करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १३८ ) करणकुतूहलम् । ८
णिका तावदेव मध्यकालाद्वयतोऽपि स्थितिर्भवति यथा
२२०३ अशुद्धखण्डेन ३२९ भक्ता लब्धम् ५ । ३७
स्थितिः गतपातत्वान्मध्यकालमध्ये १६ । ९ हीने पातान्तः
१० । ३२ युते पातादिः २१ । ४६ उदयाद्गतघटी ३८ ।
१९ । समये स्पर्शः, उदयाद्गतघटी ४३ । ५५ समये
पातमध्य उदयाद्गतघटी ४९।३२ समये पातमॊक्षः ॥ ११ ॥
अथ प्रमाणिकाद्वयेन सकलशुद्धखण्डविवक्षामाह-
यदाखिलेषु खण्डेष्विहाद्यखण्डजातिषु । च्युते-
ष्पीह शेषं खनागसागराधिकम् ॥ १२ ॥ तदा
न पातसम्भवो यदास्तिसम्भवस्तदा । विशुद्धं
खण्डभागतो गतैष्यकालसाधनम् ॥ १३ ॥
यदा पञ्चदशगुणितानां मध्ये स्वगुणकगुणितेष्वखिलेष्विह
रूपेषु शुद्धेषु सत्सु कथम्भूतेषु खण्डेष्वाद्यखण्डजातिष्वाद्य-
मिति क्रमेण धनरूपेषु षट्सु च्युतेषु खण्डेष्वथवा क्रमेण रूपेषु
षट्सु च्युतेषु वाणशेषं खनागसागरेभ्यो ४८० यद्यधिकं
भवति तदा पातसम्भवो नास्ति यदा सर्वेषु खण्डेष्वशुद्धेषु
वाणशेषं खनागसागरेभ्यो ४८०ऽल्पं भवति तदा सम्भवोऽ-
स्ति।अथैवं विधिपातसम्भवे गतगम्यकालसाधनमाह—विशुद्ध-
खण्डभागतः शरमध्ये यानि गुणकगुणितानि खण्डकानि
शुद्धानि तेषां गुणकभागादि प्रतिखण्डानामेकीकृत्य संशुद्ध-

खण्डं शरयुतं विभक्तं गत्या विधोः षष्टिगुणमित्यनेन प्रकारेण
गतैष्यसाधनं कार्यं गतैष्यतालक्षणं प्राग्वत् ॥ १३ ॥ .
अथ सर्वखण्डकेषु शुद्धेषु पातसम्भवे स्थितिसाधन-
माह-
तथा शरावशेषकं खनागवेदतश्च्युतम् । नवघ्न-
न्त्यखण्डहद्दलीकृतं स्थितिस्तदा ॥ १४ ॥
येन शरेण पातसम्भवस्तच्छेषं खनागवेदतः ४८० च्युतं
संशोध्य यच्छेषं तन्नवघ्नं, नव ९ गुणं कार्यमन्त्यखण्डकेन
भाज्यमाप्तस्य फलस्य घट्यादिकस्यार्द्धं स्थितिः स्याद्यथा
मध्याह्नात्पूर्वतः परतश्च भवति पातमध्यात्पूर्वं स्पर्शः पातम-
ध्यात्पश्चान्मोक्षः ॥ १४ ॥
अथ प्रकारान्तरेण क्रान्तिसाम्ये स्थितिलक्षणमुष्णिहा
छन्दसाह तलक्षणमलङ्कारचूडामणिधियिके तथा छंद-
चूडामणौ उष्णिहा छन्दःसंगतौ स्याद्रजौ गुरुरिति वि-
वेकाद्ग्राह्यम् ।
मानयोगखण्डतो यावदल्पमन्तरम् ।
क्रान्तिसाम्यमेव तत्तावदेव हि स्थितिः ॥ १५ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले ।
विदग्धबुद्धिवल्लभे सकृच्च पातसाधनम् ॥ ९ ॥
चन्द्रसूर्ययोर्मानयोगार्द्धाद्बिम्बैक्यार्द्धाद्यावत् क्रान्त्यन्तरं
स्वल्पं भवति तावत् क्रान्तिसाम्यमेव ज्ञेयम् । ताव-
देव तस्य पातस्य स्थितिरस्तीति ज्ञेया, अङ्गुलाद्यविवेकार्द्धं

( १४० ) करणकुतूहलम् । ८
त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् ।
अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते- "पातस्थितिकालान्तरमङ्गल-
कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः। स्नानजपहोमदानादिकमशेपैति खलु
वृद्धिम्” ॥ १५ ॥
इतीह भास्कराेदित इति तु स्पष्टार्थमेव ।
अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ला ९ भौमे
घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२ । ५४ शुक्लः १५ । २६
घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३०
मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ ।
१८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया
अयनांशाः १८ । १८ । २१ चरपलम्मृणम् ९२ चरपल-
संस्कृतः सूर्यः ३ । १५ । ५१ । ५७ गतिः ५७ । २
चन्द्रः ७ । ० । २० । ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः
४ । १३ । ४५ । ३० सायनार्कः ४ । ४ । ११ । २३
चन्द्रः ७ । १८ । ५४ । १५ योगः ११ । २३ । ५ ।
३८ द्वादशराशिभ्यः १२ शुद्धांशादिः ६ । ५४ । २२
अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्योरैक्येन ८८६ । ३७
भक्ता लब्धं दिनादि ० । २७ । २ द्वादशभ्यः क मो योग-
स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः
सूर्यः ४ । ४ । ३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २१ ।
५१ पातो निरयणः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपातः

[Header] गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १८ ( १४१ )

चन्द्रः ११ । २० । ५८ । २९ बाणः
कलादिः ४२ । १४ याम्यः. अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं
सायनचन्द्रो विषमे पदे सपाताचन्द्रादेकगोले तेन गतपातो
ज्ञेयः। अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५।२१।५१
तिथिभक्ता लब्धं क्रान्तिर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम्
२३६ शेषम् १० । २१ । ५१ अस्यसपातचेन्द्रस्य भागाः
३५० । ५८ । २९ तिथि १५ भक्ते लब्धम् २३ शरस्य
गतखण्डकानि भोग्यखण्डकमृणम् ७० शेषम् ५ । ५८ ।
२९ गणना पूर्वस्थापितखण्डकेभ्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या
गतपातत्वादुभयत्र ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या-
ल्पचापांशत्वाद्वोग्यखण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश-
रखण्डकानि गतानि द्विस्थापितानि द्वित्रीणीत्युक्तत्वात्खण्ड-
द्वयं द्विधा स्थापितमल्पशरत्वात्पूर्वमुदाहरणं भाष्याद्यपेक्षया
कृतमिदानीं सर्वसम्मतमुच्यते शरसंस्कारविषये विश्वांशकेना-
पमभोग्यस्येतस्यापि संस्कारेऽपि गोलस्यापेक्षया कर्तव्या
किन्त्वेकजात्योर्योगो भिन्नजात्योरन्तरमित्यर्थः। उभयोर्धनरू-
पयोस्तथार्णरूपयोर्योग एव कार्यः भेदेऽन्तरं कार्यमित्यर्थ इति
सर्वसम्मितसंस्कारः। अथ क्रान्तिभोग्यखण्डस्य २३६ विश्वां-
शकेन धनरूपेण धनममरूपाणि क्रान्तिखण्डानि पूर्वस्थापिता-
न्येकजातित्वाद्युतानि तान्येव शरखण्डकैः पूर्वस्थापितैर्कणरू-
पैर्भिन्नजातित्वाद्रहितानि गोलापेक्षया न कृता । अथ शरम्

( १४० ) करणकुतूहलम् । ८
त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् ।
अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते-“पातस्थितिकालान्तरमङ्गल-
कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः । स्नानजपहोमदानादिकमशेषैति खलु
वृद्धिम्” ॥ १५ ॥
इतीह भास्करोदित इति तु स्पष्टार्थमेव ।
अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ल ९ भौमे
घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२ । ५४ शुक्रः १५ । २६
घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३०
मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ ।
१८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया
अयनांशाः १८ । १८ । २१ चरपलऋणम् १२ चरपल-
संस्कृतः सूर्यः ३ । १५ । ५१ । ५७ गतिः ५७ । २
चन्द्रः ७ । ० । २० । ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः
४ । १३ । ४५ । ३० सायनार्कः ४ । ४ । ११ । २३
चन्द्रः ७ । १८ । ५४ । १५ योगः ११ । २३ । ५ ।
३८ द्वादशराशिभ्यः १२ शुद्धोंऽशादिः ६ । ५४ । २२
अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्योरैक्येन ८८६ । ३७
भक्ता लब्धं दिनादि ० । २७ । २ द्वादशभ्यः क्रमो योग-
स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः
सूर्यः ४ । ४ । ३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २१ ।
५१ पातो निर्यणैः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपात

चन्द्रः ११ । २० । ५८ । २९ बाणः
कलादिः ४२ । १४ याम्यः. अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं
सायनचन्द्रो विषमे पदे सपातचन्द्रो ह्येकगोले तेन गतपातो
ज्ञेयः । अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५। २१। ५१
तिथिभक्ता लब्धं क्रान्तेर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम्
२३६ शेषम् १० । २१ । ५१ अस्यसपातचन्द्रस्य भागाः
३५० । ५८ । २९ तिथि १५ भक्ते लब्धम् २३ शरस्य
गतखण्डकानि भोग्यखण्डमृणम् ७० शेषम् ५ । ५८ ।
२९ गणना पूर्वस्थापितखण्डेभ्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या
गतपातत्वादुभयत्र ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या-
ल्पचापांशत्वाद्वोग्यखण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश-
रखण्डकानि गतानि द्विस्थापितानि द्वित्रीणीत्युक्तत्वात्खण्ड-

( १४२ ) करणकुतूहलम् । ८-
४२ । ४४ पञ्चदशगुणितस्याल्पत्वा ६४ । १० द्वाषे
चापांशमिति प्रकारो न कृतस्तेन शरशेषम् ६४१ । ० अशु-
द्धस्पष्टखण्डेन १८४ । ९ भक्तं लब्धं लवाद्यम् ३ । २८ ।
२५ षष्टिगुणम् २०८ । ५१ चन्द्रगत्या ८२९ । ३५
भक्ते लब्धं दिनादि ० । १ । १५ एभिर्गतः पातः पूर्वकाला-
यस्मिन्कालयोगे द्वादशजातास्तस्मादिति तेन श्रावणशुद्धे ९
भौम उदयाद्गतघटी २२ समये रवियोगे द्वादशजाता अत्र
कालात् ० । १५ । १३ एभिर्गतः पातोऽद्य दिन उदयाद्गत-
घट्यः १२ । ४९ समये पातमध्यं प्रतीत्यर्थमेतत्कालीनाः
सायनौ रविचन्द्रौ पातश्च सूर्यः ४ । ४ । २२ । ३४ चन्द्रः
७ । २१ । ५१ । २८ पातः ४ । १३ । ४६ । ११ रखेः
क्रान्तिः १९ । १८ । ५३ । ३० अंशादि चन्द्रस्य १८ ।
२९ । ५३ । ३० अंशादिचन्द्रस्य १८ । २९ । ५३
याम्या याम्यशरेण ५९ । १८ संस्कृता १९ । २९ । ११
उभयोः क्रान्त्योरन्तरं विकला ० । १८ अन्तरस्य स्वल्प-
त्वान्न दोष उभयोः क्रान्तिसाम्यं जातं तेन शुद्धमिदं साधनं
जातम्। अथ स्थितिसाधनम्-त्रिखाश्विदस्रनाडिकाः २२०३
अशुद्धखण्डेन १८४ । ९ भक्ता लब्धं घट्यः ११ । ५७
मध्यकालः १२ । ४९ अनयोरन्तरमुदयाद्गतनाड्यः ० ।
५२ समये पातस्पर्शकालः युते मोक्षकालः २४ । ४६
समये मोक्षः रविबिम्बम् ११ । १२ चन्द्रबिम्बम् १० ।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( १४३ )
१९ योगः २१ । ३१ अस्यार्द्धमङ्गुलादि १० । ४६
त्रिगुणम् ३२ । १८ स्पर्शकालीनः सूर्यः ४ । ४ । १२ । १२
चन्द्रः ७ । १९ । ६ । १५ पातः ४ । १३ । ४५ । ३८ । रविक्रान्तिः
१३ । ३१ । ५१ सौम्या चन्द्रक्रान्तिर्याम्या १७ । ४६ । ३४
याम्यशरः कलादि ६७ । ४५ स्पष्टा क्रान्तिः १८ । ५४ । १९
क्रान्त्योरन्तरम् ० । २२ । ३२ मानैक्यम् ३२ । २१ अतः
क्रान्तेः साम्यं स्यादिति । अथ स्पर्शकालघटी २ द्वयसम-
धिकाः सूर्यः ४ । ४ । १४ । ६ चन्द्रः ७ । १९ । ३३ । ५४ पातः
४ । १३ । ४५ । ३८ रविक्रान्तिः २८ । ५८ । १९ याम्या
चन्द्रक्रान्तिः १७ । ५३ । ४९ शरकला दक्षिणा ६१ । ३९
स्पष्टाक्रान्तिः १९ । ३ । २८ क्रान्त्योरन्तरं ५ । ९ मानै-
क्यात् ३२ । १८ ऊनमतः क्रान्तिसाम्यं स्पर्शकालः मोक्ष-
कालीनः सूर्यः ४ । ४ । ३४ । ५५ चन्द्रः ७ । २४ । ३६ । ४१
पातः ४ । १३ । ४६ । ४१ रविक्रान्तिः १३ । २७ । ५४ उत्तरा
चन्द्रक्रान्तिर्दक्षिणा १९ । १३ । १३ शरकला दक्षिणा
४६ । ५१ स्पष्टा क्रान्तिः २० । ० । ४ रविक्रान्तिचन्द्रक्रा-
न्त्योरन्तरम् ० । ३४ । ७ मानैक्यादधिकं तेन पातनिर्गमः
अथ पुनरुदाहरणं शके १२९० कालीनसंवत्सरे कार्त्तिक-
शुद्धा ७ गुरौ त्रयोदशेऽहर्गणः ६७८२३ मध्यमः सूर्यः
७ । १५ । २४ । ५८ चन्द्रः ३ । २९ । ४ । १७ पातः ९ । १२
१० । १६ स्पष्टौ रविचन्द्रौ सूर्यः ७ । १४ । ८ । ५३ गतिः

।१७ अनयो- (Wait, 54: ५४) -> ४।४।५४।१७
रैक्यम् ११ । २३ । १८।१० द्वादशभ्यः शुद्धेंऽशादि ६ ।
४१ । ५० गत्यैक्येन ७८६ । १५ भक्ते लब्धं दिनादि
० । ३० । ४० एवं कार्तिकशुद्धे ७ गुरावुदयाद्गतघटी
३०।४० समये पातो भविष्यतीति पातसम्भवघटी ३० ।
४० समयिकः सूर्यः ७।४।४९।५७ चन्द्रः ३।२७ ।
०।८ पातः ९।१२।११।१५ सपातचन्द्रात् कलादि-
र्बाणः १६९।२१ उत्तरः सायनचन्द्रः ४।११।५।५८
सपातचन्द्रा १।९।१२।१ देकगोले वर्तते तस्मादेभ्यः पातो
ज्ञेयः यस्मिन्काले योगो द्वादश जातास्तस्मात्कालात् क्रान्ति-
पुखण्डानां धनर्णसंज्ञासंस्थापना च प्राग्वत् सायनचन्द्रस्य
[L

भोग्यखण्डं कृतमुभयोर्द्विधा स्थापितानि स्वल्पक्रान्तेश्चापांशा-
दिकस्थं भोग्यस्थं यथा द्वित्रीणीति वचनात्खण्डकद्वयं
द्विधा स्थापितं क्रान्तिभोग्यखण्डस्य २३६ विश्वांशभागे-
र्णरूपेणर्णरूपाणि क्रान्तिखण्डानि युक्तानि १३ यथा
शरखण्डकैर्धनरूपाणि क्रान्तिखण्डानि योज्यान्यृणरूपै-
र्ऋणरूपाणि योज्यानि एकत्रर्णरूपमन्यद्धनरूपं तदा
भिन्नजातित्वादन्तरं कार्यमत्र भिन्नजातित्वादन्तरं जातं शर-
संस्कृतानि स्फुटखण्डानि प्रथमखण्डम् १९७ स्वल्पचापांशैः
५४ । १२ गुणितम् ७७५ । ३ पञ्चदशगुणात्पूर्वागतबाणात्
२५ । ४० । १५ शोधितं शेषम् १७६५ । १२ द्वितीय-
खण्डं ६१ चापांशाः ३ । ५४ । १२चापांशाः ५ । ४७ ।
५७ अनयोरन्तरांशैः १ । ५३ । ४५गुणितम्४१२ । ३

( १४४ ) करणकुतूहलम् । ८
६० । ४० चन्द्रः ३।२०।४५।१७ गतिः ७२५ । ३५
चरपलम् ५८ अयनांशाः १४।५।४० सायनार्कोऽयम्
७।१८।२३।५३ सायनचन्द्रः ४।४।५४।१७ अनयो-
रैक्यम् ११ । २३ । १८। १० द्वादशभ्यः शुद्धैंऽशादि ६ ।
४१ । ५० गत्यैक्येन ७८६ । १५ भक्ते लब्धं दिनादि
० । ३० । ४० एवं कार्तिकशुद्धे ७ गुरावुदयाद्गतघटी
३०।४० समये पातो भविष्यतीति पातसम्भवघटी ३० ।
४० समयिकः सूर्यः ७।४।४९।५७ चन्द्रः ३।२७ ।
०।८ पातः ९।१२।११।१५ सपातचन्द्रात् कलादि-
र्बाणः १६९।२१ उत्तरः सायनचन्द्रः ४।११।५।५८
सपातचन्द्रा १।९।१२।

। गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८ ( १४९ )

द्भोग्यखण्डं कृतमुभयोर्द्विधा स्थापितानि स्वल्पक्रान्तेश्चापांशा-
दिकस्थं भोग्यस्थं यथा द्वित्रीणीति वचनात्खण्डकद्वयं
द्विधा स्थापितं क्रान्तिभाग्यखण्डस्य २३६ विश्वांशभागे-
नर्णरूपेणर्णरूपाणि क्रान्तिखण्डानि युक्तानि १३ यथा
शरखण्डकैर्धनरूपाणि क्रान्तिखण्डानि योज्यान्यृणरूपै-
र्ऋणरूपाणि योज्यानि एकत्रर्णरूपमन्यद्धनरूपं तदा
भिन्नजातित्वादन्तरं कार्यमत्र भिन्नजातित्वादन्तरं जातं शर-
संस्कृतानि स्फुटखण्डानि प्रथमखण्डम् १९७ स्वल्पचापांशैः
५४ । १२ गुणितम् ७७५ । ३ पञ्चदशगुणात्पूर्वागतबाणात्
२५ । ४० । १५ शोधितं शेषम् १७६५ । १२ द्वितीय-
खण्डं ६१ चापांशाः ३ । ५४ । १२ चापांशाः ५ । ४७ ।
५

': 'द्वि' has 'द' + 'व' with 'ि'.
Look at 'भृगावुदयाद्': 'वु' has a distinct left-curving hook.
Does this 'व' have a hook?
No, it has NO hook! Wait, look at 'ग्वक्तो':
Wait, is it 'ग्व' or 'च'?
No, it's 'ग्व'!
Wait, is there an avagraha?
Yes, ऽर्कघटीफलं.
Wait, could it be ग्वुक्तो? Look closely at the image:
Under 'व', there is a small curl? No, wait, look at ग्वक्तो vs ग्वुक्तो:
Wait, look at the top of that letter:
There is an avagraha ऽ before र्क!
Wait, look at: ग्वक्तोऽर्कघटीफलं vs ग्वुक्तोऽर्कघटीफलं:
Wait, look at the dot above 'तस्मिँल्लवाः':
It's a candrabindu: तस्मिँल्लवाः ।

Let's look at line 19 (verse line 3):
युक्ता मासमितैर्गृहैरथ रवे राश्यर्द्धयुक्ताश्च ते
Syallables:
युक्ता (2) मास (2) मितैर् (2) गृहै (2) रथ (2) रवे (2) राश्यर्द्ध (2)

इतश्चत्वारः श्लोकाः शार्दूलविक्रीडितेनाह-शकः पञ्चदि-
क्चन्द्रहीन इत्यादिनाधिमासैर्युगूर्ध्व इत्यन्तेन साधितो मासगणो
द्वाभ्यां गुणनीयस्त्रिभिर्भाज्यो लब्धाङ्को भागादिर्द्विसप्तत्युत्तर-
द्विशत्या २७२ युतः कार्यः ततो वर्षाणां करणगताब्दानाम्-
भ्रदस्त्रांशेन २० विंशतितमांशेन युक्तः कार्य एवम्भूते तस्मि-
न्‌ंशाद्ये यद्वाचार्योक्तार्कघटीफलं पञ्चभि ५ र्भक्तं तद्यथा-
सम्भवं धनमृणं कार्यमेवं तस्मिन्नंशाद्ये मासगणतुल्यै राशिभी
राशिस्थाने युतं कार्यमथ रखेर्ग्रहणसम्भवे राश्यर्द्धेन पञ्चदश-
भिरंशैः पूर्वोक्तं राश्यादियुतं कार्यं ततस्तस्य भुजः कार्यस्त-
स्यांशाः स्वीयेनार्द्धेन सहिताः शरोऽङ्गुलादिः स्यात्सूर्यग्रहणे
राश्यर्द्धयुक्तो यस्मिन् गोले तद्दिक् ज्ञेया । यथा शके १५४२
मार्गशीर्षपूर्णिमा बुधे गताब्दाः ४३७ मासगणः ५४१४
द्विगुणः १०८२८ त्रिभक्तो लवादि ३६०९।२० दिन
२७२ युतः ३८८१।२० गताब्दाः ४४७ एषामभ्रदस्त्रां-
शेन २१।५१ युक्तः ३९०३।११ धनुषः पूर्वपक्षार्कघ-
टीफलम् ३ पञ्चभि ५ र्भक्तं लब्धमंशाद्यम् ०।३६ पूर्वस्मिन्
३९०३।११ कर्कादित्वादृणम् ३९०२।३५ अयमं-
शादि राश्यादिकर्तुं त्रिंशद्भक्ते लब्धं राश्यादयः १३०।२।
३५।० राशिस्थाने मासगणः ५४१४ युतः ५५४४।२
३५।० राशिस्थाने द्वादशभिर्भक्ते लब्धम् ४६२ लब्धस्य

प्रयोजनाभावात्त्यक्तं शेषं राश्यादि ० । २ । ३५।० अस्य
भुजोऽयमेवांशाः २ । ३५।०। स्वीयेनार्द्धेन १ । १७ युताव्
३ । ५२ अयमङ्गुलादिशरः अथ सूर्यग्रहणसम्भवार्थं शाके
१५२२ लौकिकश्रावणवदि ३० तिथौ सोमे गताब्दाः४१७
मासगणः ५१६१ सूर्यः ३ । ० । ३५ दिनार्द्धम् १६ । ३
पूर्वघटी २८ । ५६ मासगणः ५१६१ द्विघ्नः १०३२२
त्रिभक्तोंऽशादि ३४४० । ४ । ० दिघ्नयुतः ३७१२ । ४०। ०
वर्षाणां ४१७ विंशांशेन २० । ५१ युतः ३७३३ । ३१।०
कर्कपूर्वपक्षघटी ३ फलं शरभक्तेन ० । ३६ हीनः ३७३२।
५५ । ० त्रिंशद्भक्तं राश्यादि १२४ । १२ । ५५ । ०
राशिस्थानं मासगणैः ५१६१ युतम् ५२८५।१२।५५।०
द्वादशभक्तं शेषं राश्यादि ५ । १२ । ५२ । ० सूर्यग्रहणत्वा-
द्राश्यर्द्धेन ० । १५ । ० । ० युतं जातं राश्यादि ५ । २७ ।
५५ । अस्य भुजः ० । २ । ५ । ० अस्यांशाः १ । ५।०
निजार्द्धेन १ । २ युतः ३ । ७ शरोऽङ्गुलादिरुत्तरः राश्यर्द्ध-
युक्तस्य राश्यादिसौम्यगोले स्थितत्वात् ॥ १ ॥
अथ नतसाधनमाह-
दर्शान्ते नतनाडिकान्धिरहितो युक्तो गृहाद्यो रविः
प्राक्पश्चादयनांशकैश्च सहितस्तद्दोगृहोनाहताः ।
शैलास्ते द्विगुणा लवादिरयमस्तात्स्वाक्षतोऽशा

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १४०( १४९ )
नतास्तद्वेदांशमिता नतिश्च विशिखस्तत्संस्कृतोऽ-
र्केग्रहे ॥ २ ॥
दर्शान्तकालीनं नतं कृत्वा तस्यांघ्रिश्चतुर्थांश इति नतघ-
टिकानां चतुर्भि ४ र्भागे लब्धराशयः शेषं त्रिंशद्भिः सङ्गुण्य
पुनश्चतुर्भिर्भागे हृते लब्धा भागाः शेषं षष्ट्या सङ्गुण्य
चतुर्भक्ते लब्धं कला एवं राश्यादिफलं ग्राह्यं तेन दर्शान्तका-
लिको ग्राह्यो रविः प्राकपाले रहितः पश्चिमकपाले युक्त इति
कृत्वा स एवायनांशैर्युक्तस्तस्य भुजं कृत्वा तेन भुजेनोना हता-
श्च शैलाः ७ सम कार्याः स लवादिक्रान्तिर्भवति ततः शरः
स्वाक्षवशेन प्राग्वन्नतांशाः साध्यास्तेषां चतुर्थांशो नतिः
स्यात्तया प्रागानीतः शरः संस्कृतः सन् स्फुटो भवति यथा
दर्शान्तः २८ । ५६ दिनार्द्धम् १६ । ४३ अनयोरन्तरं
घट्यादिनतं १२ । १३ पश्चिमं चतुर्भक्ते लब्धं राशयः
३ शेषम् ० । १३ त्रिंशद्गुणम् ६ । ३० चतुर्भक्तं लब्ध-
मंशाः १ शेषम् २ । ३० षष्टिगुणम् १५० चतुर्भक्ते लब्धं
कलाः ३७ शेषम् २ षष्टिगुणम् १२० चतुर्भक्तं लब्धं
विकलाः ३० एवं राश्यादिना ३ । १ । ३७ । ३० अमावा-
स्यान्तकालीनः स्पष्टो वा गतेष्टनाडीत्यादिना स्थूलोऽपि रविः
३ । ० । ३५ । ३४ पश्चिमनतत्वाद्युतः ६ । २ । १३ । ४
अयनांशैः १७ । ५७ युतः ६ । २० । १० । २४ अस्यं

( १५० ) करणकुतूहलम् । ५०
भुजः ० । २० । १० । २४ अनेन सप्त ७ राशय ऊनाः
६ । ९ । ४९ । ३६ पुनर्भुजेनैव ० । २० । १० । २४
गुणिता गोमूत्रिकया २ । ४० । २० द्विगुणाः ५ । २० ।
४० जातांशादिः क्रान्तिः संस्काररहिता सायनोऽर्को याम्य-
गोलेऽस्मायाम्या याम्याक्षांशैः २४ । ३५ । ९ संस्कृता जाता
नतांशा याम्याः २९ । ५५।४९ चतुर्भक्ता ७ । २७ जाता
नतिर्याम्यनया पूर्वानीतसौम्यशरः ३ । ७ संस्कृतो भिन्नदि-
क्त्वादन्तरम् ४ । २० जातः स्पष्टशरः सौम्यः ॥ २ ॥
अथ ग्रहणसम्भवासम्भवमाह-
गोचन्द्रा हिमगोर्भवाश्च तरणेर्मानैक्यखण्डं शरे
तन्न्यूने ग्रहणं भवेदिति बुधैश्चिन्त्यः पुरा सम्भवः।
चक्राद्यः खलु मध्यमार्कतमसोर्र्योगो द्विघ्नो द्वियु-
क्पर्वेशो मुनिभक्तशेषकमितो ज्ञेयो विरंच्यादिकः॥३॥
गोचन्द्रेति-गोचन्द्रा एकोनविंशतिश्चन्द्रस्य मानैक्यार्द्धं
शरं चन्द्रशरं मानैक्यार्द्धादूने सति ग्रहणं भवेदिति

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १०-( १५१ )
वत्। अथ चक्राथ इति क्षेपकरहितयोर्मध्यमार्कतमोर्मध्यसूर्य-
रहितयोर्मध्यमार्कतमोर्मध्यसूर्यपातयोर्भगणाद्यो योगो द्विघ्नः
द्विगुणीकृतः द्वियुक्तः कार्यः सप्तभिर्भाज्यः शेषं तेन गता वर्त-
मानस्य राश्याद्यं भुक्तं ब्रह्मादिकः पर्वेशः ब्रह्मशशीन्द्रकुवे-
रवरुणाग्नियमाश्च पर्वेशा इति यथा चन्द्रग्रहणे क्षेपरहितो
भगणाद्यो रविः ४३७।६।०।५१।३८ पात: २३।६
१४।३८।२५ अनयोर्योगः ४६१।०।१९।३८।३ द्वि-
गुणः ९२२।०।३१।१६।६ द्वियुक् ९२४ सप्त ७ भक्तं
शेषम् ० ब्रह्मतो गणनया सप्त गताः ब्रह्मा पर्वेशः
सूर्यग्रहणे भगणादिरविः ४१७।४।१।२१।१३ पात: २२
५।९।२४।१८ अनयोर्योगः ४३९।९।१०।४५।३१
द्विगुणः ८७९।६।२१।३१।२ द्वियुक्त ८८१।०।४३।२।
४ सप्त ७ भक्ते शेषम् ६ पर्वशो यमो ज्ञेयः ॥ ३ ॥
अथ ग्रन्थकृतस्यनामपूर्वकवर्णनमाह-
आसीत्सज्जनधाम्नि गेहविवरे शाण्डिल्यगोत्रो
द्विजःश्रौतस्मार्तविचारसारचतुरःसौजन्यरत्नाकरः॥
ज्योतिर्वित्तिलको महेश्वर इति ख्यातः क्षितौ स्वैर्गु-
णैस्तत्सूनुःकरणं कुतूहलमिदं चक्रे कविर्भास्करः॥४॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले।
विदग्ध-बुद्धिवल्लभे रवीन्दुपर्वसम्भवः ॥१०॥

( १५२ ) करणकुतूहलम् । ४१
आसीदिति।स्पष्टार्थो ज्ञेयः ॥४॥
इति श्रीकरणकुतूहले पर्वसम्भवासम्भवमाध्यायानः
दशमः समाप्तिमगमत् ॥ १० ॥
अथ ग्रहणोपयोगी नीरदाध्यायो व्याख्यायते-
समलिप्तीकृते भानौ राश्येकं शोधयेद्बुधः । अंश-
का मानवश्चैव शेषं चक्राच्च पातयेत् ॥ १ ॥
कलितं वर्गितं द्विघ्नं चक्रलिप्ताभिरुद्धरेत् । लब्धा-
द्य इतरे संज्ञे तरोर्विंशांशकैर्युतः ॥ २ ॥
समलिप्तार्कसंयुक्ताच्छोधयेदुदयभास्करात् । य-
च्छेषमाद्यसंयुक्तं नीरदार्को हि संस्फुटः ॥ ३ ॥
समकलसूर्यमध्य एकोराशिश्चतुर्दशांशाः १।१४।०।०
शोध्याः शेषं द्वादशराशिभ्यः १२ शोधयेत् तस्य कलाः
कार्यास्तासां वर्गो विधेयः सदिगुणः कार्यस्तं चक्रकलाभिः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ११( १५३ )
१९३०१५४०२।४२चक्रकलाभिः २१६०० भक्ते लब्धं
कला दि८९३५।५३षष्टिभक्तं लब्धमंशादि१४८।५५।५३
त्रिंशद्भक्तं जातं राश्यादिः ४।२८।५५।५३ एतस्य राश्या-
दिकस्याद्य इतरसंज्ञकत्रयोदशभिरंशैः १३ युतः ५।११।
५५।५३ समकलसूर्ये ८।०।१६।१० युतः१।१२।१२।
३ औदयिकसूर्यात् ७।२९।३५।२० शुद्धः शेषम् ६।१७।
२३।१७ आद्येन ४।२८।५५।५३ युक्तम् ११।१६।१९
१० अयं नीरदार्कोऽत्र स्पष्टो ज्ञेयः ॥ ३ ॥
अस्य प्रयोजनमाह-
रविभौमांशकं दृष्ट्वा निरभ्रं ग्रहमादिशेत् । शनि-
सौम्यनवांशे चेत्सलिलं