काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५८६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥
नलोपो नञः ॥ ७३ ॥
नञो नकारस्य लोपो भवत्युत्तरपदे । अब्राह्मणः । अवृषलः । असुरापः ।
असोमपः ॥ नञो नलोपो ऽवक्षेपे तिङ्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ अपचसि त्वं जाल्म ।
अकरोषि त्वं जाल्म ॥
तस्मान्नुडचि ॥ ७४ ॥
तस्माल्लुप्तनकारान्नञः नुडागमो भवति अजादावुत्तरपदे । अनञः ।
अनश्वः । तस्मादिति किम् । नञ एव हि स्यात् । पूर्वान्ते हि ङमो ह्रस्वा-
दचि ङमुन्नित्यमिति प्राप्नोति ॥
नभ्राण्-नपात्नवेदानासत्या नमुचिनकुलनखनपुंस-
कनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या ॥ ७५ ॥
नभ्राट् नपात् नवेदाः नासत्याः नमुचि नकुल नख नपुंसक नक्षत्र नक्र
नाक इत्येतेषु नञ् प्रकृत्या भवति । न भ्राजतइति, नभ्राट् । भ्राजते क्विबन्तस्य
नङ्समासः । न पातीति, नपात् । पातिः शतृन्तः । न वेत्तीति नवेदाः । वेत्ति-
रसुनप्रत्ययान्तः । नासत्याः । सत्सु साधवः सत्याः न सत्या, असत्याः, न अस-
त्याः नासत्याः । न मुञ्चतीति, नमुचिः । मुचेरौणादिकः किप्रत्ययः । नास्य
कुलमस्ति, नकुलः । नख । नास्य खमस्तीति, नखम् । नपुंसक । न स्त्री न पुमा-
न्नपुंसकम् । स्त्रीपुंसयोः पुंसकभावो निपात्यते । नक्षत्र । न तरते क्षीयतइति
वा, नक्षत्रम् । क्षियः क्षरतेर्वा क्षत्रमिति निपात्यते । नक्र। न क्रामतीति नक्रः ।
क्रमेर्डप्रत्ययो निपातनात् । नाक । नास्मिन्कमिति नाकम् ॥
एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ७६ ॥
एकादिश्च नञ्प्रकृत्या भवति एकशब्दस्यादुगागमो भवति । एकेन न
विंशतिः एकान्नविंशतिः । एकान्नत्रिंशत् । तृतीयेति योगविभागात्समासः ।
पूर्वान्तोयमदुक् क्रियते । पदान्तलक्षणोत्रानुनासिको विकल्पेन यथा स्याद् इति ॥
नगो ऽप्राणिष्वन्यतरस्याम् ॥ ७७ ॥
नञ्प्रकृत्या भवति । नगा वृक्षाः । अगा वृक्षाः । नगाः पर्वताः । अगाः
पर्वताः । न गच्छन्तीति नगाः । गमेर्डप्रत्ययः । अप्राणिष्विति किम् । अगो
वृषलः शीतेन ॥
सहस्य सः संज्ञायाम् ॥ ७८ ॥
सहशब्दस्य स इत्ययमादेशो भवति संज्ञायां विषये । साश्वत्थम् ।
सपलाशम् । संशिंशपम् । संज्ञायामिति किम् । सहयुध्वा । सहकृत्वा । सादेश
उदात्तो निपात्यते । उदात्तानुदात्तवतो हि सहशब्दस्यान्तर्यतः स्वरितः स्यात् ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ५८७
स च निपातनस्वरः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं यत्र तत्र उपयुज्यते । अन्यत्र समासा-
न्तोदात्तत्वेन बाध्यतएव । सेष्टि, सपशुबन्धमिति ॥
ग्रन्थान्ताधिके च ॥ ७९ ॥
ग्रन्थान्ते ऽधिके च वर्तमानस्य सहशब्दस्य स इत्ययमादेशो भवति ।
सकलं ज्योतिषमधीते । समुहूर्तम् । ससंग्रहं व्याकरणमधीयते । कलान्तं मुहू-
र्त्तान्तं संग्रहान्तमिति अन्तवचनइत्यव्ययीभावः समासः । तत्राव्ययीभावे चाका-
लइति कालवाचिन्युत्तरपदे सभावो न प्राप्नोतीत्ययमारम्भः । अधिके । सद्रोणा
खारी । समाषः कार्षापणः । सकाकिणीको माषः ॥
द्वितीये चानुपाख्ये ॥ ८० ॥
द्वयोः सहयुक्तयोरप्रधानो यः स द्वितीयः । उपाख्यायते प्रत्यक्षत उप-
लभ्यते यः स उपाख्यः, उपाख्यादन्यो ऽनुपाख्यो ऽनुमेयस्तस्मिन् द्वितीये ऽनु-
पाख्ये सहस्य स इत्ययमादेशो भवति । साग्निः कपोतः । सपिपीलिका वात्या ।
सराक्षसीका शाला । अग्न्यादयः साक्षादनुपलभ्यमानाः कपोतादिभिरनुमीय-
मानास्तदनुपाख्या भवन्ति ॥
अव्ययीभावे चाकाले ॥ ८१ ॥
अव्ययीभावे च समासे ऽकालवाचिन्युत्तरपदे सहस्य स इत्ययमादेशो
भवति । सचक्रं धेहि । सधुरं प्राज । अकालइति किम् । सहपूर्वाह्णम् ॥
वोपसर्जनस्य ॥ ८२ ॥
उपसर्जनसर्वावयवः समास उपसर्जनं, यस्य सर्वे ऽवयवा उपसर्जनीभूताः
स सर्वोपसर्जनो बहुव्रीहिर्गृह्यते । तदवयवस्य सहशब्दस्य वा स इत्ययमादेशो
भवति । सपुत्रः । सहपुत्रः । सच्छात्रः । सहच्छात्रः । उपसर्जनस्येति किम् ।
सहयुध्वा । सहकृत्वा । सहकृत्यप्रियः प्रियसहकृत्वेतिबहुव्रीहौ यदुत्तरपदं
तत्परः सहशब्दो न भवतीति सभावो न भवति ॥
प्रकृत्याशिष्यगोवत्सहलेषु ॥ ८३ ॥
प्रकृत्या सहशब्दो भवति आशिषि विषये ऽगोवत्सहलेषु । स्वस्ति देव-
दत्ताय सहपुत्राय सहच्छात्राय सहामात्याय । अगोवत्सहलेष्विति किम् ।
स्वस्ति भवते सहगवे । सगवे । सहवत्साय । सवत्साय । सहलाय । सहह-
लाय । वोपसर्जनस्येति पक्षे भवत्येव सभावः ॥
समानस्य छन्दस्यमूर्द्धप्रभृत्युदकेषु ॥ ८४ ॥
स इति वर्तते । समानस्य स इत्ययमादेशो भवति छन्दसि विषये

५९८ ॥ काशिका ॥ ६ । ३ ॥
मूर्द्धन् प्रभृति उदर्क इत्येतान्युत्तरपदानि वर्ज्जयित्वा । अनुजाता सगर्भ्यः ।
अनुसक्षा सयूथ्यः । यो नः सनुत्यः । समानो गर्भः सगर्भः, तत्र भवः
सगर्भ्यः । सगर्भसयूथसनुताब्दादिति यत् प्रत्ययः । अमूर्द्धप्रभृत्युदर्केष्विति
किम् । समानमूर्द्धा । समानप्रभृतयः । समानोदर्काः । समानस्येति योगवि-
भाग इष्टप्रसिद्ध्यर्थः क्रियते । तेन सपत्नः, साधर्म्यं, सजातीय, इत्येवमादयः
सिद्धा भवन्ति ॥
ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्ण-
वयोवचनबन्धुषु ॥ ८५ ॥
ज्योतिस् जनपद रात्रि नाभि नामन् गोत्र रूप स्थान वर्ण वयस् वचन
बन्धु इत्येतेषूत्तरपदेषु समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । सज्योतिः । सजन-
पदः । सरात्रिः । सनाभिः । सनामा । सगोत्रः । सरूपः । सस्थानः ।
सवर्णः । सवयाः । सवचनः । सबन्धुः ॥
चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ ८६ ॥
चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य स इत्ययमादेशो भवति ।
समानो ब्रह्मचारी, सब्रह्मचारी । ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं यद्व्रतं तदपि ब्रह्म
तच्चरतीति ब्रह्मचारी । समानस्तस्यैव ब्रह्मणः समानत्वादित्ययमर्थो भवति ।
समाने ब्रह्मणि व्रतचारी सब्रह्मचारीति ॥
तीर्थे ये ॥ ८७ ॥
तीर्थशब्दउत्तरपदे यत्प्रत्ययपरे परतः समानस्य स इत्ययमादेशो
भवति । सतीर्थ्यः । समानतीर्थे वासीति यत्प्रत्ययः ॥
विभाषोदरे ॥ ८८ ॥
उदरशब्दउत्तरपदे यत्प्रत्ययान्ते समानस्य विभाषा स इत्ययमादेशो
भवति । सोदर्यः । समानोदर्यः । समानोदरे शयित ओ चोदात्त इति यत् ॥
दृग्दृशवतुषु ॥ ८९ ॥
दृक् दृश वतु इत्येतेषु परतः समानस्य स इत्ययमादेशो भवति ।
'सदृक् । सदृशः । त्यदादिषु दृशो ऽनालोचने कञ्चेत्यत्र समानान्ययोश्चेति
वक्तव्यमिति कञ्क्किनौ प्रत्ययौ क्रियेते ॥ दृक्षे चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सदृक्षः ॥
दृशेः क्सप्रत्ययोपि तत्रैव वक्तव्यः ॥ * ॥ वतुग्रह्णमुत्तरार्थम् ॥
इदंकिमोरीश्की ॥ ९० ॥
इदं किम् इत्येतयोरीश की इत्येतौ यथासंख्यमादेशौ भवतो दृग्दृश-

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ५९९
वतुप् । ईदृक् । ईदृशः । इयान् । कीदृक् । कीदृशः । कियान् । किमिदंभ्यां
वो घ इति वतुप् ॥ दृक्ते चेति क्तव्यम् ॥ * ॥ ईदृक्तः । कीदृक्तः ॥
आ सर्वनाम्नः ॥ ९१ ॥
सर्वनाम्न आकारादेशो भवति दृग्दृशवतुषु । तादृक् । तादृशः । तावान् ।
यादृक् । यादृशः । यावान् ॥ दृक्ते चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ तादृक्तः । यादृक्तः ॥
विष्वग्देवयोश्च टेरद्रञ्चतौ वप्रत्यये ॥ ९२ ॥
विष्वक् देव इत्येतयोः सर्वनाम्नश्च टेरद्रीत्ययमादेशो भवति अञ्चतौ
वप्रत्ययान्तउत्तरपदे । विष्वगञ्चतीति विष्वद्रङ् । देवद्रङ् । सर्वनाम्नः ।
तद्रङ् । यद्रङ् । अद्रिसध्योरन्तोदात्तनिपातनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । तत्र यथा-
देशे कृते उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्यैव स्वरो भवति । विष्वग्देव-
योरिति किम् । प्राग्वाची । अञ्चताविति किम् । विष्वग्युक् । वप्रत्ययइति
किम् । विष्वगञ्चनम् । वप्रत्ययग्रहणमन्यत्र धातुग्रहणे तदादिविधिप्रतिषे-
धार्थः । तेनायस्कृतमयस्कार इत्यत्रातः कृकमिकंसकुम्भपात्रेति सत्वं भवति ॥
छन्दसि स्त्रियां बहुलमिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ विश्वाची च घृताची चेत्यत्र न
भवति । कद्रोचीत्यत्र तु भवत्येव * ॥
समः समी ॥ ९३ ॥
समित्येतस्य समि इत्ययमादेशो भवति अञ्चतौ वप्रत्ययान्तउत्तरपदे ।
सम्यक् । सम्यञ्चौ । सम्यञ्चः ॥
तिरसस्तिर्यलोपे ॥ ९४ ॥
तिरस् इत्येतस्य तिरि इत्ययमादेशो भवत्यञ्चतौ वप्रत्ययान्त उत्तर-
पदे ऽलोपे । यदा ऽस्य लोपो न भवति । तिर्यङ् । तिर्यञ्चौ । तिर्यञ्चः ।
अलोपइति किम् । तिरश्चा । तिरश्चे । अत्र इत्यकारलोपः ॥
सहस्य सध्रिः ॥ ९५ ॥
सहेत्यस्य सध्रिरित्ययमादेशो भवत्यञ्चतौ वप्रत्ययान्तउत्तरपदे ।
सध्र्यङ् । सध्र्यञ्चौ । सध्र्यञ्चः । सध्रीचः । सध्रीचा ॥
सध मादस्थयोरुच्छन्दसि ॥ ९६ ॥
छन्दसि विषये माद स्थ इत्येतयोरुत्तरपदयोः सहस्य सध इत्ययमा-
देशो भवति । सधमादो द्युम्न्य एकास्ताः । सधस्थ्याः ॥
द्व्यन्तरुपसर्गेभ्यो ऽप ईत् ॥ ९७ ॥

• क्व चिदन्यत्रापि भवति । विष्वद्यश्रा। इत्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

६०० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥
द्वि अन्तरित्येताभ्यामुपसर्गाच्चोत्तरस्याबित्येतस्य ईकारादेशो भवति ।
द्वीपः । अन्तरीपः । उपसर्गात् । नीपम् । वीपम् । समीपम् ॥ समाप इत्ये
प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ समापं नाम देवयजनम् । अपर आह ॥ ईत्वमनव-
योरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । प्रापम् । परापम् । अप्शब्दं प्रति
क्रियायोगाभावाद् उपसर्गग्रहणं प्राद्युपलक्षणार्थम् ।
उदनोर्द्देशे ॥ ९८ ॥
अनोत्तरस्याप ऊकारादेशो भवति देशाभिधाने । अनूपो देशः ।
देश इति किम् । अन्वीपम् । दीर्घोच्चारणमप्रत्याहारार्थम् । अनु ऊपो ऽनूप इति ॥
अशष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशास्थास्थि-
तोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ ९९ ॥
अशष्ठीस्थस्य अतृतीयास्थस्य चान्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिस्
आशा आस्था आ

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०१
तृणे च जातौ ॥ १०३ ॥
तृणशब्दउत्तरपदे जातावभिधेयायां कोः कदादेशो भवति । कत्तृणा
नाम जातिः । जाताविति किम् । कुत्सितानि तृणानि कुतृणानि ॥
का पथ्यक्षयोः ॥ १०४ ॥
पथिन् अक्ष इत्येतयोरुत्तरपदयोः कोः का इत्ययमादेशो भवति ।
कापथः । काक्षः ॥
ईषदर्थे ॥ १०५ ॥
ईषदर्थे वर्तमानस्य कोः का इत्ययमादेशो भवति । कामधुरम् ।
कालवणम् । काम्लम् । अजादावपि परत्वात् कादेश एव भवति । कोष्णम् ॥
विभाषा पुरुषे ॥ १०६ ॥
पुरुषशब्दउत्तरपदे विभाषा कोः का इत्ययमादेशो भवति । कापुरुषः ।
कुपुरुषः । अप्राप्तविभाषेयम् । ईषदर्थे तु पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यं का भवति ।
ईषत्पुरुषः, कापुरुषः ॥
कवञ्चोष्णे ॥ १०७ ॥
उष्णशब्दउत्तरपदे कोः कवदित्ययमादेशो भवति का च विभाषा ।
कवोष्णम् । कदुष्णम् ॥
पथि चच्छन्दसि ॥ १०८ ॥
पथिन्शब्दउत्तरपदे छन्दसि विषये कोः कव का इत्येतावादेशौ भवतो
विभाषा । कवपथः । कापथः । कुपथः ॥
पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ १०९ ॥
पृषोदरादीनि शब्दरूपाणि येषु लोपागमवर्णविकाराः शास्त्रेण न
विहिता दृश्यन्ते च तानि यथोपदिष्टानि साधूनि भवन्ति । यानि यथोप-
दिष्टानि शिष्टैरुच्चारितानि प्रयुक्तानि तथैवानुगन्तव्यानि । पृषदुदरं यस्य,
पृषोदरम् । पृषद् उद्वानं यस्य, पृषोद्वानम् । अत्र तकारलोपो भवति । वारि-
वाहको, बलाहकः । पूर्वशब्दस्य बशब्द आदेश उत्तरपदादेश्च लत्वम् ।
जीवनस्य मूतो, जीमूतः । वनशब्दस्य लोपः । शवानां शयनं, श्मशानम् ।
शवशब्दस्य श्मादेशः । शयनशब्दस्यापि शानशब्द आदेशः । ऊर्ध्वं खमस्येति,
उलूखलम् । ऊर्ध्वखशब्दयोहलू खल इत्येतावादेशौ भवतः । पिशिताशः,
पिशाचः । पिशिताशशब्दयोर्यथायोगं पिशाचशब्दावादेशौ । ब्रुवन्तोऽस्यां
सीदन्तीति, बृसी । सदेरधिकरणे किट् प्रत्ययः । ब्रुवच्छब्दस्य चोपपदस्य

६०२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥
वृशब्द आदेशो भवति। महां रौतीति, मयूरः। रौतेरचि टिलोपः। मही-
शब्दस्य मयूभावः। एवमन्येऽपि चाश्वत्थकपित्थाप्रभृतयो यथायोगमनुमन्तव्याः ॥
दिक्शब्देभ्य उत्तरस्य तीरस्य तारभावो वा भवति ॥ दक्षिणतीरम् । दक्षिण-
तारम् । उत्तरतीरम् । उत्तरतारम् ॥ वाचो वादे ह्रत्वं च लभावश्चोत्तरपद-
स्येञि प्रत्यये भवति ॥ वाचं वदतीति, वाग्वादः । तस्यापत्यं वाद्गालिः ॥ षष
उत्वं दन्तदशधासूत्तरपदादेष्टुत्वं च भवति ॥ षड् दन्ता अस्य षोडन् । षट्
च दश च षोडश ॥ धासु वा षष उत्वं भवति उत्तरपदादेश्च ष्टुत्वम् ॥
षोढा षड्धा कुरु । बहुवचननिर्देशो नानाधिकरणवाचिनो धाशब्दस्य प्रति-
पत्त्यर्थः । इह मा भूत् । षट् दधाति धयति वा षड्धेति ॥ दुरो दाशनाश-
दभधेषूत्वं वक्तव्यमुत्तरपदादेश्च ष्टुत्वम् ॥ कृच्छ्रेण दाश्यते नाश्यते दभ्यते च
यः स दूदाशः । दूणाशः । दूढभः । दम्भेः खल्वनुनासिकलोपो निपातनात् ।
दुष्टं धायतीति, दूढाः । दुःशब्दोपपदस्य धायतेरातश्चोपसर्ग इति कप्रत्ययः ॥
स्वरौ रोहतो छन्दस्युत्वं वक्तव्यम् ॥ जायएहि स्वो रोहाव ॥ पीवोऽवसाना-
दीनां च लोपो वक्तव्यः ॥ पीवोऽवसानां पयोऽवसानाम् ॥
वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ ।
धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥
संख्याविसायपूर्वस्याह्नस्याहनन्यतरस्यां ङौ ॥ ११० ॥
संख्या वि साय इत्येवं पूर्वस्याहन्शब्दस्य स्थाने अहनित्ययमादेशो भव-
त्यन्यतरस्यां ङौ परतः। द्वयोरह्नोर्भवः, द्व्यह्नः। द्व्यहः। द्व्यह्नि। द्व्यहनि। व्यह्नि ।
व्यहनि। द्व्यह्ने । व्यह्ने । व्यपगतमहो, व्यन्हः । व्यह्नि । व्यहनि । व्यह्ने । सायमन्हः
सायान्हः । सायाह्नि । सायाहनि । सायाह्ने । एकदेशिसमासः । पूर्वादिभ्यो
ऽन्यस्यापि भवतीत्येतदेव विसायपूर्वस्याह्नस्य ग्रहणं ज्ञापकम् । तेन मध्यमह्नो
मध्याह्न इत्यपि भवति । संख्याविसायपूर्वस्येति किम् । पूर्वेह्ने । अपराह्वे ॥
ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घो ऽणः ॥ १११ ॥
ढकाररेफयोर्लोपो यस्मिन् स ढ्रलोपः, तत्र पूर्वस्याणो दीर्घो भवति ।
लीढम् । मीढम् । उपगूढम् । रलोपे । नीरक्तम् । अम्रीरथः । दून्दूरथः ।
पुनारक्तं वासः । प्राताराजक्रयः । पूर्वेग्रहणमनुत्तरपदे ऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घा-
र्थम् । अण इति किम् । आवूढम् * ॥
सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ ११२ ॥
सहि वहि इत्येतयोरवर्णस्योकार आदेशो भवति ढ्रलोपे । सोढा ।

• आवूढम् आवूढमिति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०३

सोढुम् । सोढव्यम् । वोढा । वोढुम् । वोढव्यम् । अवर्णस्येति किम् ॥ ऊढः ।
ऊढवान् । वर्णग्रहणं किम् । कृतायामपि वृद्धौ यथा स्यात् । उदवोढाम् ।
उदवोढम् । तदपि परस्तपरस्परत्वादाकारस्य ग्रहणं न स्यात् ॥
साढौ साद्वा साढेति निगमे ॥ ११३ ॥
साढौ साद्वा साढा इति निगमे निपात्यन्ते । साढौ समन्तात् । साद्वा
शत्रून् । सहेः क्त्वाप्रत्यये ओत्वाभावः । पक्षे क्त्वाप्रत्ययस्य धौभावः । साढेति
तृज्रूपमेतत् । निगम इति किम् । सोढा सोढेति भाषायाम् ॥
संहितायाम् ११४ ॥
संहितायामित्ययमधिकारः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः संहितायामि-
त्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । ष्ट्योतस्तिङ इति । विद्वा हित्वॉ सत्यतिं शूर
गोनाम् । संहितायामिति किम् । विद्ध, हि, त्वा, सत्यतिं, शूर, गोनाम् ॥
कर्णे लक्षणस्याविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्नच्छिन्नछिद्र-
स्रुवस्वस्तिकस्य ॥ ११५ ॥
कर्णशब्दे उत्तरपदे लक्षणवाचिनो दीर्घो भवति विष्ट अष्टन् पञ्चन्
मणि भिन्न छिन्न छिद्र स्रुव स्वस्तिक इत्येतान्वर्जयित्वा । दात्राकर्णः । द्विगु-
णाकर्णः । त्रिगुणाकर्णः । कुण्डलाकर्णः । शङ्कुलाकर्णः । यत्पशूनां स्वामिवि-
शेषसम्बन्धज्ञापनायै दात्राकारादि क्रियते तदिह लक्षणं गृह्यते । लक्षणस्येति
किम् । शोभनकर्णः । अविष्टादीनामिति किम् । विष्टकर्णः । अष्टकर्णः । पञ्च-
कर्णः । मणिकर्णः । भिन्नकर्णः । छिन्नकर्णः । छिद्रकर्णः । स्रुवकर्णः । स्वस्तिककर्णः ॥
नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ ॥ ११६ ॥
नहि वृति वृषि व्यधि रुचि सहि तनि इत्येतेषु क्विप्प्रत्ययान्तेषूत्तरपदेषु
पूर्वपदस्य दीर्घो भवति संहितायां विषये । नहि । उपानत् । परीणत् । वृति ।
नीवृत । उपावृत । वृषि । प्रावृट् । उपावृट् । व्यधि । मर्मावित् । हृदया-
वित् । श्वावित् । रुचि । नीरुक् । अभीरुक् । सहि । पृतनाषाट् । तनि ।
परीतत् ॥ गमः क्वाविति गमादीनामिष्यते ॥ ततस्तनोतेरप्यनुनासिकलोपः ।
क्वाविति किम् । परितहनम् ॥
वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुल्कादीनाम् ॥ ११७ ॥
वन गिरि इत्येतयोरुत्तरपदयोर्यथासंख्यं कोटरादीनां किंशुल्कादीनां
च दीर्घो भवति संज्ञायां विषये । वने कोटरादीनाम् कोटरावणम् । मिश्र-
कावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । गिरौ किंशुल्कादीनाम् । किंशु-

६०४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥
लकागिरिः। अञ्जनागिरिः। कोटरकिंशुलकादीनामिति किम् । असिपत्रव-
नम् । कृष्णगिरिः। कोटर। मिश्रक। पुरक। सिध्रक। सारिक। कोटरादिः।
किंशुलक। साल्वक। अञ्जन। भञ्जन। लोहित। कुक्कुट। किंशुलकादिः ॥
वले ॥ ११८ ॥
वले परतः पूर्वस्य दीर्घो भवति । आसुतीवलः। कृषीवलः। दन्तावलः।
रजःकृष्यासुतिपर्षदोवलच् इति वलच्प्रत्ययो गृह्यते ॥ अनुत्साहभ्रातृपितृभ्यामि-
त्येव ॥ उत्साहवलः । भ्रातृवलः ॥ पितृवलः * ॥
मतावह्नचो ऽनजिरादीनाम् ॥ ११९ ॥
मतौ परतो बह्वचो ऽजिरादिवर्जितस्य दीर्घो भवति संज्ञायां विषये ।
उदुम्बरावती । मशकावती । वीरणवती । पुष्करावती । अमरावती । नद्यां
[L12

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०५
दस्ति ॥ १२४ ॥
दा इत्येतस्य यस्तकारादिरादेशस्तस्मिन्परत इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घो
भवति । नीत्तम् । वीत्तम् । परीत्तम् । अच उपसर्गात्त इत्यत्र यद्यपि तकारः
क्रियते तथापि चर्त्वाश्रयात्सिद्धत्वमिति तकारादिर्भवति । इक इत्येव ।
प्रत्तम् । अवत्तम् । द इति किम् । वितीर्णम् । नितान्तम् । तीति किम् ।
सुदत्तम् ॥
अष्टनः संज्ञायाम् ॥ १२५ ॥
अष्टनित्येतस्योत्तरपदे संज्ञायां दीर्घो भवति । अष्टावक्षः । अष्टाब-
न्धुः । अष्टापदम् । संज्ञायामिति किम् । अष्टपुत्रः । अष्टभार्यः ॥
छन्दसि च ॥ १२६ ॥
छन्दसि विषये ऽष्टन उत्तरपदे दीर्घो भवति । आग्नेयमष्टाकपालं
निर्वपेत् । अष्टाहिरण्या दक्षिणा । अष्टापदी देवता सुमती । अष्टौ पादा-
वस्या इति बहुव्रीहौ पादस्य लोपे कृते पादोऽन्यतरस्यामिति ङीप् ॥ गवि च
युक्ते भाषायामष्टनो दीर्घो भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अष्टागवं शकटम् ॥
चितेः कपि ॥ १२७ ॥
चितिशब्दस्य कपि परतो दीर्घो भवति । एकचितीकः । द्विचितीकः ।
त्रिचितीकः ॥
विश्वस्य वसुराटोः ॥ १२८ ॥
विश्वशब्दस्य वसु राडित्येतयोरुत्तरपदयोर्दीर्घ आदेशो भवति ।
विश्वावसुः । विश्वाराट् । राडिति विकारनिर्देशो यत्रास्यैतद्रूपं तत्रैव यथा
स्यात् । इह न भवति । विश्वराजौ । विश्वराजः ॥
नरे संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥
नरशब्दउत्तरपदे संज्ञायां विषये विश्वस्य दीर्घो भवति । विश्वानरो
नाम यस्य वैश्वानरिः पुत्रः । संज्ञायामिति किम् । विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः ॥
मित्रे चर्षौ ॥ १३० ॥
मित्रे चोत्तरपदे ऋषावभिधेये विश्वस्य दीर्घो भवति । विश्वामित्रो
नाम ऋषिः । ऋषाविति किम् । विश्वमित्रो माणवकः ॥
मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ॥ १३१ ॥
मन्त्रविषये सोम अश्व इन्द्रिय विश्वदेव्य इत्येतेषां मतुप्प्रत्यये परतो
दीर्घो भवति । सोमावती । अश्वावती । इन्द्रियावती । विश्वदेव्यावती ॥

६०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥
ओषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् ॥ १३२ ॥
मन्त्र इति वर्तते । ओषधिशब्दस्य विभक्तावप्रथमायां परतो दीर्घो
भवति । ओषधीभिरपीप्रतत् । नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । विभक्ताविति
किम् । ओषधिपते । अप्रथमायामिति किम् । स्थिरेयमस्त्वोषधिः ॥
ऋचि तुनुघमत्तुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् ॥ १३३ ॥
ऋचि विषये तु नु घ मत्तु तङ् कु त्र उरुष्य इत्येषां दीर्घो भवति ।
आ तू न इन्द्र वृत्रहन् । तु । नू करत्ने । घ । उत वा घा स्यालात् । मत्तु ।
मत्तू गोमन्तममीमहे । तङ् । भरता जातवेदसम् । तङिति थादेशस्य ङित्त्वपक्षे
ग्रहणं, तेनेह न भवति । शृणोत ग्रावाणः । कु । कुमनः । त्र । अत्रा गोः ।
उरुष्य । उरुष्या णोभनेः ॥
इकः सुञि ॥ १३४ ॥
सुञ् निपातो गृह्यते । इगन्तस्य सुञि परतो मन्त्रविषये दीर्घो भवति ।
अभी षु णः सखीनाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । सुञ इति षत्वम् । नश्च
धातुस्थोरुषुभ्य इति णत्वम् ॥
द्व्यचोतस्तिङः ॥ १३५ ॥
ऋचीति वर्तते । द्व्यचस्तिङन्तस्यात ऋग्विषये दीर्घो भवति । विद्मा
हि त्वा सर्पार्तं शूर गोनाम् । विद्मा स तस्य पितरम् । द्व्यच इति किम् !
देवा भवत वाजिनः । अत इति किम् । आ देवान्वक्षि यक्षि च ॥
निपातस्य च ॥ १३६ ॥
ऋचीत्येव । निपातस्य च ऋग्विषये दीर्घ आदेशो भवति । एवा ते
अच्छाते ॥
अन्येषामपि दृश्यते ॥ १३७ ॥
अन्येषामपि दीर्घो दृश्यते स शिष्टप्रयोगादनुगन्तव्यः । यस्य दीर्घत्वं
न विहितं दृश्यते च प्रयोगे तदनेन कर्तव्यम् । केशाकेशि । कचाकचि ।
जलाषाट् । नारकः पूरुषः ॥ शुनो दन्तदंष्ट्रकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु ॥ * ॥
श्वादन्तः । श्वादंष्ट्रः । श्वाकर्णः । श्वाकुन्दः । श्वावराहः । श्वापुच्छः ।
श्वापदः ॥
चौ ॥ १३८ ॥
चौ परतः पूर्वपदस्य दीर्घो भवति । चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकाराकारो
गृह्यते । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे ।
अन्तरङ्गोऽपि हि यणादेशो दीर्घविधानसामर्थ्यान्न प्रवर्तते ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६०७
संप्रसारणस्य ॥ १३९ ॥
उत्तरपदमिति वर्तते । संप्रसारणान्तस्य पूर्वपदस्योत्तरपदे दीर्घो भवति ।
कारीषगन्धीपुत्रः । कारीषगन्धीपतिः । कौमुद्गन्धीपुत्रः । कौमुद्गन्धापतिः ।
करीषस्येव गन्धोऽस्य । कुमुदस्येव गन्धो ऽस्य । अल्पाख्यायामुपमानाच्चेति
इकारः समासान्तः । करीषगन्धेरपत्यं कुमुदगन्धेरपत्यं, कौमुद्गन्ध्यापुत्रः ।
कौमुद्गन्धीपतिः । इको ह्रस्वो ऽङ्यो गालवस्येत्येतच्च भवति । व्यवस्थित-
विभाषा हि सा । यकृतएव दीर्घत्वे ह्रस्वाभावपक्षे कृतार्थेनापि दीर्घेण पत्ता-
न्ते परत्वाद् ह्रस्वो बाध्यते । पुनः प्रसङ्गविज्ञानं च न भवति । सकृद्गतौ
विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेवेति ॥
इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पा

यथा', what is that akshara?
It has a loop on the left, a vertical stroke, and an u-kar below: that's 'पु' or 'यु' or 'त्यु'?
Wait, look at "नृपते" later in the line: 'प' 'त' 'े'.
Look at the akshara in question: it has a vertical line, and a curve to the left, like 'यु' or 'पु'.
Wait, could it be "नामि परमुभयथा भवति"?
Wait! Is it "परमुभयथा"? No, 'म' has a loop at bottom-left and flat top.
Could it be "परत उभयथा"?
Look at line 11: "परत उभयथा".
In line 11, 'त' is a separate letter, then space, then 'उभयथा'.
In line 15:
There is 'प', 'र', then 'यु' or 'त्यु'?
Wait, look at the letter: it has a top bar, a vertical stem, a loop at the bottom, and a descender. That's 'यु' or 'त्यु'!
Wait, could it be "परत्युभयथा"? In Hindi/Sanskrit prints, sometimes 'परत उभयथा' was set as 'परत्युभयथा' by mistake.
Wait, let's look at: "पर्युभयथा"? (र-फला

Line 26:
शौ नियमं पुनरेव विदध्याद् भूष्णहनीति तथास्य न दुष्येत् ॥
Wait, is it "भूष्णहनीति" or "पूष्णहनीति"?
Look at the first letter: भू or पू?
It has the loop of पू or भू?
Wait, in "पूष्णहनीति", पूष्ण + हन्. पूषन् and हन्!
Does it have the circle of भ?
Look at भू in भूष्णहनीति: it has a loop on the left! It looks like भू. But wait, could it be पू? Look at पूष्णौ in line 24: पूष्णौ has पू.
In line 26: the character is भू! Why भूष्ण? It's a typo for पूष्ण (प and भ are easily confused in manuscripts/typesetting). Let's check:
"शौ नियमं पुनरेव विदध्यात् पूष्णहनीति तथास्य न दुष्येत्"
Yes, the text is: "पूष्णहनीति" (or printed "भूष्णहनीति"). Looking at the image, it looks like भूष्णहनीति. Let's look very closely: yes, it has the inner loop of भ: भूष्णहनीति. We should transcribe what is printed, or भूष्णहनीति

६१० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥
हन्स्तेरनुनासिकस्य क्विब्झलोः क्ङितीति दीर्घत्वं यत् तदपि नियमेन
बाध्यते । वृत्रहणि । भ्रूणहनीति । कथम् । योगविभागः क्रियते । इन्हन्पू-
षार्यम्णाम् । सर्वनामस्थानएव दीर्घो भवति, नान्यत्रेति । ततः शाविति
द्वितीयो नियमः, शावेव सर्वनामस्थाने दीर्घो भवति नान्यत्रेति । सर्वेभ्यो
पधालक्षणस्य दीर्घस्य नियमेन निवृत्तिः क्रियते । यस्तु न उपधालक्षणः, स
भवत्येव । वृत्रहायते । भ्रूणहायते । अथ वा ऽनुवर्त्तमानेपि सर्वनामस्थानग्रहणे
सामर्थ्यादयमविशेषेण नियमः । शिशब्दो हि सर्वनामस्थानं नपुंसकस्य, न
च तस्यान्यत्सर्वनामस्थानमस्तीत्यविशेषेण नियमः । तत्र तु नपुंसकस्येत्येतदा-
श्रीयते । तेनानपुंसकस्यापि दीर्घो न भवति । सर्वनामस्थानसंज्ञाविधाने तु
नपुंसकस्य व्यापारोस्तीति तत्र नियमः क्रियमाणो

ः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य ।"
Look at "छस्य":
Wait, is that "छस्य"?
Yes: छ with स्य -> "छस्य ।"
Then: "पृष्टः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य ।"

Line 28:
"द्यूतः । द्यूतवान् । द्यूत्वा । क्ङितीत्येव । द्युभ्याम् । द्युभिः । के चिदत्र"
Look at "द्युभ्याम् । द्युभिः ।":
Wait, is the u-kara short or long?
It is short: "द्युभ्याम् । द्युभिः ।"
Then: "के चिदत्र" (two words: के चिदत्र or केचिदत्र). Here spaced: "के चिदत्र".

Line 29:
"क्ङितीति नानुवर्तयन्ति । कथं द्युभ्यां द्युभिरिति, ऊठि कृते दिव उत्‌इति"
Wait, in "क्ङितीति":
Does line 29 start with "क्ङितीति"?
Yes: "क्ङितीति नानुवर्तयन्ति । कथं द्युभ्यां द्युभिरिति, ऊठि कृते दिव उत्‌इति"
Wait, look at "दिव उत्‌इति":
द-ि-व उ-त-्-इ-त-ि -> "दिव उत्‌

... पश्य ।
Look at the letters:
1: चि
2: च्छ्यु? No, च्यु?
Wait, look at the letter:
Top is ि matra over a letter that has a top bar and a loop: चि?
Then the next letter: च्यु?
Then षः!
Wait, could it be चिच्युषः? (from च्यु -> चुच्युवुष्? No, च्यु is u-varna).
Wait, what root with यणादेश?
If क्री -> चिक्रियुषः?
If चि -> चिच्युषः? No, चि -> चिच्युषः doesn't exist.
Wait! What if the root is च्यु?
Wait, what if the word is:
पपुषः पश्य । निन्युषः पश्य । लुलुवुषः पश्य ।?
Wait, look at the first consonant of word 2:
It is नि! The left hook is the i-matra coming down to the left of न!
Wait, look at नि in नास्ति (line 27), निन्युषः?
Wait, look at the conjunct: it is न्यु! A न with a य and ु!
Wait, look at the prompt image again:
`प

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१३
श्नान्नलोपः ॥ २३ ॥
श्नादिति श्नमयमुत्सृष्टमकारो गृह्यते । तत उत्तरस्य नकारस्य लोपो
भवति । अनक्ति । भनक्ति । छिनत्ति । शकारवतो ग्रहणं किम् । यत्नानाम् ।
यत्नानाम् । सुपि चेति परत्वात् कृते ऽपि दीर्घत्वे स्थानिवद्भावाच्चलोपः स्यादेव ।
विश्नानां प्रश्नानामित्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भवति ॥
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ॥ २४ ॥
अनिदितामङ्गानां हलन्तानामुपधाया नकारस्य लोपो भवति क्ङिति
प्रत्यये परतः । स्रस्तः । ध्वस्तः । स्रस्यते । ध्वस्यते । सनीस्रस्यते । दनीध्व-
स्यते । अनिदितामिति किम् । नन्द्यते । नानन्द्यते । हल इति किम् ।
नीयते । नेनीयते । उपधाया इति किम् । नह्यते । नानह्यते । क्ङितीति कि

?
Wait, it's a flower or star symbol: "॥ ऽ ॥" or "॥ * ॥"?
Wait! It's a cross/star like a divider between vārttikas!
In Kāśikā editions, Vārttikas are often enclosed between "॥ * ॥" or "॥" and "॥"!
Wait, look at line 29:
"शास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आर्यान् शास्तीति..."
Wait, is line 29 part of the Vārttika?
"क्वौ च शास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् ॥" is the Vārttika!
Then "॥ * ॥" separates the Vārttika from the vṛtti/udāharaṇa: "आर्य्यान् शास्तीति, आर्य्यशीः । मित्रशीः ॥"
Yes! That's a traditional separator symbol (like a cross or rosette).

Let's check line 13:
"क्ति स्कन्दिष्यन्दोः ॥ ३१ ॥"
Wait, let's look closely at "क्ति":
Could it be "क्तौ"?
Look at the right side of the letter: there is no vertical bar for au.
Wait, is it "क्त्वा"?
Wait, look at "क्त्वा" in line 14:
"क्त्वाप्रत्यये" - the 'क्त्वा' has क, ्, त, ्, व, ा.
In line 13:

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१५
शासु इच्छायामिति चास्य न भवति । आशास्ते । आशास्यमानः ॥ क्विप्प्रत्यये
तु तस्यापि भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आशीः । आशिषौ । आशिषः । छिया-
शीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षमिति निपातनाद्वा सिद्धम् ॥
शा हौ ॥ ३५ ॥
शासो हौ परतः शा इत्ययमादेशो भवति । अनुशाधि । प्रशाधि । उपधाया
इति निवृत्तं ततः शास इति स्थानेयोगा षष्ठी भवति । क्ङितीत्येतदपि निवृ-
त्तम् । तेन यदा वा छन्दसीति पित्वं हिशब्दस्य तदाप्यादेशो भवत्येव ।
शाधीत्याद्युदात्तमपि छन्दसि दृश्यते ॥
हन्तेर्जः ॥ ३६ ॥
हन्तेर्द्धातोर्ज इत्ययमादेशो भवति हौ परतः । जहि शत्रून् ॥
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलो-
पो झलि क्ङिति ॥ ३७ ॥
अनुदात्तोपदेशानामङ्गानां वनतेस्तनोत्यादीनां चानुनासिकलोपो भवति
झलादौ क्ङिति प्रत्यये परतः । यमु । यत्वा । यतः । यतवान् । यतिः । रमु ।
रत्वा । रतः । रतवान् । रतिः । अनुदात्तोपदेशा अनुनासिकान्ता यमिरमिन-
मिगमिहनिमन्त्यतयः । वनति । वतिः । क्तिनो रूपमेतत् । क्तिचि तु न क्तिचि
दीर्घश्चेति भवति । अन्यत्र झलादाविटा भवितव्यम् । तनोत्यादयः । ततः ।
ततवान् * । सनोतेरात्वं वक्ष्यति । षणु । षतः । षतवान् । क्षणु । क्षतः ।
क्षतवान् । तृणु । तृतः । तृतवान् । घृणु । घृतः । घृतवान् । वनु । वतः । वतवान् ।
मनु । मतः । मतवान् । ङिति । अतत । अतथाः । अनुदात्तोपदेशवनतित-
नोत्यादीनामिति किम् । शान्तः । शान्तवान् । तान्तः । तान्तवान् । दान्तः ।
दान्तवान् । अनुनासिकस्येति किम् । पक्वः । पक्ववान् । झलीति किम् ।
गम्यते । रम्यते । क्ङितीति किम् । यन्ता । यन्तव्यम् । उपदेशग्रहणं किम् ।
इह च यथा स्यात् । गतिः । इह च मा भूत् । शान्तः । शान्तवानिति ॥
वा ल्यपि ॥ ३८ ॥
ल्यपि परतो ऽनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा
भवति । व्यवस्थितविभाषा चेयं, तेन मकारान्तानां विकल्पो भवति । अन्यत्र
नित्यमेव लोपः । प्रयत्य । प्रयम्य । प्ररत्य । प्ररम्य । प्रगत्य । प्रगम्य ।
आगत्य । आगम्य । आहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । प्रतत्य ॥

• तत्त्वा ततिरित्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।