काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

३८८ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥
उत्कर्षाधानं संस्कारः । भ्राष्ट्रे संस्कृता भक्ता भ्राष्ट्रा अपूपाः । कालशाः । कौम्भाः ।
भक्ता इति किम् । पुष्पपुटे संस्कृतो मालागुच्छः ॥
शूलोखाद्यत् ॥ १७ ॥
शूलशब्दादुखाशब्दाच्च सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्ता इत्येतस्मिन्नर्थे यत्
प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उख्यम् ॥
दध्नष्ठक् ॥ १८ ॥
दधिशब्दात्सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्ता इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भव-
ति । दध्नि संस्कृतं, दाधिकम् । ननु च संस्कृतार्थे प्राग्वहतेष्ठकं वक्ष्यति तेनैव
सिद्धम् । न सिद्ध्यति । दध्ना हि तत्संस्कृतं यस्य दधिकृतमेवोत्कर्षाधानम्, इह
तु दधि केवलमाधारभूतं द्रव्यान्तरेण लवणादिना संस्कारः क्रियते ॥
उदश्वितो ऽन्यतरस्याम् ॥ १९ ॥
उदश्विच्छब्दात्सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्ता इत्येतस्मिन्नर्थे ऽन्यतरस्यां ठक्
प्रत्ययो भवति । पक्षे यथाप्राप्तमण्‍ भवति । औदश्वितम् । औदश्वित्कम् ॥
क्षीराड्ढञ् ॥ २० ॥
क्षीरशब्दात्सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्ता इत्येतस्मिन्नर्थे ढञ् प्रत्ययो भव-
ति । अणोऽपवादः । क्षीरे संस्कृता, क्षैरेयी यवागूः ॥
सास्मिन्पौर्णमासीति संज्ञायाम् ॥ २१ ॥
सेति प्रथमासमर्थाद् अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति,
यत्तत्प्रथमासमर्थं पौर्णमासी चेद्भवति इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षता । संज्ञायामिति
समुदायोपाधिः, प्रत्ययान्तेन चेत्संज्ञा गम्यतइति । मासाद्र्धमाससंवत्सराणामेषा
संज्ञा । पौषी पौर्णमासी अस्मिन्नसौ मासः । पौषोऽर्द्धमासः । पौषः संवत्सरः ।
इह न भवति । पौषी पौर्णमासी अस्मिन्दशरात्रइति । मृतकमासे । च न
भवति । इतिकरणस्य संज्ञाशब्दस्य च तुल्यमेव फलं प्रयोगानुसारणं, तत्र किमर्थं
द्वयमुपादीयते, संज्ञाशब्देन तुल्यतामिति करणस्य ज्ञापयितुं, नह्ययं लोके तथा
प्रसिद्धः । संज्ञार्थत्वे तु संप्रति ज्ञापिते यत्ततश्चोच्यते इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षेति
तदुपपन्नं भवति । अथ पौर्णमासीति कोऽयं शब्दः । पूर्णमासादण्, पौर्णमासी ।
अथ वा पूर्णो माः पूर्णमाः, पूर्णमास इयं पौर्णमासी । मा इति चन्द्र उच्यते ॥
आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् ॥ २२ ॥
सास्मिन्पौर्णमासीति सर्वमनुवर्तते । आग्रहायणीशब्दादश्वत्थशब्दाच्च
प्रथमासमर्थात्पौर्णमास्युपाधिकाद् अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति ।
अणोऽपवादः । आग्रहायणिको मासः । अर्द्धमासः । संवत्सरः । एवमाश्वत्थिकः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ २९९
विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः ॥ २३ ॥
फाल्गुन्यादयः पौर्णमासीशब्दास्तेभ्यो विभाषा ठञ् प्रत्ययो भवति,
सास्मिन्पौर्णमासीति संज्ञायामित्येतस्मिन्विषये। नित्यमण् प्राप्ते पक्षे ठग्वि-
धीयते। फाल्गुनो मासः। फाल्गुनिकः। श्रावणः। श्रावणिकः। कार्तिकः।
कार्त्तिकिकः। चैत्रः। चैत्रिकः॥
सास्य देवता ॥ २४ ॥
सेति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथ-
मासामर्थ्यं देवता चेत्सा भवति। यागसंप्रदानं देवता देयस्य पुरोडाशादेः स्वा-
मिनी, तस्मिनभिधेये प्रत्ययः। इन्द्रो देवता ऽस्य ऐन्द्रं हविः। आदित्यम्। बार्ह-
स्पत्यम्। प्राजापत्यम्। देवतेति किम्। कन्या देवता ऽस्य। कथमैन्द्रो मन्त्रः।
मन्त्रस्तुत्यमपि देवतेत्युपचरन्ति। कथमाग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतयेति, उपमा-
नाद्भविष्यति। महाराजप्रोष्ठपदाट्ठञिति यावत्सास्य देवतेत्यधिकारः। सेति
प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिनिर्देशः संज्ञानिवृत्त्यर्थः॥
कस्येत् ॥ २५ ॥
कशब्दो देवतायां प्रजापतेर्वाचकस्ततः पूर्वेणैवाण्प्रत्ययः सिद्ध इकारा-
देशार्थं वचनम्। कस्य इकारादेशो भवति प्रत्ययसन्नियोगेन। कायं हविः।
कायमेककपालं निर्वपेत्॥
शुक्राद् घन् ॥ २६ ॥
शुक्रशब्दात्सास्य देवतेत्यस्मिन्नर्थे घन् प्रत्ययो भवति। अणोपवादः।
शुक्रियं हविः। शुक्रियोध्यायः॥
अपोनप्तृपान्नप्तृभ्यां घः ॥ २७ ॥
अपोनप्तृ अपानप्तृ इत्येताभ्यां घः प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन्वि-
षये। अणोपवादः। अपोनप्त्रियं हविः। अपानप्त्रियम्। अपोनपाद् अपांनपा-
दिति देवताया नामधेये एते। तयोस्तु प्रत्ययसन्नियोगेन रूपमिदं निपात्यते॥
छ च ॥ २८ ॥
अपोनप्तृ अपानप्तृ इत्येताभ्यां छकारः प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मि-
न्विषये। अणोपवादः। अपोनप्त्रीयं हविः। अपानप्त्रीयम्। योगविभागः संख्या-
तानुदेशपरिहारार्थः॥ छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्य उपसंख्यानम्॥ * ॥ पैङ्गाक्षीपुत्री-
यम्। तार्क्षबिन्दवीयम्॥ शतरुद्राच्छश्चघश्च॥ * ॥ शतरुद्रीयम्। शतरुद्रियम्॥
महेन्द्राद् घाणौ च ॥ २९ ॥

३०० काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥
महेन्द्रशब्दाद् घाणौ प्रत्ययौ भवतः, चकाराच्छश्च, सास्य देवतेत्यस्मि-
न्विषये । महेन्द्रो देवतास्य महेन्द्रियं हविः । माहेन्द्रम् । महेन्द्रीयम् ॥
सोमाट् ट्यण् ॥ ३० ॥
सोमशब्दात् ट्यण्प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन्विषये । अणोपवादः ।
णकारो वृद्धयर्थः । टकारो ङीबर्थः । सोमो देवतास्य सौम्यं हविः । सौम्यं
सूक्तम् । सौमी ऋक् ॥
वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ॥ ३१ ॥
वाय्वादिभ्यः शब्देभ्यो यत्प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्येतस्मिन्विषये ।
अणोपवादः । वायुर्देवतास्य वायव्यम् । ऋतव्यम् । पित्र्यम् । उषस्यम् ॥
द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पति-
गृहमेधाच्छ च ॥ ३२ ॥
द्यावापृथिव्यादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन्विषये । अणो
ण्यस्य चापवादः । द्यौश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य, द्यावापृथि-
वीयम् । द्यावापृथिव्यम् । शुनश्च सीरश्च तौ देवते अस्येति, शुनासीरीयम् ।
शुनासीर्यम् । शुनो वायुः । सीर आदित्यः । मरुत्वान्देवतास्य, मरुत्वतीयम् ।
मरुत्वत्यम् । अग्नीषोमीयम् । अग्नीषोम्यम् । वास्तोष्पतीयम् । वास्तोष्पत्यम् ।
गृहमेधीयम् । गृहमेध्यम् ॥
अग्नेर्ढक् ॥ ३३ ॥
अग्निशब्दाद् ढक् प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन्विषये । अणोप-
वादः अग्निर्देवतास्य, आग्नेयो ऽष्टाकपालः ॥ प्राग्दीव्यतीयेषु तद्धितार्थेषु सर्व-
त्राग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः ॥ * ॥
कालेभ्यो भववत् ॥ ३४ ॥
कालविशेषवाचिभ्यः शब्देभ्यो भववत्प्रत्यया भवन्ति सास्य देवतेत्यस्मि-
न्विषये । कालाट्ठञिति प्रकरणे भवे प्रत्यया विधास्यन्ते ते सास्य देवतेत्यस्मि-
न्नर्थे तथेष्यन्ते, तदर्थमिदमुच्यते । वत्करणं सर्वसादृश्यपरिसङ्ख्यार्थम् । मासे भवं
मासिकम् । षाण्मासिकम् । सांवत्सरिकम् । वासन्तम् । प्रावृषेण्यम् । तथा, मासो
देवतास्य, मासिकम् । षाण्मासिकम् । सांवत्सरिकम् । वासन्तम् । प्रावृषेण्यम् ॥
महाराजप्रोष्ठपदाट्ठञ् ॥ ३५ ॥
महाराजशब्दात्प्रोष्ठपदशब्दाच्च ठञ् प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्य-
स्मिन्विषये । महाराजो देवतास्य माहाराजिकम् । प्रौष्ठपदिकम् ॥ ठञ्प्रक-

॥ काशिका ॥ ४ । २ ॥ ३०१

रखे तदस्मिन्वर्ततइति नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् ॥ * ॥ नवयज्ञोऽस्मिन्वर्तते,
नावयज्ञिकः कालः । पाक्यज्ञिकः ॥ पूर्णमासादण् ॥ * ॥ पूर्णमासो ऽस्यां
वर्तते पौर्णमासी तिथिः ॥
पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ॥ ३६ ॥
पितृव्यादयो निपात्यन्ते । समर्थविभक्तिः प्रत्ययः प्रत्ययार्थो ऽनुबन्ध
इति सर्वं निपातनाद्विज्ञेयम् । पितृमातृभ्यां भ्रातर्यभिधेये व्यत् डुलच् इत्येतौ
प्रत्ययौ निपात्येते । पितुर्भ्राता पितृव्यः । मातुर्भ्राता मातुलः । ताभ्यां पितरि
डामहच्, मातरि षिच्च । ताभ्यामेव पितरि डामहच् प्रत्ययो भवति । पितुः पिताः,
पितामहः । मातुः पिता, मातामहः । मातरि षिच्च । पितामही । मातामही ॥
अवेर्दुग्धे सोढदूसमरोसचो वक्तव्याः ॥ * ॥ अवेर्दुग्धम्, अविसोढम् । अविदूसम् ।
अविमरीसम् ॥ तिलाच्चिष्फलात्पिञ्जपेजौ प्रत्ययौ वक्तव्यौ ॥ * ॥ निष्फलस्तिल,
स्तिलपिञ्जः । तिलपेजः ॥ पिञ्जश्छन्दसि डित्वं ॥ * ॥ तिलिपञ्जः ॥
तस्य समूहः ॥ ३७ ॥
तस्येति षष्ठीसमर्थात्समूह इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति ।
किमिहोदाहरणम् । चित्तवदाद्युदात्तमगोत्रं यस्य च नान्यत्प्रतिपदं ग्रहणम् ।
अचित्ताट्ठकं वक्ष्यति, अनुदात्तादेरञ्, गोत्राद्वुञ्, प्रतिपदं च केदाराञ्जञ्वेत्येव-
मादि, तत्परिहारेणात्रोदाहरणं द्रष्टव्यम् । काकानां समूहः, काकम् । बाकम् ।
इनित्रकद्वयचश्चेति यावत्समूहाधिकारः ॥ गुणादिभ्यो ग्रामज्वक्तव्यः ॥ * ॥ गुण-
ग्रामः । करणग्रामः । गुण । करण । तत्त्व । शब्द । इन्द्रिय । आकृतिगणः* ॥
भिक्षादिभ्यो ऽण् ॥ ३८ ॥
भिक्षेत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्वि-
षये । अण ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । भिक्षाणां समूहो, भैक्षम् । गर्भिणम् । युव-
तिशब्दोऽत्र पठ्यते, तस्य यञ्लुक्सामर्थ्याद् पुंवद्भावो न भवति भस्याढे तद्धितेऽति ।
युवतीनां समूहो, यौवतम् । भिक्षा । गर्भिणी । क्षेत्र । करीष । अङ्गार । चर्मिन् ।
धर्मिन् † । सहस्र । युवति । पदाति । पद्धति । अथर्वन् ‡ । दक्षिणा । भूत § ॥

• गुणादिभ्य इत्यारभ्याकृतिगण इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।
  † चर्मन् । धर्मन् । इति पा० ४ ।
  ‡ अर्वन् । इति पा० २ ।
  § विषय । योत्र ॥ सूत्रातिथ्यः खण्डः ॥ युक्तखण्डः । तक्षकखण्डः । वृक्ष । तरु । पाद-
  प । इत्याधिकमत्र पुस्तकद्वये । तत्रै कस्मिन् पुस्तके "वृक्षादिभ्यः खण्डप्रत्ययो भवति । वृक्षखण्डः
  तरुखण्डः" । इति पा० ३ ।

३०२ ॥ काशिका ॥ ४ । २ ॥
गोत्रोष्ट्रोरभ्रराजन्यराजपुत्रवत्सम-
नुष्याजाद् वुञ् ॥ ३९ ॥
गोत्रादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । अप-
त्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यते ऽपत्यमात्रं न तु पौत्रप्रभृत्येत्र । औप-
गवानां समूहः, औपगवकम् । कापटवकम् । उत्तन् । औत्तकम् । उष्ट्र । औष्ट्र-
कम् । उरभ्र । औरभ्रकम् । राजन् । राजकम् । राजन्य । राजन्यकम् । राज-
पुत्र । राजपुत्रकम् । वत्स । वात्सकम् । मनुष्य । मानुष्यकम् । अज । आज-
कम् । "प्रकृत्या ऽके राजन्यमनुष्ययुवान" इति यलोपो न भवति आपत्यस्य
च तद्धिते नातीति ॥ वृद्धाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ वृद्धानां समूहो, वार्द्धकम् ॥
केदाराद्यञ् ॥ ४० ॥
केदारशब्दाद् यञ्प्रत्ययो भवति, चकाराद् वुञ् च, तस्य समूह इत्ये-
तस्मिन्विषये । अचित्तलक्षणस्य ठञो ऽपवादः । केदाराणां समूहः, कैदार्यम् ।
कैदारकम् ॥ गणिकायाश्च यद्वक्तव्यः ॥ * ॥ गणिकानां समूहो, गाणिक्यम् ॥
ठञ् कवचिनश्च ॥ ४१ ॥
कवचिन्शब्दाट्ठञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । कव-
चिनां समूहः, कावचिकम् । चकारः केदारादित्यस्यानुकर्षणार्थः केदाराणां
समूहः, कैदारिकम् ॥
ब्राह्मणमाणववाडवाद्यन् ॥ ४२ ॥
ब्राह्मणादिभ्यः शब्देभ्यो यन्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्वि-
षये । नकारः स्वरार्थः । ब्राह्मणानां समूहो, ब्राह्मण्यम् । माणव्यम् । वाडव्यम् ॥
यन्प्रकरणे पृष्ठादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ पृष्ठानां समूहः, पृष्ठ्यः ॥ अह्नः खः क्रतौ ॥ * ॥
अह्नां समूहो, ऽहीनः क्रतुः । क्रताविति किम् । आह्नः । सखण्डिकादिषु दर्श-
नादञ्भवति ॥ पर्श्वा णस्वक्तव्यः ॥ * ॥ पर्शूनां समूहः, पार्श्वम् । पदसंज्ञकत्वाद्
गुणो न भवति ॥ वातादूलः ॥ * ॥ वातानां समूहो, वातूलः* ॥
ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल् ॥ ४३ ॥
ग्रामादिभ्यस्तल्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । ग्रामाणां
समूहः, ग्रामता । जनता । बन्धुता । सहायता ॥ गजाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥
गजानां समूहो, गजता ॥
अनुदात्तादेरञ् ॥ ४४ ॥

• वातादित्यारभ्यः वातूल इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

अनुदात्तादेः शब्दादञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये
कपोतानां समूहः, कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् ॥
खण्डिकादिभ्यश्च ॥ ४५ ॥
खण्डिका इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूह
इत्येतस्मिन्विषये । आद्युदात्तार्थमचित्तार्थं च वचनम् । खण्डिकानां समूहः,
खाण्डिकम् । वाडवम् । क्षुद्रकमालवशब्दोऽत्र पठ्यते । क्षुद्रकाश्च मालवाश्चेति
क्षत्रियद्वन्द्वः । ततः पूर्वेणैवाञि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ्बाधनार्थम् । ननु च पर-
त्वादञा वुञ् बाधिष्यते । न च गोत्रसमुदायो गोत्रं, न च तदन्तविधिर-
त्रास्ति । एवं तर्हि एतञ् ज्ञापयति वुञि पूर्वविप्रतिषेधः, सामूहिकेषु च तद-
न्तविधिरस्तीति । प्रयोजनमौपगवकं कापटवकमिति वुञ् भवति । वानह-
स्तिकं गौधेनुकमिति च तदन्तविधिः । क्षुद्रकमालवादित्येतावता योगविभा-
गेन पूर्वविप्रतिषेधस्तदन्तविधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्यैव नियमार्थमुच्यते सेनासं-
ज्ञायामिति । क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायामेवाञ्भवति । क्षौद्रकमालवी सेना ।
क्षौद्रकमालवकमन्यतत् * ।
अञ्सिद्धिरनुदात्तादेः को ऽर्थः क्षुद्रकमालवात् ।
गोत्राद्वुञ् न च तद्गोत्रं तदन्तान्न च सर्वतः ॥
ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे तथा चापिशलेर्विधिः ।
सेनायां नियमार्थे च यथा बाध्येत चाञ् वुञा ॥
खण्डिका । वडवा ॥ क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायाम् ॥ भितुक । शुक ।
उलूक । श्वन् । युग । अहन् । वरत्रा । हलबन्ध ॥
चरणेभ्यो धर्मवत् ॥ ४६ ॥
चरणशब्दाः कठकलापादयः, तेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः समूहे धर्मवत्
प्रत्यया भवन्ति । गोत्रचरणाद्वुञित्यारभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते, तत्र चेदमुच्यते चर-
णाद्धर्माम्नाययोरिति, तेन धर्मवदित्यतिदेशः क्रियते । वतिः सर्वसादृश्यार्थः ।
कठानां धर्मः, काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्यम् । औक्थक्यम् । आथर्व-
णम् । तथा समूहेपि । काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्यम् । औक्थक्यम् ।
आथर्वणम् † ॥

• गोत्रलक्षणो वुञेव भवतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  † ननु धर्मे न कोपि प्रत्ययो विधास्यते, कथं धर्मवदित्यतिदेशः। एतदेव ज्ञापयति
  वार्तिककारो गोत्रचरणाद्वुञित्यस्मिन्प्रकरणे सर्वशेषत्वेन 'चरणाद्धर्माम्नाययोरिति वक्ष्यति' तस्म-
  न्मतः पाणिनेरप्यभिमतमिति । इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ॥

३०४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ॥ ४७ ॥
अचित्तार्थेभ्यो हस्तिधेनुशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति तस्य समूह
इत्येतस्मिन्विषये । अणञोरपवादः । अपूपानां समूह, आपूपिकम् । शाष्कु-
लिकम् । हास्तिकम् । धैनुकम् ॥ धेनोरनञ इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आधेनवम् ॥
केशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम् ॥ ४८ ॥
केश अश्व इत्येताभ्यां यथासंख्यं यञ् छ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतो ऽन्य-
तरस्यां तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । केशानां समूहः, कैश्यम् । कैशिकम् ।
अश्वानां समूह, आश्वम् । आश्वीयम् ॥
पाशादिभ्यो यः ॥ ४९ ॥
पाशादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । पाशानां
समूहः, पाश्या । तृण्या * । पाश । तृण । धूम । वात । अङ्गार । पोत ।
बालक । पिटक । पिटाक । शकट । हल । नड । वन † ॥
खलगोरथात् ॥ ५० ॥
खलगोरथशब्देभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये ।
खलानां समूहः, खल्या । गव्या । रथ्या । पाशादिष्वपाठ उत्तरार्थः ‡ ॥
इनित्रकत्यचश्च ॥ ५१ ॥
खलगोरथशब्देभ्यो यथासंख्यम् इनि त्र कत्यच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति
तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । खलिनी । गोत्रा । रथकत्या ॥ खलादिभ्य
इनिर्वक्तव्याः ॥ * ॥ डाकिनी । कुण्डलिनी । कुटुम्बिनी ॥ कमलादिभ्यः
खण्डच् प्रत्ययो भवति ॥ * ॥ कमलखण्डम् । अम्भोजखण्डम् । कमल ।
अम्भोज । पद्मिनी । कुमुद । सरोज । पद्म । नलिनी । कैरविणी । कमलादि-
राहातिगणः ॥ नरकरितुरङ्गाणां स्कन्धच् प्रत्ययः ॥ * ॥ नरस्कन्धः । करि-
स्कन्धः । तुरङ्गस्कन्धः ॥ पूर्व्वादिभ्यः काण्डः प्रत्यये भवति ॥ * ॥ पूर्व्वका-
ण्डम् । मुक्ताकाण्डम् । कर्मकाण्डम् § ॥
विषयो देशे ॥ ५२ ॥
समूह इति निवृत्तम् । षष्ठी समर्थविभक्तिरनुवर्त्तते । तस्येति षष्ठीस-
मर्थाद् विषय इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ विषयो देश-

• अत्र स्त्रीलिङ्गत्वं लोकाव्यत्वाल्लिङ्गस्येत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  † पाटलका । गल । इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  ‡ योगविभाग उत्तरार्थः । पा० ३ ।
  § कमलादिभ्य इत्यारभ्य कर्मकाण्डमित्यन्तः पाठ एकस्मिन्पुस्तके नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३०५

श्चेत्स भवति । विषयशब्दो बह्वर्थः । क्व चित्ग्रामसमुदाये वर्तते, विषयो लब्ध
इति । क्व चिदिन्द्रियार्थे, चक्षुर्विषयो रूपमिति । क्व चिदत्यन्तशीलिते ज्ञेये,
देवदत्तस्य विषयो ऽनुवाक इति । क्व चिदन्यत्राभावे, मत्स्यानां विषयो
जलमिति । तत्र देशग्रहणं ग्रामसमुदायप्रतिपत्त्यर्थम् । शिबीनां विषयो देशः,
शैबः । चौड्रः । देशइति किम् । देवदत्तस्य विषयो ऽनुवाकः ॥
राजन्यादिभ्यो वुञ् ॥ ५३ ॥
राजन्यादिभ्यः शब्देभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति विषयो देशश्चेत्येतस्मिन्नर्थे ।
अणोपवादः । राजन्यानां विषयो देशः, राजन्यकः । दैवयानकः । आकृतिगण-
श्चायम् । मालवानां विषयो देशः, मालवकः । वैराटकः । नैगर्तकः । राजन्य ।
दैवयान । शाल्ङ्कायन । जालन्धरायण । आत्मकामेय । आम्बरीषपुत्र । वसाति ।
बैल्ववन । शैलूष । उदुम्बर । बैल्वल । आर्जुनायन । संप्रिय । दाक्षि । ऊर्णनाभ * ॥
भौरिक्याद्यैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ ॥ ५४ ॥
भौरिक्यादिभ्य ऐषुकार्यादिभ्यश्च यथासंख्यं विधल् भक्तल् इत्येतौ
प्रत्ययौ भवतो विषयो देशइत्येतस्मिन्विषये । अणोपवादः । भौरिकिविधः ।
वैपेयविधः । ऐषुकार्यादिभ्यः । ऐषुकारिभक्तः । सारस्यायनभक्तः । भौरिकि ।
वैपेय । भोलिकि । चैटयत । काणेय । वाणिजक । वालिज । वालिज्यक ।
शैलूयत । बैकयत । भौरिक्यादिः ॥ ऐषुकारि । सारस्यायन । चान्द्रायण ।
द्वाक्षायण । त्र्यायण । औडायन । जौलायन । खाडायन । सौवीर । दास-
मिति । दासमित्रायण । शौद्रायण । दाक्षायण । शयण्ड । तार्क्ष्यायक । नौधायण ।
सायण्ड । शौण्डि । वैश्वमानव । वैश्वधेनव । नद । तुण्डदेव । विश्रदेव † ॥
सोस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगाथेषु ॥ ५५ ॥
स इति समर्थविभक्तिः । अस्येति प्रत्ययार्थः । आदिरिति प्रकृतिविशे-
षणम् । इतिकरणो विवक्षार्थः । छन्दस इति प्रकृतिनिर्देशः । प्रगाथेष्विति
प्रत्ययार्थविशेषणम् । स इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो
भवति, यत्प्रथमासमर्थं छन्दश्चेत्तदादिर्भवति, यत्तदस्येति निर्दिष्टं प्रगाथा-
श्चेत्ते भवन्ति, इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । पङ्क्तिरादिरस्य, पाङ्क्तः प्रगाथः । आनु-
ष्टुभः । जागतः । आदिरिति किम् । अनुष्टुम्मध्यमस्य प्रगाथस्य । छन्दस इति
किम् । उदुत्यञ्छब्द आदिरस्य प्रगाथस्य । प्रगाथेष्विति किम् । पङ्क्तिरादिरस्या-

• आप्रीत । अव्रोड । वैतिल । वात्रक । एते ऽधिकाः पुस्तकान्तरे ।
  † अलायत । औलालायत । शैयण्ड । भयायण्ड । वैश्वदेव । एते शब्दा अधिकाः पुस्त-
  कान्तरे ।
  २०

नुवाकस्य। प्रगाथशब्दः क्रियानिमित्तकः क्व चिदेव मन्त्रविशेषे वर्तते। यत्र द्वे ऋचौ
प्रग्रथनेन तिस्रः क्रियन्ते स प्रगाथनात्मकवर्णगानाद्वा प्रगाथ इत्युच्यते ॥ छन्दसः
प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थेउपसंख्यानम् ॥ * ॥ त्रैष्टुभमेव त्रैष्टुभम्। जागतम् ॥
संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः ॥ ५६ ॥
सोस्येति समर्थविभक्तिः, प्रत्ययार्थश्चानुवर्तते । प्रथमासमर्थविशेषणं,
प्रयोजनं योद्धारश्च । प्रत्ययार्थविशेषणं संग्रामः । प्रयोजनवाचिभ्यो योद्धृवाचि-
भ्यश्च शब्देभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे संग्रामे ऽभिधेये यथाविहितं
प्रत्ययो भवति । भद्रा प्रयोजनमस्य संग्रामस्य भाद्रः संग्रामः । सौभद्रः ।
गैरिमित्रः । योद्धृभ्यः । अह्निमाला योद्धारो ऽस्य संग्रामस्य, आह्रिमालः ।
स्यन्दनाश्वः । भारतः । संग्रामइति किम् ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३०७
क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् ॥ ६० ॥
ऋतुविशेषवाचिभ्य उक्थादिभ्यश्च सूत्रान्ताच्च ठक्प्रत्ययो भवति तद-
धीते तद्वेदेत्यस्मिन्विषये। अणोऽपवादः। अग्निष्टोममधीते वेद वा, आग्निष्टो-
मिकः। वाजपेयिकः। उक्थादिभ्यः। औक्थिकः। लौकायतिकः। सूत्रान्तात्।
वार्तिकसूत्रिकः। सांख्यसूत्रिकः॥ सूत्रान्तादकल्पादेरिष्यते॥ कल्पसूत्रमधीते
काल्पसूत्रः। अणेव भवति। उक्थशब्दः केषु चिदेव सामसु रूढः। यन्नायज्ञी-
यात्परेण यानि गीयन्ते, न च तान्यधीयाने प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि सामलक्षणे
औक्थिक्ये वर्तमान उक्थशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति। उक्थमधीते, औक्थिकः।
औक्थिक्यमधीत इत्यर्थः

३०८ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥
अनुब्राह्मणशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेदेत्यस्मिन्विषये ।
अणोऽपवादः । ब्राह्मणसदृशो ऽयं ग्रन्थो ऽनुब्राह्मणम् । तदधीते, ऽनुब्राह्मणी ।
अनुब्राह्मणिनौ । अनुब्राह्मणिनः । मत्वर्थेनात इनिठनाविति इनिनासिद्धम् ।
तन्नैतस्माद्वपि प्राप्नोति, अनभिधानाच्च भविष्यति । अणोनिवृत्त्यर्थं तर्हि वच-
नम् ॥
वसन्तादिभ्यष्ठक् ॥ ६३ ॥
वसन्त इत्येवमादिभ्यष्ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेदेत्यस्मिन्विषये।
अणोऽपवादः । वसन्तसहचरितोयं ग्रन्थो वसन्त,स्तमधीते, वासन्तिकः । वार्षि-
कः । वसन्त । वर्षा । शरद् । हेमन्त । शिशिर । प्रथम । गुहा । चरम । अनु-
गुहा । आपर्वन् । आथर्वन् ॥
प्रोक्ताल्लुक् ॥ ६४ ॥
प्रोक्तसहचरितः प्रत्ययः प्रोक्तः । प्रोक्तप्रत्ययान्तादध्येतृवेदित्रोरुत्पन्नस्य
लुग्भवति । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम्, तदधीते पाणिनीयः । आपिशलः ।
स्त्रियां स्वरे च विशेषः । पाणिनीया ब्राह्मणी ॥
सूत्राच्च कोपधात् ॥ ६५ ॥
सूत्रवाचिनः ककारोपधादुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति । अप्रोक्तार्थ आर-
म्भः । पाणिनीयमष्टकं सूत्रं तदधीते, चाष्टकाः पाणिनीयाः दशका वैयाघ्रप-
दीयाः । त्रिकाः काशकृत्स्नाः ॥ संख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् ।
महावार्त्तिकं सूत्रमधीते, माहावार्त्तिकः । कालापकमधीते, कालापकः । कोप-
धादिति किम् । चतुष्टयमधीते, चातुष्टयः ॥
छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि ॥ ६६ ॥
प्रोक्तग्रहणमनुवर्त्तते । छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि तद्वि-
षयाण्येव भवन्ति । अध्येतृवेदितृप्रत्ययविषयाणि । अनन्यभावो विषयार्थः । तेन
स्वातन्त्र्यमुपाद्यन्तरयोगे वाक्यं च निवर्त्तते । कठेन प्रोक्तमधीयते, कठाः ।
मौदाः । पैप्पलादाः । आर्चायिनः । वाजसनेयिनः । ब्राह्मणानि खल्वपि ।
ताण्डिनः । भाल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । ब्राह्मणग्रहणं किम् ।
यावता छन्द एव तत् । ब्राह्मणविशेषप्रतिपत्त्यर्थ,मिह तद्विषयता मा भूत् ।
याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मणानि, याज्ञवल्क्यानि । सौलभानि । चकारो ऽनुक्त-
समुच्चयार्थः । कल्पे । काश्यपिनः । कौशिकिनः । सूत्रे । पाराशरिणो भिक्षवः ।
शैलालिनो नटाः । कर्म्मन्दिनः । कृशाश्विनः । छन्दोब्राह्मणानीति किम् ।
पाणिनीयं व्याकरणम् । पैङ्गी कल्पः ॥

:
"चा" + "र्जु" + "ना" + "वो" = "चार्जुननावो"?
Wait! Is it:
"चार्जर्जुनावो"?
Wait, look at the first character of L16:
Is it 'च'?
Wait! "चर्जुनावा..."? No, why would it be 'च'?
Wait, what is the sutra?
"तस्य निवासः ॥ ६९ ॥"
Wait, could it be:
"अर्जुनावा..."?
Wait, let's compare character 1 of L16 with 'अ' in 'अदूरभवश्च' (L18), 'अञधिकारः' (L27), 'अणोऽपवादः' (L25):
In L25: 'अ' in 'अणोऽपवादः': it's a standard 'अ'.
In L16: the first character is NOT 'अ'. It has a rounded back like 'च' or 'श' or 'ऋ'.
Wait, look at 'ऋ' in 'ऋतुमती' in L27:
LOOK AT L27: "इक्षुमती ।" before it is "ऋतुमती"?!
Wait, L27 says: "परत्वान्मत्तुब्भवति । ऋतुमती । अञधिकारः..."
Wait! Is it "ऋतुमती" or "इक्षुमती"?
Look at L27: "परत्वान्मत्

३६० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥
दिति किम् । आहिमतम् । यावमतम् । अङ्गग्रहणं बहुजिति तद्विशेषणं यथा
विज्ञायेत, मत्वन्तविशेषणं मा विज्ञायीत । मालावतां निवासो, मालावत्तम् ॥
बह्वचः कूपेषु ॥ ७३ ॥
बह्वचः प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कूपेष्वभिधेयेषु ।
अञोपवादः । यथासंभवमर्थाः संबध्यन्ते । दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तः कूपः, दैर्घव-
रत्रः कापिलवरत्रः ॥
उदक्च विपाशः ॥ ७४ ॥
विपाश उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वभिधेयेष्वञ् प्रत्ययो भवति चातुर-
र्थिकः । अञोपवादः । अबह्वजर्थे आरम्भः । दत्तेन निर्वृत्तः कूपो, दात्तः ।
गौप्तः । उदगिति किम् । दक्षिणतो विपाशः कूपेष्वप्येव । दात्तः । गौप्तः ।
स्वरे विशेषः । महती सू

Yes! The sentence in Kashika is:
"रोणीशब्दः सर्वावस्थोऽण्प्रत्ययमुत्पादयति, केवलस्तदन्तश्च ।"
In this print, the 'प्र' in 'प्रत्यय' might be slightly deformed or missing a loop, looking like 'त्', but the intended reading is definitely "सर्वावस्थोऽण्प्रत्यय-". Let's look at it: it has ऽ, ण, then a conjunct with a stroke to the left: it's actually 'प्र' where the loop is small, and 'त्य' or 'य'! Wait, it says: "ऽण्प्रत्यय-"!

Line 7 :
मुत्पादयति, केवलस्तदन्तश्च । रौणः । आजकरोणः । सैंहिकरोणः ॥

Line 8 :
कोपधाच्च ॥ ७९ ॥

Line 9 :
ककारोपधाच्च प्रातिपदिकादणप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासं-
Wait, is it "प्रातिपदिकादणप्रत्ययो" or "प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो"?
In L9: "प्रातिपदिकादणप्रत्ययो" (ण without virama, just as in L4 "रोणीशब्दादणप्रत्ययो").

Line 10 :
भवमर्थसंबन्धः क्लृप्तलक्षणस्योवर्णलक्षणस्य चाञोऽप

३१२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥

विनता * । यवनत । त्रिकुघास । छहस् । अवयास † । मौद्गल्य । कृशाश्वादिः ॥
ऋश्यादिभ्यः कः प्रत्ययो भवति । ऋश्यकः । न्योधकः । ऋश्य । न्योध ।
शिरा । निर्लीन । निवास । निधान । निवात । निबद्ध । विबद्ध । परिगूढ ।
उपगूढ । उत्तराश्मन् । स्थूलबाहु । खदिर । शर्करा । अनडुह् । परिवंश । वेणु ।
क्षीरप ‡ । ऋश्यादिः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठच्प्रत्ययो भवति । कुमुदिकम् । शर्करिकम् ।
कुमुद । शर्करा । न्योध । इत्कट § । गर्त्त । बीज । अश्वत्थ । बल्यज ।
परिवाप । शिरीष । यवाष । कूप । विकङ्कत ॥ । कुमुदादिः ॥ काशादिभ्य
ष्टिलः प्रत्ययो भवति । काशिलम् । वाशिलम् । काश । वाश । अश्वत्थ ।
पलाश । पीयूष । विश ¶ । तृण । नर । चरण । कईम । कर्पूर । कण

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३१३ ॥
विरह । नासिका । संकाशादिः ॥ बलादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति । बल्यः ।
कुल्यम् । बल । मुज । तुल । उल । डुल । कलस । वन । कुल । बलादिः ॥
पत्तादिभ्यः फक् प्रत्ययो भवति । पात्तायनः । तैषायनः । पत्त । तुष । शण्ड ।
काकलिक । चित्र । अश्मन् । अलिस्वन् । पथिन्यन्थ च । * पत्तादिः ॥ कणी-
दिभ्यः फिञ्प्रत्ययो भवति । कार्णायनिः । वासिष्ठायनिः । कर्ण । वसिष्ठ ।
अलुश । अल । हुप्रद । आनडुह । पाञ्चजन्य । स्थिरा । कुलिश । कुम्भी ।
जीवन्ती । जित्व । आयडीधत † । कर्णादिः ॥ सुतङ्गमादिभ्य इञ्प्रत्ययो भवति ।
सौतङ्गमिः । मौनिचित्तिः । सुतङ्गम । मुनिचित्त । विप्रचित्त । महापुच्छ । श्वेत ।
गंडिक । शृङ्ग । शिय । बीजवापिन् । श्वन् । आर्जुन । अजिर । जीव । सुत-
ङ्गमादिः ॥ प्रमदिग्वादिभ्यो ञ्यः प्रत्ययो भवति । प्रागम्व्यम् । प्रमदिन् । प्रम-
दिन् । शरदिन् । कलिव । सडिव । गड्डिव । चूहार । मार्जार । कोविदार ।
प्रमद्वादिः ॥ वराहादिभ्यः कक् प्रत्ययो भवति । वाराहकम् । पालाशकम् ।
वराह । पलाश । शिरीष । पिन्नहु । स्थूण । विदग्ध । विजग्ध । विभग्न ।
बाहु । खदिर । शर्करा ‡ । वराहादिः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति ।
कौमुदिकम् । कुमुद । गोमय । रथकार । दशग्राम । अश्वत्थ । शाल्मली ।
कुण्डल । मुनिस्थूल । कूट । मुचुकर्ण § । कुमुदादिः ॥ शिरीषशब्दो ऽरीहणा-
दिषु कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते, चौत्सर्गिकोपि तत इष्यते, तस्य च वर-
हादिषु दर्शनाल्लुब्भवति । तथा चोक्तं शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषा,
स्तस्य वनं, शिरीषवनमिति ॥
जनपदे लुप् ॥ ८१ ॥
देशे तन्नाम्नीति यश्चातुरर्थिकः प्रत्ययो भवति, तस्य देशविशेषे जनपदे
ऽभिधेये लुब्भवति । ग्रामसमुदायो जनपदः । पञ्चालानां निवासो जनपदः,
पञ्चालाः कुरवः । मत्स्याः । अङ्गाः । वङ्गाः । मगधाः । सुह्माः । पुण्ड्राः । इह
कस्मान्न भवति । उदुम्बरा अस्मिन्सन्ति, औदुम्बरो जनपदः, वैदिशो ‖ जनपद,
इति । तन्नाम्नीति वर्तते । न चात्र लुबन्तं तन्नामधेयं भवति ॥
वरणादिभ्यश्च ॥ ८२ ॥

• कुम्भ । शौरज । सीरक । शरक । शलक । सरस । समल । रोमन् । लोमन् ।
  शंखका । लोमक । सकृण्डक । अस्तिबल । यमल । हस्त । सिंहक । एते शब्दा अत्र गणे
  ऽधिकाः पुस्तकान्तरे ।

• अर्क । लूप । स्फिक् । प्लाक्षत् । एते शब्दा अत्र गणे ऽधिकाः ।
  ‡ विनष्ट । निखष्ट । विक्रष्ट । मूल । एते ऽत्र गणे ऽधिकाः पुस्तकान्तरे ।
  § कुन्द । मधुकर्ण । सुचिकर्ण । शिरीष । इते ऽधिका अत्र पुस्तकान्तरे ।
  ‖ वैदश इति पा० २ ।

३१४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥
वरण इत्येवमादिभ्य उत्पद्यस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य लुब्भवति ।
अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं । वरणाः । शृङ्गी । शाल्म-
लयः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयति । कटुक*बदर्या
अदूरभवो ग्रामः, कटुकबदरी । शिरीषाः । काञ्ची । वरणाः, पूर्वी गौदौ †।
शालिङ्गायन । पर्णी । शृङ्गी । शाल्मलयः । सदावृक्षी । वणिकि । वणिक् ।
जालपद् । मधुरा । उज्जायिनी । गया । तक्षशिला । उरशा । आकृतिः ॥
शर्कराया वा ॥ ८३ ॥
शर्कराशब्दादुत्पद्यस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य वा लुब्भवति । वायग्रहणं
किम् । यावता शर्कराशब्दः कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते । तत्र पाठसाम-
र्थ्यात्प्रत्ययस्य पक्षे श्रवणं भविष्यति । एवं तर्ह्येतज् ज्ञापयति । शर्कराशब्दादौ-
त्सर्गिको भवति, तस्यायं विकल्पितो लुबिति । शर्करा । शार्करम् । गणपाठाच्च
श्रवणामुत्तरसूत्रे विहितौ च द्वौ प्रत्ययौ तदेवं षड्रूपाणि भवन्ति । शर्करा ।
शार्करम् । शर्करिकम् । शार्करकम् । शार्करिकम् । शर्केरीयमिति ॥
ठञ्छौ च ॥ ८४ ॥
शर्कराशब्दाट्ठञ् छ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतश्चातुरर्थिकौ । यथासंभवम-
र्थसंबन्धः । शार्करिकम् । शर्केरीयम् ॥
नद्यां मतुप् ॥ ८५ ॥
नद्यामभिधेयायां मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । तन्नाम्नो देशस्य
विशेषणं नदी । उदुम्बरा यस्यां सन्ति, उदुम्बरावती । मशकावती । वीरण-
वती । पुष्करावती । इत्तुमती । द्रुमती । इह कस्मान्न भवति । भागीरथी
भैमरथी । मतुबन्तस्यातन्नामधेयत्वात् ॥
मध्वादिभ्यश्च ॥ ८६ ॥
मधु इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अन-
द्यर्थ आरम्भः । मधुमान् । बिसवान् । मधु । बिस । स्थाणु । मुष्टि ‡ । रहु ।
वेणु । रम्य । चत्त । कर्कन्धु । शमी । किरीर । डिम । किंशरा । शर्यणा
महत् । महथ । दार्वाघाट । शर । इष्टका । तक्षशिला । शक्ति । आसन्दी
आसुति । शलाका । सामिधी । खडा । बेटा । मध्वादिः ॥
कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥ ८७ ॥
कुमुद नड वेतस इत्येतेभ्यः शब्देभ्यो ड्मतुप् प्रत्ययो भवति चातुर्-

* कन्दुक । इति पा० २ ।
† पूर्व्या गोदी । अपरेण गोदो इति । पा० २ ।
‡ सृष्टि । इति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३१५
र्थिकः । कुमुद्वान् । नड्वान् । वेतस्वान् ॥ महिषाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ महि-
षाणाम देशः ॥
नडशादाड् ड्वलच् ॥ ८८ ॥
नडशादशब्दाभ्यां ड्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थसं-
बन्धः । नड्वलम् । शाद्वलम् ॥
शिखाया वलच् ॥ ८९ ॥
शिखाशब्दाद्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थसंबन्धः ।
शिखावलं नामनगरम् । मतुप्प्रकरणेपि शिखाया वलञ् वक्ष्यति । तददेशार्थं
वचनम् ॥
उत्करादिभ्यश्छः ॥ ९० ॥
उत्कर इत्येवमादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थ-
संबन्धः । उत्करीयम् । शफरीयम् । उत्कर । संफल * । शफर । पिप्पल । पिप्प-
लीमूल । अश्मन् । अर्क । पर्ण । सुपर्ण । खलाजिन । रहा । अग्नि । तिक ।
कितव । आतप । अनेक । पलाश । सुशव । पिचुन्द । अश्वत्थ । शकात्तुङ्गु ।
भस्त्रा । विशाला । अवरोहित । गर्त्त । शाल । अन्य । अन्या । अजिन ।
मञ्च । चर्मन् । उत्क्रोश । शान्त । खदिर । शूर्पणाय । श्यावनाय । नैव ।
बक । नितान्त । वृत्त । इन्द्रवृत्त । आर्द्रवृत्त । अर्जुनवृत्त । उत्करादिः ॥
नडादीनां कुक् च ॥ ९१ ॥
नड इत्येवमादीनां कुगागमो भवति, छश्च प्रत्ययश्चातुरर्थिकः । यथा-
संभवमर्थसंबन्धः । नडकीयम् । प्लक्षकीयम् । नड । प्लक्ष । बिल्व । वेणु । वेत्र ।
वेतस । तृण । इक्षु । काष्ठ । कपोत ॥ क्रुञ्चाया ह्रस्वत्वं च ॥ तत्तचलोपश्च ॥
शेषे ॥ ९२ ॥
शेषइत्यधिकारोयम् । यानिह ऊर्ध्वं प्रत्ययाननुक्रमिष्यामः, शेषेर्थे ते वेदि-
तव्याः । उपयुक्तादन्यः शेषः । अपत्यादिभ्यश्चतुर्थपर्यन्तेभ्योऽन्योऽर्थः शेषः, तस्मिं-
र्ढविशेषा ह्यपत्यसमूहादयस्तेषु घादयो मा भूवन्निति शेषाधिकारः क्रियते। किं च
सर्वेषु जातादिषु घादयो यथा स्युरनन्तरेणैवार्थादेशेन संबन्धित्वेन कृतार्थता मा
ज्ञायीति साकल्यार्थं शेषवचनम् । वक्ष्यति । राष्ट्रावारपाराद् घखौ । राष्ट्रियः ।
अवारपारीणः । शेषइति लक्षणं चाधिकारश्च । चक्षुषा गृह्यते, चाक्षुषं रूपम् ।
श्रावणः शब्दः † । दृषदि पिष्टाः, दार्षदा सक्तवः । उलूखले सुतः, औलूखलो

• संकर । इति पा० २ ।
  † श्रावणो रसः । स्पार्शनः स्पर्शः । इत्येकस्मिन्पुस्तके ऽधिकम् ।

३१६ ॥ काशिका ॥ ४ । २ ॥
याश्वर्कः । आश्वैरुह्यते, आश्वो रथः । चतुर्भिर्वाह्यते, चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां
दृश्यते, चातुर्दशं रक्ष इति ॥
राष्ट्रावारपाराद् घखौ ॥ ९३ ॥
राष्ट्र अवारपार इत्येताभ्यां यथासंख्यं घखावित्येतौ प्रत्ययौ भवतः ।
राष्ट्रियः । अवारपारीणः ॥ विगृहीतादपीष्यते ॥ अवारीणः । पारीणः ॥ विप-
रीताच्च ॥ पारावारीणः । प्रकृतिविशेषोपादानमात्रेण तावत्प्रत्यया विधीयन्ते ।
तेषां तु जातादयोऽर्थाः समर्थविभक्तयश्च पुरस्ताद्वक्ष्यन्ते ॥
ग्रामाद्यखञौ ॥ ९४ ॥
ग्रामशब्दाद्य खञ् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥
कत्र्यादिभ्यो ढकञ् ॥ ९५ ॥
कत्रि इत्येवमादिभ्यो ढकञ् प्रत्ययो भवति । कात्रियेकः । श्रौम्भेयकः ।
कत्रि । उम्भि । पुष्कर । पुष्कल । मोदन । कुम्भी । कुण्डिन । नगर । वञ्जी ।
भक्ति । माहिष्मती । चर्मण्वती * । ग्राम । उख्या ॥ कुल्याया यलोपश्च
कत्र्यादिः ॥
कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ॥ ९६ ॥
कुलकुक्षिग्रीवाशब्देभ्यो यथासंख्यं श्वन् असि अलंकार इत्येतेषु जाता-
दिष्वर्थेषु ढकञ् प्रत्ययो भवति । कौलेयको भवति श्वा चेत् । कौलेयः ।
कौक्षेयको भवत्यसिश् चेत् । कौक्षेयः । ग्रैवेयको भवत्यलंकारश्चेत् । ग्रैवेयः
नद्यादिभ्यो ढक् ॥ ९७ ॥
नदी इत्येवमादिभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति । नादेयम् । माहेयम् ।
नगरीशब्दोऽत्र पठ्यते । पौर्वनगरेयम् । के चित् पूर्वनगिरीति पठन्ति, विशेषात्
च प्रत्ययं कुर्वन्ति । पौरेयम् । वानेयम् । गैरियमिति । तदुभयमपि दर्श-
नप्रमाणम् । नदी । मही । वाराणसो । श्रावस्ती । कौशाम्बी । नवकौशाम्बी
काशफरी । खादिरी । पूर्वनगरी । पावा । मावा । साल्वा । दावी । दात्वी ।
वासेनकी ॥ वडवाया वृषे ॥
दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ॥ ९८ ॥
दक्षिणा पश्चात् पुरस् इत्येतेभ्यस्त्यक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । दाक्षि-
णात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ।
कापिश्याः ण्फक् ॥ ९९ ॥

• चर्मती । इति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३१२
कापिशीशब्दात् फक् प्रत्ययो भवति शैषिकः। षकारो ङीबर्थः। कापि-
शायनं मधु। कापिशायनी द्राक्षा॥ बाहूत्थार्दिभ्यश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥
बाह्वायनी। चौड्ढायनी। क्षाद्रायनी ॥
रङ्कोरमनुष्ये ऽण् च ॥ १०० ॥
रङ्गुशब्दादण् प्रत्ययो भवति, चकारात्फक् शैषिको ऽमनुष्येभिधेये।
राङ्कवो गौः। राङ्कवायणो गौः। अमनुष्य इति किम्। राङ्कवको मनुष्यः। ननु
च रङ्कुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तत्र च मनुष्यतत्स्थयोरवुञिति मनुष्ये परत्वाद्वु-
ञैव भवितव्यं, कच्छादिपाठादमनुष्ये ऽपि सिद्धः, किमिह मनुष्यप्रतिषेधेना-
ण्यहणेन च। तदुच्यते। नैवायं मनुष्यप्रतिषेधः किं तर्हि नञिवयुक्तन्यायेन
मनुष्यसदृशे प्राणिनि प्रतिप