कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

कृषिशास्त्रम्¹ ।
कृषिसमयनिर्णयः
अथातः संप्रवक्ष्यामि सङ्कीर्णविषये नृणाम् ।
क्रियाणामपि सत्कालमुहूर्त्तश्चविशेषतः ॥
प्रथमं संप्रवक्ष्यामि समयं कृषिकर्मणः ।
शुभं वज्रिनृणाञ्चैव देवानाञ्चविशेषतः ॥
कृषिमूलंहि सर्वेषां प्राणिनां सम्पदस्सदा ।
कृष्यभावेनसम्पत्स्यात्ततस्मारभेतकृषिम् ॥
पूर्वं शुभप्रवेशःस्यान्निमित्तान्यवलोकयेत् ।
मैत्रार्यमाशिरोहिएयां साहिर्बुध्न्योङ्कुजाहनि ॥
स्वान्युत्तरेषुपुष्येच रौद्रे याम्येच चित्तभे ।
कुर्यात्प्रवेशनं भूमेः प्रथमं ··· ··· ॥
वारेषुकौजः श्रेष्ठोऽत्र मध्यमौबुधजीवयोः ।
शेषावाराविवर्ज्याःस्युः सोमवारः कदाचन ॥
··· ··· ··· ··· ··· ··· ।
प्रवेशोगो...नान्तु गवां संपदमिच्छतः ॥
एवं प्रवेशनंकृत्वा वनच्छेदनमेवच ।
दहनादिकमप्येवं कृत्वा कृषिमथारभेत् ॥
रोहिएयादित्य पौष्णाक्षमूलहस्तोत्तराः क्रमात् ।
पुष्यस्तथानुराधाच कृषिकर्मणिपूजिताः ॥
वारनक्षत्रयोगेषु ··· ··· भुवम् ।
एष्वेवशुभयोगेषुकृषिमप्यारभेत्सुधीः ॥
पञ्चच्छिद्रेतरास्सर्वैतिथयः कृषिकर्मणि ।
पूजिताश्चेष्टवर्येथ···स्युः शुभावहाः ॥
1 For an account of this work, see Preface. The copy of the
Ms., used by us, is hopelessly corrupt. Instead of hazarding emenda-
tions, we have reproduced the text unaltered. The portions of the
text, which are absolutely unintelligible, have been indicated by
dotted lines.

?
Wait, there's दृ then ... then ष्ट!
Wait, look at: च then ... then दृष्ट्याश्रमतः?
Look closely at line 17:
अन्येषामाश्रमाणांचदृ...ष्टस्थाश्रमतः फलम् ।
Actually: अन्येषामाश्रमाणांच...दृष्ट्याश्रमतः?
Look at च: after च are dots: ...
Then हृष्ट? Or दृष्ट?
Wait, it looks like ...दृष्ट्याश्रमतः or ...हृष्टाश्रमतः.
Wait, look at the letter before ...:
Is there a letter between च and ...? No, it's च... then दृष्ट्याश्रमतः or दृष्टाश्रमतः!
Wait, look at line 17 again:
अन्येषामाश्रमाणांच...हृष्ट्याश्रमतः फलम् । - wait, the letter after ... is हृ or दृ? It has a vertical top and rounded curve with a bottom hook: दृ or हृ.
Then ष्ट with या? No, स्था? It's दृष्ट्याश्रमतः or हृष्टाश्रमतः.

Line 18:
`तस्मात्कृषिप्रधानेन बीज

अन्या नवतु ताराः स्युर्वर्ज्याः स्युर्बीजवापने ।
वर्ज्येष्वपिचयो...च्छुभंस्याद्बीजवापनम् ॥
...तिथयः श्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ।
...नवमीयुक्तममावास्यां च वर्जयेत् ॥
... ... ... गोगर्दभाह्वयाम् ।
गजकोलाहलाश्चैव वर्ज्याः स्युर्बीजवापने ॥
द्वितीयादशमीषष्ठी मध्यमास्तिथयः परे ।
वर्ज्याः स्युस्तिथयोयुग्माबीजनिर्वापणेबुधैः ॥
परेषुकरणेष्वेवविष्टिंवर्ज्येषु षट्सुच ।
कदाचिद्बीजवैशिष्ट्यं शुभंबीजनिवापनम् ॥
मृगगोकर्कि सिंहाः स्यु र्मीनश्चशुभदाः सदा ।
तुलामिथुनकुम्भाःस्यु र्मध्यमावर्जिताः परे ॥
चन्द्रज्ञजीवशुक्राणां वारवर्गादयः शुभाः ।
... ... वर्ज्येष्वपिशोभनाः ॥
... ... ... ... ।
... ... ... ... ॥
सहजारि भवेत्क्रूरः शुभाः सौम्या न शोभनाः ।
विभवे चानयोः सौम्यखवर्गाश्चहृयाह्वते ॥
... ... ... ... ।
अष्टमस्थाप्रहास्सर्वे नेष्टाः शुक्रस्तु कामगः ।
कदाचित्षट् भवज्येषु ग्रहेषुशुभदाः शुभाः ।
अष्टमोदयवर्ज्येषु पापराशिषु शोभनाः ॥
सप्तमेदिवसे ... ... ... ... ।
शेषापद्मशुभाः प्रोक्ता दिवसाबीजवापने ॥
सर्वदोषेषुवर्ज्याः स्युः बीजनिर्वापनाबुधैः ।
अपवादादिभिः कालेनिर्देषे निवपेद्बुधः ॥
देवप्रतिष्ठाः चौरंचबीजनिर्वापणं तथा ।
राजाभिषेकं ... ... मुपनीतिंनकारयेत् ॥
बीजनिर्वापणं कुर्यान्नक्षत्रे प्रोक्तदिङ्मुखे ।
सप्तसप्त ... ... प्राच्यादिषुचवापयेत् ॥

[ vi ]

प्राच्यांतु कृत्तिकाथास्तुमखायाद्दक्षिणामुखाः ।
मैत्राद्याः पश्चिमायांस्तुः श्रविष्ठाद्युत्तरामुखाः ॥
कोणेषु भचतुष्केषु ताराखष्टसुवर्जयेत् ।
परिखाध्यातशून्यत्वात् बीजनिर्वापणेबुधैः ॥
परिखादिङ्मुखाबीजान् गृहीत्वान्नब्रजेत्सुधीः ।
प्रागदिङ्मुखनक्षत्रे बीजंतद्दिच्छुवापयेत् ॥
सप्तमे दिवसेपूर्वंपञ्चमे बीजवापनात् ।
बीजाञ्जलाशयेसिञ्चेत्साङ्कुरांस्तानथावपेत् ॥
... ... बीजानिर्वपेदन्यसस्यकान् ।
... ... ... ... ... ॥
सर्वान्दोषगुणानत्र निरपेक्षं प्रवक्ष्यते ।
बीजनिर्वापणे योगान् चतुर्मुखमुखोदितान् ॥
आर्किवारे खमध्यर्के बीजान् ...... वापयेत् ।
मन्दवारे रवौ लग्ने बीजानुक्तानथावपेत् ॥
भौमवारे कुजे लग्ने निर्वपेत्कोद्रवान् बुधः ।
भृगुवारे भृगोर्लग्ने कौसुमं तहमावपेत् ॥
गुरोर्वारेगुरोर्लग्ने स्थापयेत्फलिनस्तरून् ।
अन्यान्फलसमायुक्तान्स्थापयेदथवापयेत् ॥
गुरोर्वारेगुरौर्लग्ने सर्वबीजानिवापयेत् ।
गुरौचतुर्थगेकुर्यात्प्लवनंसर्वसस्यके ॥
गुरावस्तमये धान्यान्संगृह्णीयात्सदाबुधः ।
गुरौ दशमगे सर्वान्वपेद्भूक्तिशुभावहः ॥
सूर्यवारेरवेलग्ने रक्तबीजान्प्रवापयेत् ।
सोमवारेचतल्लग्ने जलपुष्पाङ्कुराम्रयसेत् ॥
बुधवारेबुधेलग्ने निवपेत्कुमुदान् बुधः ।
सुगन्धसुमनोबीजान् शुक्लग्नेतु विन्यसेत् ॥
एवंवारोदये योगेग्रहाणां बीजवापनम् ।
शुभावहं प्रतिष्ठानां सद्यस्कालीने वापने ॥
वृक्षाणां रोहिणी पूज्याशीतगोरुदयेबुधः ।
भरणीबृहतीनांतु मेषलग्ने निवापनम् ॥

[ vii ]
आदित्येऽनुदये श्रेष्ठमिच्छूनांतुनिवापनम् ।
स्वातीचसर्वसस्यानां श्रेष्ठ'चन्द्रोदयं सदा ॥
त्वष्ट्रभंपूगसस्यानां जीव लग्नेशुभावहम् ।
अनुराधातु कङ्गूनां चन्द्रलग्नेशुभावहा ॥
शततारासुतल्लग्ने कृष्याधान्याभिवापयेत् ।
ताम्बूलवल्लि भेदानांनैर्ऋतेनैऋतोदये ॥
मूलंतु कन्दजातीनां जीव लग्नेशुभावहम् ।
इन्दुभेशा लिजातीनां जीवे लग्नेशुभावहम् ॥
अश्विन्यां पूगजातीनां शुभलग्नेशुभावहम् ।
कूश्माएडादिपुवल्लीषु रोहिणीषुशुभावहा ॥
हस्त पौष्णा शिवसौम्याक्षपुष्यमैत्रानिलोऽनलः ।
रोहिणो च प्रशस्ताः स्युः सर्वबीजनिवापने ॥
एवमेवेषु कालेषु दैवात्फलपरिग्रहे ।
एषां फलाशने चैव कालस्सम्प्युदाहृतः ॥
रोहिण्यार्द्रमघा हस्तभरणीश्रवणेषु च ।
मन्ददृष्टस्थिरेलग्ने धान्यसंग्रहमिष्यते ।
याम्यवैष्णव वैश।खे बाल्येकर्कटवृश्चिके ॥
प्रथमंलवनंकुर्यात्ससमृद्धिः शत्रुनाशनम् ।
कृत्तिकारौद्रसर्पेषु स्वात्यामर्यमभेतथा ॥
विश्वमेशततारासु रेवत्यङ्गारवारगाम् ।
विष्टिरिक्ताविवर्ज्येषु तिथिषूक्तां... ।
शुभवारेशुभेलग्नेलवनं प्रथमंहितम् ॥
......तौतु पुरैव कथितं मया ।
भोक्तृ भुक्तिविशेषञ्चतत्कालश्याशनंशभम् ॥
प्राजापत्यमघशततारासु युक्तयोः ।
अर्केन्द्वोश्चतयोर्लग्ने धान्यप्रच्छादनंशभम् ॥
मुञ्चापय मेशुक्त जीवसौम्याय भोदतः ।
कन्याकासम्भृतं धान्यं गर्भिणीसन्निवेशयेत् ॥
बारनक्षत्रयोगैंगेशुभेगुरु ... ... ।
स्थिरोदयेचगृह्णीयाद्वृद्धिः कन्याकृतान्निधिः ॥

[ viii ]
बीजवापविधिः
रक्ताब्जपुष्पं सहपञ्चगव्यैः तत्पद्ममध्येग्रहयोरवेस्तु ।
श्वेतस्ममध्येत्ववटेशमेवेत्युक्तान्यसेत्स्वाभ्यवहारभूः स्यात् ॥
इक्षुशालियवमुद्गमाषकैः पत्रबीजतिलपञ्चगव्यकैः ।
पद्मपत्रनिहितामृतायुतं नागयोगखनितंश्रियावहम् ॥
सार्पेमुहूर्तं सार्पर्चेकरणे सार्प ... ... ।
संयोगनागयोगोऽयमथवाकरणर्चयोः ॥
मृत्पञ्चकं बैल्वमथाब्जमूलं समस्तधान्यैः सहपञ्चगव्यैः ।
मृद्भाण्डमालं नरसिंहबीजं जलान्यसेत्सम्पदिनागयोगे ॥
सिताज्यवर्त्या कपिला घृतेन प्रज्वाल्यनिक्षिप्यचतुश्शरावे ।
निधाय भाण्डे निखनेन्निशासु विवादभूमौचगृहे समृद्धैय !
सपञ्चगव्ये सितपद्मपुष्पे स्यात्पद्मपत्रे फणियोगकाले ।
[L

-> wait, count dots:... ... ... ... ... ... ... ॥`

L9:
गोधूममाषयवशालि···घं रक्षाञ्जपतनिक्षितं सहपञ्चगव्यैः ।
Wait, look at रक्षाञ्जपतनिक्षितं:
Is it रक्षाञ्जपतनिक्षितं or रक्षाञ्जपतं निक्षितं?
Wait, रक्षाञ्जप -> र, क्षा, ञ्ज (ञ + ज = ञ्ज), प, त, नि, क्षि, तं.
Wait, look at निक्षितं: is there a 'प'?
Look below क्षि: there is nothing, just तं. So निक्षितं.

L10:
वेलामपेक्ष्य दिनकृद्ग्रहणस्य भूमा वन्तर्गतंकुरुविवादविनाशकामी ।।
Wait, भूमा वन्तर्गतंकुरुविवादविनाशकामी ।। or भूमावन्तर्गतं कुरु विवादविनाशकामी ।।?
In the image:
भूमा वन्तर्गतंकुरुविवादविनाशकामी ।।
There is a space between भूमा and वन्तर्गतंकुरुविवादविनाशकामी.

L11:
`अष्टम्यांशुक्लपक्षेमृगपतिअनुषी मेषमाश्र

[ x ]
हस्तेचन्द्रोदये हृत्वा मृदंतत्प्रतिरूपकम् ।
कृत्वावटेखनेत्तत् ... ... ... ॥
सोमेतुषष्ठगेचापे लग्नेचैवेष्टकोपरि ।
खकीये लिखित्त्वेतन्न्यसेद्द्भू मौखभूस्तुसा ॥
पैलेतुरीयपादस्थेचन्द्रलग्नेमृदंहरेत् ।
अधश्चोलूखलेतुल्याविन्यसेदविवाद ... ॥
अजैक...रोहिण्यां तुरीयांशेविधूदये ।
व्यवहार...तु मृतसंगृह्यस्वकामयेत् ॥
रोहिण्याजैकपद्भूयां तुयद्यर्कस्योपरागतः ।
तदामृदंगृहीत्वैव व्यवहारधराविशेत् ॥
यस्यां दिश्युदयादिष्टस्तस्यां प्रतिकृतीर्न्यसेत् ।
क्लान्कारस्करानष्टौ न्यसेद्दिङ्गुविवेच्यतः ॥
पैतृभे शशिनिकटे भोदये प्रारभेत्कृषिम् ।
अथापिलवनं व्यवहारिकभुवः ... ... ॥
... ... यमधरासुतौ यदा षष्ठगोदिनकरोबुधोदये ।
व्यवहारिकधरामुवादयेन्निर्विशङ्कमरिणा। जयंव्रजेत् ॥
परिवेषरवौदृष्टेकीलं लोहमयंन्यसेत् ।
खसीमान्तेगृहारामा ... ... भयम् ॥
परिवेषेतु चन्द्रस्यशिलाःस्थाप्य खसीमनि ।
गृहादीनां वराहाक्षश्वाद्यै... भयंगवाम् ॥
... ... पैलशकटेषु शुभांशकेषु कृत्वाकृषिस्थिरसमाह्वयभेविलग्ने ।
ततेष्टका सुलिखिता खमरातिपूर्वैयाम्यान्तदिक्षुनिहितास्वगृहादिरक्षा ॥
भ्रामयेतुराही सहजेतुमन्दे
मृल्लक्षणा ... ... खम् ।
... ... ...
उत्तरे भाद्रपादादीन्गुर्वोः शुक्रकुजोदयेकृत्वा
प्रदक्षिणमन्त्रंजपेत् मृल्लक्षणाद ... ...
मुच्यतेवह्निन् ... ... पुनः पुनः ॥
हाकारेणसंयुक्तं हुत्वाचाग्नी ... ... ।
अहर्न्निशसहितेभौमेबुधे बालप्रमागते ॥

[ xi ]
प्रत्यर्थिनासुसंभाव्य संगृहीयान्नुवंबुधः ।
युद्धयोगः—
वर्गोत्तमांशगो जीवशुक्रौ सद्विलग्नगो ॥
शत्रुभिःसहसंभाषा...कुर्यात्परस्परम् ।
जीवेविलग्नगेतेचन्द्रशुकौहिबुकमागतौ ॥
यदातदामित्रयोगः शत्रुसंभा...मित्रकृत् ।
चन्द्रजीवसिताः कर्म लग्नवेश्मनिमित्रकृत् ॥
चन्द्रजीवसितावेश्मकर्मलग्नेषु मित्रकृत् ।
स्वगृहस्थे सितेतोये स्वगृहस्थविधूदये ॥
मित्रर्क्षस्थ गुरौदृष्टे दृष्टोमित्रं भविष्यति ।
गुरुल्लग्नेचमन्देस्ते भार्गवोदयेरिपौ ॥
मन्देसितेलग्ने त्रयोयोगाः सुमितदाः ।
योगेष्वन्त्ये भविष्यन्तितेपुराजानोद्रष्टव्या मैत
मिच्छता भृत्येन वारिणा......संशयम् ॥
मित्रयोगः—
मित्रस्थो... भौमे धर्मकर्मगयोः क्रमात् ।
सितज्ञयोर्ध्वजंकुर्याच्छत्रुनाशायचाहवे ॥
योगोस्मिंश्चरिपोः कुर्याद्विद्वेषोच्चाटनादिकम् ।
द्विष्टशस्त्रादिकंवापि रक्षाचान्यामरेशवराः ॥
अर्कर्तु राहुकेतूनांबलेष्वन्यतरोदये ।
गुरौविक्रमगेकुर्याच्छत्रुनाशायचकमात् ॥
आदि...सौम्ये विलग्नेविवदेत्स्वयम् ।
अरिणासहयुद्धेवा विजयीस्यात्तपोबलात् ॥
ग्रहेणपरिवेषेवा लोष्टोसंगृह्यतावुभौ ।
द्वयोःकलहकालेतुवृष्टेयुद्धं सदाभवेत् ॥
परिवेषेतुचन्द्रस्यग्रहणे ... ... ।
संगृह्यपूर्ववद्घृष्टकलहेकलहंमहत् ॥
कलहकुयोगः—
गुरुदयेरवौ खस्थेचन्द्रतोयेऽथवास्मरे ।
द्रव्यस्थग्रहणं श्रेष्ठं प्रारब्धंनहिसिध्यति ॥

[ xii ]
... ... भानुशुक्रेन्दुसूरयः ।
वित्तसंग्रहणोयस्य तस्यस्याद्वित्तसंचयम् ॥
कयठगेबुधशुक्रो द्व्यंशांशक्रस्थगुरुदये ।
हैमानाभरणा नृबिभ्रन्नूनर...वाधनीभवेत् ॥
सौम्यर्त्नांशोक्रियेचन्द्रे मेषलग्नेप्रपूरयेत् ।
......बान्यैः पूरयेद्विनाशकृत् ॥
अश्विन्यास्तुतुरीयांशेबुधेमेषोदयैबुधः ।
... ... प्रदानाद्विजयी भवेत् ॥
अदितेस्तुतुर्थांशो जीवचन्द्रोदयं यदि ।
धान्यसंग्रहणं कुर्याद्धान्यंस्यात्पर्वतोपमम् ॥
भानुवारेचमैलर्त्तःस्थिरराशौचधान्यदः ॥
धनधान्यसङ्ग्रह्णयोगाः—
उत्तरत्रयरोहिण्योः द्रव्याण्येतेषुकारयेत् ।
शान्तिकर्माभिषेकाद्यान् धर्मान्मामद्रव्यानपि ॥
... ... भूमूलानि तीक्ष्णान्येतेषुकारयेत् ।
वधबन्धाभिचारादि मन्त ... भेदकान् ॥
पूर्वत्रयम ... ... ध्वशुभानिच ।
उत्सानसाध्यनाशादि विषशस्त्राग्निनाव्यथाः ॥
हस्ताश्विपुष्यानिल ... ...
कुर्यादितिक्षानविभूषणानि । ... ...
... ... कलाविलासिन्यपि सौम्यवारे ।
त्वाष्ट्रं...शशिभंचपौष्णः
मृदून्ययैतेषुमृदुनिकुर्या
द्विभूष्यान्मङ्गलगीतवाद्यान्
...भोगान्सुरतादिभोगान् ॥
विशाखाकृतिकातारे मृदुतीक्षणेच... ।
पापवारयुतेपापे शुभबारेशुभावहम् ॥
वारुणांवैष्णवलासी श्रविष्ठाचपुनर्वसू ।
चरायेतानिपञ्चैव चराण्यैतेषुकारयेत् ॥

[ xiii ]
क्षिप्रमुप'चरंचेवद्रवंसाधारणीमृदु ।
अष्टधैवोचिरे तारास्तीक्ष्णान्यपिलघून्यपि ॥
क्षिप्राण्येतानि तैस्सार्ध' साधारणगतान्यपि ।
भविष्यन्ति लयंयान्तिशिंशुमारेण कोपिना ॥
अन्येष्वषड्विधेष्वेव कलौकर्माणिचोदना ।
गजाश्वपशुपक्षिणांनृपै... नृणाम् ॥
दत्तानां प्रतिपत्तीनां ग्रहण... शुभम् ।
चरवर्गगवाश्वानां दमनंवाहनेषु च ॥
सेतुबन्धंतटाकानामारामोद्यानकर्मणाम् ।
क्षिप्रं तानिचकर्मणिचरेत्कुर्याद्विचक्षणः ॥
काञ्चने राजतै स्सीसे स्ताम्रभाण्डादिभेदनेः ।
शृणांदक्षात्तदादद्यात्क्षिप्रे मन्दवारगे ॥
गोष्ठागाराद्धनं दद्यान्मन्दवारेरवीरवि ।
साधारणगतेवापिस्वातीक्षातीक्षणसाधये ॥
मुक्तंयत्तन्नलभ्येततसा ...... ।
एषु भेषु तथाभुक्तंनिक्षिप्तंनष्टमेवच ॥
भुक्तंवाप्रयुक्तंवानायातिपुनरञ्जसा ।
एवंनक्षत्रसंज्ञार्थैः समूहसकलाः क्रियाः ॥
कर्तव्यास्स्थानुरूपेणमहताकथितार्थतः ।
धुर्वांदिविनियोगः—
द्विदैवत्यमथाश्वेता भरण्यार्द्रानुनेर्ऋते ॥
बहुकायाविषैर्दष्टोनप्राणीकुजवारतः ।
ऐन्द्राऽर्वावरुणस्वातीतिपूर्वामियमोहिषु ॥
पापवारमृतीरोगीषष्ठीद्वादशीरिक्कयोः ।
कदर्घाकश्चिंपोष्योमैत्रपापदिनेर्युते ॥
हित्वाद्वादशीषष्ठ्योस्तुजीवेद्रोगीकथंचन ।
सौम्येरैवरेगुमेवारेरिक्ताविद्धिविवर्जिते ॥
तियोरोगी षण्मासाञ्जीवेदितिनसंशयः ।

• मघायाविंशतेरर्वादिनेजीवेश्चनेदिने ॥

[ xiv ]
ज्येष्ठाविशाखाहस्तेषुरोगीमासार्धतः सुखी ।
चित्रायांवैष्णवेयाम्ये बारुणोसौम्यवारगे ॥
रोगीसैकादशाहेन सुखीस्याथमसार्दपि ।
उरगावरुणाद्द्रावासवेन्द्रेति पूर्वया
......ताराः पापवारेणयुक्ताः ।
तिथिषुनवमीषष्ठीद्वादशीभिश्चतुर्थी
सहितमरणयोगेरोगिणांमृत्युरेवम् ॥
इतिनिगदित......रोगध्यशान्त्यै
कथयतिचतुरास्याः कालमिन्द्रौषधीनाम् ।
... ... ... ... ... ॥
... ... ... ... ... ।
विशल्यकरणादीनामृतसंजीवनादिषु ।
सन्धानकरणादीनामपि ... ... ॥
रोगारम्भकयोगः :—
रौद्रेन्द्रसर्प ... ... याम्ये
स्वातौत्रिपूर्वासु सरोहिणीषु ।
तिष्याशिवपौष्णा...हस्तमैत्रे
षूक्तंचारांशेशुभमोषधीनाम् ॥
वारेतिशीघ्रगृहसंहितस्य
रिक्तासुनन्दासुजयासुयोगे ।
लग्नेचरेचन्द्रनिरीक्षणेन
क्रियांविदध्यादपिचौषधोनाम् ॥
गुर्वक्यं'शक्रनक्षत्रे गुरोर्वाऽर्केदिनेयुते ।
तद्दिने...रिक्ते ... ... प्रतिक्रिया ॥
दशेचाति शुभंविद्यादाशुरोगप्रशान्तये ।
क्षिप्रोप्रचरनक्षत्रेमेषकर्कटकोदये ॥
चरग्रहदिनस्यांशेचित्ता ... ... तिथौ ।
मन्दार्योश्चिरलग्नेवाकटकके शुभसंयुते ॥
सर्वव्याधिविनाशायविदध्यादौषधंपुनः ।
शुभशरतितिथिष्वेषुशुभांशेकर्कटोदये ॥

[ xv ]

मैत्रेमित्रश्रविष्ठायां अश्विन्यां पुष्यचित्रयोः ।
औषधंव्याधिनाशायकुर्या...कुलीरयोः ॥
क्षिप्रोग्रचरभैवारेसौम्येरक्षासुमेहिनाम् ।
अष्टादशसु मेहेषुकर्तव्याप्यौषधक्रिया ॥
पापवारोडु तिध्यंशे पापराश्युदयेनृणाम् ।
पापदृष्टे क्रियांकुर्यादौषधीः कुप्ररोगिषु ॥
शुभग्रहयुतेलग्नेषष्ठेशेशुभसंयुते
चन्द्रे शुभक्रियायुक्ते कुर्यादोषधमुत्तमम् ॥
शुक्तर्क्षे शुभवारेषुशुभनक्षत्रसंयुते ।
अरोगिणःतुपुष्ट्यर्थं कुर्यात्तत्तौषधान्बुधः ॥
शुभयोगेषुवारेषु शुभतिथ्यंशकेशुभे ।
लग्नेशुभग्रहे ...रसायनमुदाहरेत ॥
मन्दांशेमन्दलग्नेचमन्ददृष्टियुतोदये ।
मन्दराशौ क्रियाः कुर्याच्छिरसः कण्ठउत्तमाः ॥
साधारर्णाह्यनक्षत्रेलग्नप्रहनिरीक्षणे ।
विष्टिवर्ज्येतिथौकुर्यात्सत्क्रियाराजयह्मणः ॥
अपस्मारादि ... ... ...।
कर्तव्याः प्रोक्तकालेषुमन्तौषधिविशारदैः ॥
विपरीताह्यविष्ठ्यान्तुकर्तव्यं शुभमिच्छताम् ।
औषधनाडिकाकाले अमृताख्येविषा... ॥
मूलश्चिकृत्तिकापुष्यापुनर्वसुसुवारगाः ।
यदिरोगी ... ... ... सुरखीभवेत् ॥
रोहिण्युत्तरफल्गुन्योः आहिबुध्य्वेतथामर्या ।
सप्ताहाद्वा ...... सुखीभवतितृतहन् ॥
रोगचिकित्सायोग :-
सोमवारयुतेमूले चापलग्नेमहारु मान् ।
स्थापये जीवलग्नेबारेबल्यां गुरुवारगे ॥
सार्पमेसौरिबारेण सहिते कर्कटोदये ।
स्थापयेदिक्षुवर्गान्=कदलीक्रमुकानपि ॥

[ xvi ]
सोमेसोमवारेचसहिते कर्कटोदये ।
भेदारकलमजान्सर्वाम्निर्वपेत्सद्विवर्धये ।।
माहेयवारे सौम्यर्क्षेत्क्रियलग्नेप्रियङ्गवः ।
निर्व्वाप्यविष्टिरिक्ताभिः वर्जितेस्तितिथिभिर्युते ॥
आहिबुध्न्यौगुरौवारेशुक्रांशेकर्कटोदये ।
निर्वपेज्जलपुष्पाणांबीजंतद्वद्वृद्धयेबुधैः ॥
कोद्रवान्निर्वपेद्वृद्धयेकुजवारेयमोदये ।
अश्विनीरोहिणीमैत्रान्नक्षत्रसहितेयदि ॥
सितवारायुतेशूर्पे आरयांशकृषीन् न्यसेत्
... ... ... ...
... ...चन्द्रेशशिवारैविधूदये ।
रक्षार्थसस्यवर्गाणाध्वजः कार्योविचक्षणैः ॥
मघा...श्चतुर्थांशे चाहिवुध्न्यस्यमध्यमे ।
ऐन्द्रस्यप्रथमेकुर्यात्सिहंपापोदयेध्वजम् ।।
चाप

[ xvii ]
... ... चन्द्रेविलग्ने भौमवारगे ।
निखनेत्कूपवाप्यादींस्तटाकपरिखादिकान् ॥
मन्दवारे ... वृषलग्नेशुभे... ।
सेतूनांबन्धनंकुर्यात्तट(का भेदमागते ॥
मन्दवार...वृषलग्नेचबन्धनम् ।
सेतूनाम...कुर्याच्छिलाबन्धादिबन्धम् ॥
स्थिरास्यन्त्यानिसंशाद्रव्यभेजीवमन्दयोः ।
पाठेदृष्टेगृहेचाभ्यां स्थिरेसेतुंनिबन्धयेत् ॥
पूर्वाषाढेरवेर्वारेवारुणेचंमृगोगृहे ।
... ... कुर्यात्कीलद्वारेतटाकतः ॥
रोहियामैत्रभेऽथवा
... ... ... सिंहलग्नेशुभे... ॥
पूर्वाषाढेचवारुण्यांकुजवारेयमोदये ।
प्राकाराणां ... ... ... ॥
... ... ... ...
सस्यरक्षादिविधि :-
... ... निशानायेशशिवारे स्थिरांशके ।
निलयाग्रगरान्वापि सिंहलग्नेतथारभेत् ॥
जीवशुक्रयुतेचन्द्रे खराशी लग्नगेतदा ।
गृहारम्भः शुभः प्रोक्तो... ... ... ॥
कृष्णापक्षेचतुर्दश्यांरेवतीरोहिणीयुते ।
यदातदा गुरौ लग्ने गृहार्थंसंहरेद्द्रुमान् ॥
वारनक्षत्रयोगेषुशुभालख्येष्वाखलेष्वपि ।
जीवलग्ने गुरौवारेगृहारम्भः शुभावहः ॥
ध्रुवेभेशुभवारुषु स्थिरलग्नेशुभेतिथौ ।
द्वारिस्थाप्योऽ मश्चिप्रः सर्वसंपद्विवर्धनम् ॥
चरस्थिरेऽधनक्षत्रे बुधशुक्रदिनेतिथौ ।
शुभेकवाटयोगः स्या ... ... गृहे ॥
चन्द्रलग्नेस्थिरांशेचबुधलग्नेशुभेक्षरो ।
मन्दिरादौगृहान्तेषुस्तम्भः स्थाप्यस्त्वोदितम् ॥

[ xviii ]
जीवलग्ने भृगोकेन्द्रे शुभतारासुमूर्धनि ।
इष्टकामन्दिरेकार्यं सुरराजगृहादिषु ॥
शुक्लग्रनेगुरौकेन्द्रे खगेराशौ गृहोपरि ।
तृणादिभिः समाच्छाद्य ... ... गृहे ॥
रौद्रे न्द्रसार्पयाम्यनित्रिपूवान्शुभावहाः ।
शेषास्ताराः शुभाह्यासुशुभकर्मणिशोभनाः ॥
... तिथयस्सर्वेकुहू'चनवमीविना ।
द्वितीयादशमोयुक्ताविष्टिवर्ज्याः शुभावहाः ॥
शुभतारासुसर्वासुसर्वसुशुभवारे शुभांशके ।
शुभलग्नेशुभे दृष्टेशुभाह्यैस्तिथिभिर्युते ॥
एषुयोगेषुकृत्यानिशुभान्याखएडलभृणु ।
गजाश्वपशुभृत्यानांसंग्रहं ... ... ॥
एषामारोहणं चैवकमै ... ... ।
राज्ञामास्थानपूर्वाणामण्डपानां प्रवेशने ॥
गार्हस्थ्यवेशनेचैवनराणांबन्धुदर्शने ।
निर्गत्यानुप्रवेशादि ... ... संभवान् ॥
चिह्नान्वाहनपूर्वांश्चप्रतिपत्युदितांस्तथा ।
पुष्यस्थे ... ... शुभैः ॥
दृष्टेकुर्याद्गवागारंगवांचकरिणांतथा ।
अस्मिन्योगेगृहारम्भगोष्ठागारादीनामपि ॥
गृहेऽस्मिंश्चोरमाराद्या ... ... ... ।
त्वाष्ट्रमैत्रान्त्यपादस्थेशीतगौमिथुनोदये ॥
... विषमैर्दोषैर्विदध्यादमुनाबुधः ।
शुभतारासुसद्लग्नेशुभांशेशोभनेतिथौ ॥
अङ्कुशं ...योज्यः शनिलग्ने शनेर्दिने ।
शुभवारेशुभेलग्ने शुभेमासिशुभेतिथौ ॥
शुभेदिने शुभेलग्ने खलीनादिहयादिना ।
सन्नाहादिनियोजयेत्
शूर्पभेसोमवारस्थेयुद्धोयात्प्रथमंघृतम् ।
... ... सोमवारेविधूदये ॥

खताराराशियुतेचन्द्रे लग्नस्थे...शुभम् ।
अस्मिन्योगेगवां दोहः शुभक्षीर... ॥
सूर्यवारेरवौ लग्नेकुजमन्दांशसंयुते ।
पौष्णेजीवांशके कुर्यात्कस्यचिन्मन्थनं बुधः ॥
गृहारम्भस्तम्भकवाटाद्यश्वादीनांगवाञ्च
...स्तम्भादिविधि :-
... ... जोवलनेस्मरेन्भुगे ।
... विनाविघ्नैः प्रारब्धानि प्रसिद्ध्यन्ति ॥
शुक्लपक्षस्यखातोयोगेविधूदये... ।
विक्रयेसिद्धियात्रायातिशुभप्रदाः ॥
सर्वतजीवसग्नेन्दोः ... ... ।
खस्थेऽर्केऽर्थानुगृह्णीयात्प्रारब्धंच ... ॥
विष्णुशूर्पयमान्त्यांशेष्वलीक ... वदेत् ।
व्यावहारिकवाक्यानि...स्यादात्मनोधनम् ॥
रोहिणीशूर्पयाम्यानां अन्त्योरिवृषिकोदये ।
व्यवहारो जयायस्यादाहवेवचनेषुभिः ॥
[

The provided image is completely blank (solid white with no visible or decipherable text or content). Consequently, there is no text to transcribe.

If you intended to upload a document or photograph, please re-upload the correct image file.

GLOSSARY OF IMPORTANT TECHNICAL TERMS USED
IN THE KṚṢI-PARĀŚARA
[ English Alphabetical order ]
Term      No. of verse      Meaning
Aḍḍacalla    112, 114.       Pin of yoke where bull is tied.
Āḍhaka     26, 28, 238.      A measure of grain and of space,
                 the latter being used in
                 Astronomy.
Āvarta     24, 25.        A kind of cloud.
Droṇa     ”          ”
Hala-prasāraṇa   121-155.      Ceremonial commencement of
                 ploughing.
Īṣā       112, 146.       Pole of the plough.
Madikā     118, 182.      Probably same as Mai, a Bengali
(also Mayikā)           word meaning a ladder-shaped
                 contrivance used for levelling
                 rice-fields.
Medhi      214, 215.      Pillar in the middle of a threshing
        218-20.       floor, to which oxen are bound.
Niryola     112-114.      “The rod of the plough exclusive
[Also निर्याण            of the pole and the share”
in one Ms., and          —Agriculture and Agriculturists
निर्योग in another]          etc., p. 64.
Paccanikā    112, 115.      Goad for driving bulls.
[Also spelt as
Prājana, Prājani-
kā. Paccani.]

( ii )
Pāśikā 114. “Iron plates that fix the share to
the Niryola” —Agriculture and
Agriculturists, etc., p. 64.
“A strap of leather on a plough”
—Monier Williams.
[The word being derived from
Pāśa, meaning rope or something
else to fasten with, the latter
meaning seems to be more
plausible.]
Phālaka 117, 132. Plough-share.
[Also Phāla]
Puṣkara 24, 25. A kind of cloud.
Puṣya-yātrā 221, 229. A socio-religious function in the
230, 234, month of Pauṣa, in which gods
235, 236. are worshipped and the people
assembled feast in the midst of
dance and music, vocal and
instrumental.
Saṁvarta 24, 25. A kind of cloud.
Śaula 112, 114. A part of the plough. “An extra
piece of wood that tightly fixes
the Niryola to the pole.”
— Agriculture and Agriculturists
etc , p. 64.
Sthāṇu 112, 113. A part of the plough.
Viddhaka 118. “A kind of harrow”—Monier
Williams. “A big hoeing ins-
trument.” —Agriculture and
Agriculturists etc., p. 65.
Yottra 116, 147. Cord fastening the yoke of a
plough to the neck of ox.
Yuga 112, 113, 146. Yoke.