वके ।
मृगस्यैकपदं शस्तं सोमदेवस्य पूर्वकम् ॥ ७६ ॥ 152
अदितेस्तु पदं चैकं शस्तं मृगात्तु(गस्य) पूर्वके ।
अदितीशानयोर्मध्ये चोदिते(तै) कपदं भवेत् ॥ ७७ ॥
हेमवर्णं चतुर्हस्तं चतुर्वक्त्राष्टलोचनम् ।
श्वेतवस्त्रजटामौलियज्ञसूत्रोत्तरीयकम् ॥ ७८ ॥ 156
कर्णकुण्डलसंयुक्तमष्टकर्णं चतुर्गलम् ।
कमण्डलुं चाक्षमालां च वामसव्यकरौ(राभ्यां) धृतौ(तम्) ॥ ७९ ॥
अभयं(ये) दक्षिणे पूर्वेऽन्तस्य वा वरदे [इ]तरे ।
सर्वाभरणसंयुक्तं गण्डेन तिलकान्वितम् ॥ ८० ॥ 160
पदे सर्वेषु मध्ये तु सृष्ट्यर्थमिति रूपकम् ।
एवं पितामहं ध्यात्वा(येत्) पद्मासिंहासनोपरि ॥ ८१ ॥
रक्तवर्णं चतुर्हस्तमेकवक्त्रं द्विनेत्रकम् ।
करण्डमकुटोपेतं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ॥ ८२ ॥ 164

सर्वाभरणसंयुक्तं परहस्तौ चाब्जधारिणौ (धृताब्जकौ) ।
पूर्वे च त्वभयं (ये) सर्वे (वौ) वरदं (दौ) वामहस्तकौ ॥ ८३ ॥
एवमार्यदेवस्य [च] ध्यात्वा धेनुञ्च पूर्ववत् ।
श्वेतवर्णं चतुर्हस्तं परे पाशाङ्कुशौ धृतौ ॥ ८४ ॥ 168
शेषमा (षं तथा) र्थेबलोक्तं ध्यात्वा देवं विवस्वत(न्त)म् ।
श्यामवर्या (र्णीः) तु मित्रं (त्रः) स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ८५ ॥
भूधरं हेमवर्णं तच्चाब्जपाशापरं (रे) करे ।
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा वास्तुभूतोपरिस्थितम् ॥ ८६ ॥ 172
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।
श्वेतवस्त्रातिरिक्ताञ्चं हेमवर्णांशुकाम्बरम् ॥ ८७ ॥
सर्वाभरणसंयुक्तं वरदं चाङ्कुशोधृतम् (च धृताङ्कुशम्) ।
अपवत्समिति प्रोक्तं चापवत्साञ्च(स्यं च) रक्तकम् ॥ ८८ ॥ 176
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा समिन्द्रं (सवित्रं) रक्तवर्णवत् ।
द्विभुजान्वं समुद्गत्य शेषं तत्पूर्ववद्भवेत् ॥ ८९ ॥
साविन्द्र (त्रं) श्यामवर्णी (र्णी) वा (च) रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ।
इन्द्रस्य रक्तवर्णा च चेन्द्रराजस्य हेमवत् ॥ ९० ॥ 180
सर्वाभरणसंयुक्त (क्तं) रौप्य(रूप)दृष्टिसमन्वितम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ॥ ९१ ॥
रुद्रौ च रक्तवर्णौ च द्विभुजौ च त्रिनेत्रकौ ।
त्रिशूलौ वरदौ चैव चर्माम्बरोत्तरीयकम् (कौ) ॥ ९२ ॥ 184
जटामकुटसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषितौ ।
वृषारूढां (ढं) सदेवी च व्याघ्रचर्माम्बरां (रं) तथा ॥ ९३ ॥
श्वेतवर्णानिभं चैव सर्वाभरणशोभितम् ।
दक्षिणे च करे टङ्क(टङ्कां) हरिणौ वामके करे ॥ ९४ ॥ 188
अभयं पूर्वकेऽसव्ये वरदं वामहस्तके ।
ईशमूर्तिमिति ध्यात्वा रक्तवर्णा च शीष्पतम् (शचीपतिम् ) ॥ ९५ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च र(त)थैरावतवाहनम् ।
वराङ्कुशधरं देवं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ९६ ॥ 192

२६ मानमारे [अध्यायः
नीलाम्बरधरं चैव यज्ञसूत्रोत्तरीयधृत्(तम्) ।
अग्निवर्णं चाग्निदेवं मेषवाहनसंयुक्तम् ॥ ९७ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च ज्वालासदृशमूर्द्धजम् ।
स्रुक्स्रुवं पाणियुगले स्वाहादेव्या च संयुक्तम् ॥ ९८ ॥ 196
सर्वाभरणसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
महिषारूढं त्रिगो(ने)त्रं च ज्वालासदृशकुन्तलम् ॥ ९९ ॥
त्रिशूलं दक्षिणे हस्ते पाशं वामकरेऽधरे ।
धूम्रवर्णं रक्तवस्त्रं देव्या यम्या च संयुक्तम् ॥ १०० ॥ 200
यमं ध्यात्वा यथोक्तवत् सर्वाभरणभूषितम् ।
नरारूढं निर्ऋतिं द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०१ ॥
[अ] सव्यहस्ते गदां चैव वरदं वामहस्तके ।
श्यामवर्ये(र्यंमि)न्द्रदेव्यां(न्या) च संयुक्तं रक्तवस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ 204
करण्डमकुटोपेतं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ।
वरुणं मकरारूढं भरण्या सह सेवितम् ॥ १०३ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।
पाशाङ्कुशधरं चैव धवलं रक्तं(क्त)वाससम् ॥ १०४ ॥ 208
यज्ञसूत्रोत्तरीयं च नानाभरणभूषितम् ।
वायुदेवं मृगारूढं मारुत्या सह सेवितम् ॥ १०५ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च पाशं च वरदं तथा ।
शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा शशिरूपमिहोच्यते ॥ १०६ ॥ 212
द्विभुजं च द्विनेत्रं च पङ्कजद्वयधारिणम् ।
अश्वारूढं चन्द्रिकया संयुक्तं श्वेतवर्णकम् ॥ १०७ ॥
श्वेताम्बरधरं यज्ञसूत्रं च मकुटान्वितम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं सौम्यं ध्यात्वा यथोक्तवत् ॥ १०८ ॥ 216
पर्जन्यं रक्तवर्णं च महा(जय)न्तं श्यामवस्त्रकम् ।
महेन्द्रं पीतवर्णं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०९ ॥
करण्डमकुटोपेतं सर्वाभरणशोभितम् ।
पाशपद्मावधारौ च (द्याधरौ चैव) रक्तवस्त्रोत्तरीयकौ (कम्) ॥ ११० ॥ 220

७] पदविन्यासलक्षणम् २७
सत्यं च श्वेतवर्णं च भृशेशं धूम्रवर्णकम् ।
नीलवर्णं चान्तरिक्षं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १११ ॥
दण्डं पाशं च शूलं च वरदं च यथाक्रमम् ।
शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११२ ॥ 224
पूषं च (षाणं) रक्तवर्णं च वितथं [च] पीतवर्णकम् ।
गृहक्षतं कृष्णवर्णं [च] वक्त्रं रक्तपीतकम् ॥ ११३ ॥
गदा(दां) शूलञ्च (लं च) शक्तिञ्च(क्तिं च) त्रयः पाशौ समुद्धृतौ ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं करण्डमकुटान्वितम् ॥ ११४ ॥ 228
गन्धर्वं रक्तवर्णं च भृङ्गस्याञ्जनवर्णकम् ।
मृशस्य धूम्रवर्णं च शेषं प्रागुक्तवद्भवोत् ॥ ११५ ॥
दौवारिकः( कं ) श्यामवर्णं सुग्रीवं रक्तवर्णकम् ।
पुष्पदन्तं तथा कृष्णं गदापाशोद्धृतं तथा ॥ ११६ ॥ 232
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं वरदं च मकुटद्वयम् ।
असुरं कृष्णवर्णं च शोषस्य धूम्रवर्णकम् ॥ ११७ ॥
रोगं च कृशरूपं स्याद्रक्ताक्षौ(क्षं) श्वेतवर्णकौ(कम्) ।
शूलं कपालं चोद्धृत्य शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ॥ ११८ ॥ 236
भुजङ्गाननं नागस्य पीतवर्णकरद्वयम् ।
मुसलं शूलमुद्धृत्य सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११९ ॥
मुख्यं गजमुखं चैव द्विभुजं मकुटान्वितम् ।
रक्तवर्णांशुकपेतं श्यामवर्णाभिशोभितम् ॥ १२० ॥ 240
पाशाङ्कुशोद्धृतौ हस्तौ सर्वाभरणभूषितम् ।
भल्लाटं मेषवक्त्रं च जयं(शेषं) तत्पूर्ववद्भवोत् ॥ १२१ ॥
मृगस्य मृगवक्त्रं च मृगवर्णानि(र्णी च) मौलिका(कम्) ।
शूलं च खेटको(कमु)द्धृत्य अप(था)दितिं नीलवर्णक(का)म् ॥ १२२ ॥ 244
खड्गं कपालमुद्धृत्य मकुटाभरणान्वित(ता)म् ।
उदितं रक्तवर्णं च सिंहवक्त्रं गदाधरम् ॥ १२३ ॥
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा चैव प्रोक्तं पदेऽमरात् ।
चरकी श्वेतवर्णा च विदारी रक्तवर्णिका ॥ १२४ ॥ 248

२८ मानसारे [अध्यायः
पूतना श्यामवर्णा च नीला स्यात्पापराक्षसी ।
एवं चतुर्विधाः प्रोक्ताः शूलं कपालमुद्धृतौ ॥ १२५ ॥
रक्तवस्त्रधरास्तासां दंष्ट्रा [घो] त्रविलोचनी(ने) ।
रक्तकेशैर्विकीर्णांश्च चैशादिकर्णयोर्ध्व(कर्णानां व) हिः ॥ १२६ ॥ 252
स्थितवास्तुपुरुषोर्ध्व(पे)तद्ब्रह्मादिदे(दै)वतान्स्थितान् ।
तद्वास्तुपुरुषं ज्ञात्वा ब्रह्मांशे मध्यकायं च ॥ १२७ ॥
आर्यस्य च पदे मूर्ध्नि(र्धा) प्रागुदङ्मुखतो विदुः ।
ऐशाने कोणसूत्रे तु सव्यहस्तं प्रसारितम् ॥ १२८ ॥ 256
नैर्ऋत्ये कोणसूत्रे तु सव्यपादं प्रसारितम् ।
अग्निकोणे तु सूत्रे तु [अ]सव्यहस्तं प्रसारितम् ॥ १२९ ॥
वायुकोणे च सूत्रेत्वा(तु वा)मपादं प्रसारितम् ।
विवस्वति पदे चैव दक्षिणं पार्श्वमीरितम् ॥ १३० ॥ 260
भूधरस्य पदे चैव वामपार्श्वं विधीयते ।
मित्रस्य च पदे चैव ज्ञात्वा मेढ्रमुदीरितम् ॥ १३१ ॥
कर्णे मर्मशिरा प्रोक्ता षड्विंशद्(वंशं) हृदये कचम्(यमेकम्) ।
पश्चिमे दक्षिणे वंशो मूलं तत्प्रागुदग्मयः ॥ १३२ ॥ 264
एवं वास्तुपुरुषं कुब्जं च कुटिलि(ल)कं कृशम् ।
वास्तुवस्तु प्रयत्नेन देवानां तु नृणां तथा ॥ १३३ ॥
शुभाशुभविधातारं तस्याङ्गानां(ङ्गानि) न पीडयेत् ।
अज्ञानादङ्गहीनं च( चेत् ) कर्ता चैव विनश्यति ॥ १३४ ॥ 268
तस्मात्तु शिल्पिभिः(नः) प्राज्ञैः(ज्ञ) ऊहापोहान्न योजयेत्(युः) ।
देवानामपि सर्वेषां ब्रह्मांशां(शो) पश्य(बलिं) ते विदुः ॥ १३५ ॥
तत्तत्पदेऽमरान् सर्वान् स्थितान्भक्तिं प्रदिक्षितम् ॥ १३६ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे पदविन्यास लक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः ।

८] बलिकर्मविधानम् २६
बलिकर्मविधानम्
बलिकर्मविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
ग्रामादीनां च सर्वेषां विन्यासाार्थं बलिं. क्षिपेत् ॥ १ ॥
वास्तुशुद्धिं ततः कृत्वा देवतार्थं पदं न्यसेत् ।
मण्डूकपदमेवाऽपि परमशायिकमेव वा ॥ २ ॥
ब्रह्मादिदेवतानां च राक्षसानां बलिं क्षिपेत् ।
कृतोपवासः स्थपतिः शुद्धदेहः प्रसन्नधीः ॥ ३ ॥
उत्कृष्टवेषो बल्यर्थं रात्रौ द्रव्यान्(णि) समाहरेत् ।
प्रभाते दिवसे द्रव्याने(ण्ये)कैकाने(न्ये)ककन्यकः ॥ ४ ॥
अथवा गणिकाहस्ते पात्रे स्वर्णादिकान्वृता[न्] ।
स्थपतिश्चैकपात्रेण धारयेद्वामके करे ॥ ५ ॥
द्रव्याणि क्षिप्य(प्त्वा) दद्यात्स्वसव्यहस्तेन मन्त्रवित् ।
सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ ६ ॥
सर्वमङ्गलघोषैश्च बलिं दत्वा यथाक्रमात् (क्रमम्) ।
तत्तन्नाम्नैश्च (न्ना च) देवानामोङ्कारादिनमोन्तकम् ॥ ७ ॥
मन्त्रमेतत्(तम्) समुच्चार्य ब्रह्मादिभ्यो बलिं हरेत् ।
देवाल्यार्थं सामान्यं ग्रामार्थं तु विशेषकम् ॥ ८ ॥
दध्योदनं च सर्वं तत्सामान्यं च बलिं विदुः ।
ब्रह्मादीनां च देवानां धूपदीपाक्षतैरपि ॥ ९ ॥
अथ वक्ष्ये विशेषाख्यं बलिं शास्त्रोक्तवत्क्रमात् ।
स्रग्गन्धधूपदुग्धं च मध्वाज्यं पायसमो(सौ)दनम् ॥ १० ॥
ब्रह्मणे च बलिं दद्याल्लाजेन सह तन्त्रवित् ।
आर्याय फलभक्ष्यं स्यात्तिलमोदनकं दधि ॥ ११ ॥
पश्चाद्विवस्वते दद्याद्दधिपूर्वा(र्वं) च मर्द(मित्र) के ।
महीधराय क्षीरं स्यादभ्यन्तरबलिं(लिः) स्मृतम् (तः) ॥ १२ ॥

३० मानमारे [अध्यायः
पर्जन्यस्य तु तत्प्रोक्तं पुष्पं च नवनीतकम् ।
दत्वा ज(याज्ज)यन्ताय बलिं पुष्पकोष्ठ(पिष्टं) महेन्द्रके(न्द्राय) ॥ १३ ॥
मधुगन्धो(न्धे) भास्करः(राय) स्यात्सत्याय मधुरे(ध्वे)व च ।
नवनीतं भृशस्योक्तं गगने(नाय) च ततो बलिम् ॥ १४ ॥ 28
हारिद्रचूर्णमाषान्नं दुग्धाढ्यं(ड्यं) सा(त) गरस्य तु ।
शुद्धक्षीरं तथा चाग्नेः परमान्नं तु पुष्यिके(शं पूष्णस्तथा) ॥ १५ ॥
वितथे स्यात्तु (थस्य तु) पक्वान्नं राक्षसम्यं तु मांसकम् ।
चामात्रं तु सरं प्रोक्तं बलिं चा(लिश्चा)न्तकरस्य वै ॥ १६ ॥ 32
अगुरुं गन्धकं चैव गन्धर्वस्य बलिं क्षिपेत् ।
पारावारभृफ(षो) भृङ्गराजस्य वलिरिष्यते ॥ १७ ॥
दध्योदनं मृ

पूतनायै तिलं पिष्टं विदार्यै लवणाशनम् ।
चरकियै(चरक्यै) मुद्गसारं च ए(ह्ये)वं तु बलिरिष्यते ॥ २७॥
एवं तु पूजयेद्देवान् ग्राम्ययेद्र(ग्रामस्य र)क्षणार्थकम् ।
ब्रह्माद्या(दिरा)दावपवञ्चेति चतुर्देवपदे स्थितम्(तः) ॥ २८ ॥
अन्याश्च देवताः सर्वे(र्वाः) पदबाह्ये स्थिताः सदा ।
इह ग्रामस्य रक्षार्थं सुप्रसन्ना भवन्तु ते ॥ २९ ॥
इति मन्त्रं समुच्चार्य प्रार्थयेद्बलिदेवताः ।
बलिकर्मविधाने तु स्थपतिः स्वं शिवं स्मरेत् ॥ ३० ॥
किमर्थमेतत्(द)सुराणां(र)भूतप्रेतोपशान्तये ।
अकृत्वा बलिकर्मेन्तु(र्म तु) विन्यस्तं समचाबवम्( च समुच्चयम्) ॥ ३१ ॥
विन(ना)श्यति(ते) तदा भूमिः राक्षसैर्विदाहाख्यैः ।
तद्दोषापगमार्थं तु बलिकर्म समाचरेत् ॥ ३२ ॥
उक्तमार्गं बलिं(लि)कर्म कुर्वतो ग्रामशम्भुनिलयादिभिः सदा ।
पुष्टि[स्]तुष्टिरपि शान्तिर्मङ्गलं सर्वदा भवति कर्तृभर्तुः ॥ ३३ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे बलिकर्मविधानं नाम अष्टमोऽध्यायः ।

३२ मानमारे [अध्यायः
ग्रामलक्षणम्
वक्ष्येऽहं ग्रामविन्यासं शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात् ।
दण्डकं सर्वतोभद्रं नन्द्यावर्तं तु पद्मकम् ॥ १ ॥
स्वस्तिकं प्रस्तरं चैव कार्मुकं च चतुर्मुखम् ।
एवं चाष्टविधं ग्रामं तत्तद्रूपेण संज्ञितम् ॥ २ ॥ 4
प्रथमं ग्राममानं च द्वितीयं पद(दं) विन्यसेत् ।
तृतीयं तद्बलिं दत्वा चतुर्थ ग्राम (मं) विन्यसेत् ॥ ३ ॥
पञ्चमं गृह(हं) विन्यस्य तत्र गर्भं विनिक्षिपेत् ।
षष्ठं गृहप्रवेशं च तन्मानमधुनोच्यते ॥ ४ ॥ 8
धनुर्मद्वैश्च यद्दण्डं तद्दण्डेनार्पयेद्बुधः ।
पञ्चविंशतिदण्डाद्यैः(दैः) द्विद्विदण्डविवर्धनात् ॥ ५ ॥
एकाधिकशतान्तं स्यान्नवत्रिंशद्विशालकम् ।
एवं तु दण्डकं प्रोक्तं तस्यायाममि (म इ) होच्यते ॥ ६ ॥ 12
विस्ताराद्द्विद्विदण्डेन वर्धयेद्द्विगुणान्तकम् ।
यः(यतः) शुभायादिकमार्थं दण्डहीनाधिकं तु वा ॥ ७ ॥
वानप्रस्थमिदं योग्यं क्षुद्रदण्डकमीरितम् ।
एकत्रिंशतिदण्डा(शद्दण्डमा)द्ये द्विद्विदण्डेन वर्धनम् ॥ ८ ॥ 16
सप्ताधिकशतान्तं स्यात्सप्तषट्द्विविशालकम् ।
दीर्घ प्रागुक्तवत्कुर्यादेतद्दण्डक (कं) मध्यमम् ॥ ६ ॥
सप्तत्रिंशतिदण्डादि(शद्दण्डमादौ) द्विद्विदण्डविवर्धनात् ।
त्रयोवेददशाधिक्यशतदण्डावसानकम् ॥ १० ॥ 20
दण्डकं चोत्तमं पञ्चचत्वारिंशद्विशालकम् ।
एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं भूसुराणां तु योग्यकम् ॥ ११ ॥
पञ्चाशद्दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् ।
द्विश˙ दण्डान्तकं स्यात् षट्सप्ततिविशालकम् ॥ १२ ॥ 24