गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२५६ समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके-
त्रिक्षपे (१) "चक्षुरसी" ति मन्त्रमनु (२) बध्नीयादित्यर्थः ॥ २२ ॥
मेखलामवमुञ्चते "उदुत्तमं वरुणपाशमि"-ति ॥२३॥
(सं० ब्रा० १।७।१०)
अवमुञ्चते-अवाचीनं मुञ्चति । "उदुत्तमम्" इति मन्त्रेण । मुञ्चत
इति च्छेदैनप्रतिषेधार्थम्। अव इत्यधस्तान्मोचनार्थम् । अस्मिन्नेवावसरेऽजि-
नपरित्यागोऽपि । स्नानोत्तरं तद्धारणानौचित्यात् । "स्नानादूर्ध्वं गृही भवेद्"-ति
वचनात् । पद्धतिरप्येवम् ॥
मन्त्रोयथा-
"उदुत्तमम्वरुणपाशमस्मदवाधमं विमध्यमꣳश्रथाय ।
अथादित्यव्रते वयन्तवानागसोअदितयेस्याम ॥" १० ॥
इति । अस्यार्थः । हे 'वरुण' देव ! 'उत्तमम्' उत्तमाङ्गे (शिरसि ) स्था-
पितं त्वदीयं पाशम् । 'अस्मत्' अस्मत्तः सकाशात् । 'उत्-श्रथाय (३)। उत्कृ-
ष्योन्मुच्य विनाशय । एवम् 'अधमम्' अधमाङ्गे ( पादप्रदेशे ) स्थापितन्त्व-
दीयं पाशम् 'अव' (४) अवाचीनं कृत्वा ( ऽस्मत्तोऽपकृष्य ) विनाशय । 'मध्य-
मं' मध्यमप्रदेशे स्थितं पाशं 'वि' विश्रथाय । विमोक्ष्य (विच्छेदय ) 'अथा'
अथ (५) पाशत्रयविमोचनानन्तरम् । हे 'आदित्य' अदितिपुत्र वरुण ! 'अना-
गसः' अनपराधाः । ( निष्पापाः ) वयं 'तव' 'व्रते' कर्मणि(६) । ( निघं० १।७)
वर्त्तमानाः सन्तः 'अदितये' अदीनतायै । (७) 'स्याम' भवेम । (अखण्डित(८)
( १ ) विहारपक्षेऽतावत्त्रयाणाम्मन्त्राणामेकैकस्य मन्त्रस्य खल्वेवमेकैकस्मिन् उप-
स्थाने विनियोगः सम्पन्नः । चतुर्थस्य तु मन्त्रस्य लब्धयात्रयेऽपि अत्र विनियोगोऽनेन
सूत्रेण क्रियते ॥
( २ अनु-प्रातरादिमन्त्राणां पश्चात् । बध्नीयाद्-ग्रथयेदित्यर्थः । तथा च यथा लिङ्गं
मन्त्रमुच्चार्य चक्षुरसीति च पश्चादुक्त्वा सर्वत्रोपनिष्ठेत ॥
( ३ ) "श्रथमोक्षणे" (चु०उ०) णिचिम्स्वत्वाद्घ्रस्वः । लोटि मध्यमपुरुषैकवचने
रूपम् । श्रथायेतिदीर्घश्छान्दसः । ( पा० ६।३।१३७ ) यद्वाश्रन्थविमोचनप्रतिहर्षयोः"
( क्या० प० ) लोटि मध्यमस्यैकवचने "छन्दसि शायजपी" ( पा० ३।४।८४)-ति नः शाय-
आदेशे तस्य डित्वान्न लोपे श्रथाये तिरूपम् ॥
( ४ ) उपसर्गस्यपृथग्भावश्छान्दसः । ( पा० १।४।८२ ) उपसर्गबलाद्योग्यक्रिया-
व्याहारे प्रसक्ते प्रकान्त एवाध्याहृतः । एवमग्रेऽपि ॥
( ५ ) "निपातस्य चे"-( पा० ६।३।१३६ )-ति दीर्घः ॥
( ६ ) तथा च निरुक्तम् "व्रतमिति कर्मनाम वृणोतीतिसतः" ( २।१३ ) इति ॥
( ७ ) तथा च निरुक्तम् "अदितिरदीना देवमाता चे"ति ( ४।४।२२ ) अत्र च
"द्व्येकयोर्" ( पा० १।४।२२ ) ति वद्भावप्रधानोनिर्देशो दीनतेति ॥
( ८ ) "दो अवखण्डने" (दि०प०) क्तिन्भावे "द्यतिस्यतिमास्थामितिकिति" ( पा०
७।४।४ ) इतीत्वेदितिरूत्वतो नञ्समासः । भावप्रधानश्च निर्देश इतीत्थं व्याख्यातम् ॥

त्वाय योग्या भवेम् ) ॥ १० ॥ इति ॥ २३ ॥
ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयञ्च भुक्त्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयति
शिखावर्जम् ॥ २४ ॥
ब्राह्मणान् भोजयित्वेति । अभ्युदयिकश्राद्धङ्कृत्वेत्यर्थ इति भट्टनारा-
यणः । यत्तु कर्म्मसमाप्तिनिमित्तकमेवेदं ब्राह्मणभोजनमितिस्रानात्प्रागे(१)वैत-
च्छाद्धम् । इदानीं ब्राह्मणभोजनमात्रमिति च मतं तन्न इदानीङ्कर्म्मसमाप्त्यभा-
वादुपदिष्टादपि कर्म्मान्तरोपदेशात् । वस्तुतो ब्राह्मणभोजना(२)न्तरमेवेदम् ।
स्वयञ्चेति । "दधितिलान्वे"तिशेषः । तथाच पारस्करः "दधितिलान्वाप्रा-
श्ये"-ति । पद्धतिरप्येवम् । कश्चित्तु परकीयग्रहणे आकाङ्क्षाविरहान् ब्राह्म-
णभोजनसाहचर्याच्च यथेष्टमेवभोक्तव्यमित्याह ।
अत्र शिखावर्जमित्यभिधानात्प्राक्सशिखं वपनं कर्त्तव्यमितिदार्शितम् ।
( २।९।२५ ) उपनिषच्च "भ्रूपक्ष्माशिखावर्जं सर्वगात्राणि वापयेत्" इति॥२४॥
स्नात्वालङ्कृत्याहते वाससी परिधाय स्रजमाबन्धीत
"श्रीरसि मयिरमस्वे"ति ॥ २५ ॥
( मं० ब्रा० १।७।११ )
अलङ्कृत्य-कुण्डलादिभिरात्मानम् । अहते-"ईषद्धौतन्नवमि"त्याद्युक्तल-
क्षणे । वाससी वस्त्रयुगम् । ( अन्तरोय-मुत्तरीग्रञ्च ) परिधाय । स्रजम्-पुष्प-
मालाम् आ-उपरि-शिरसि । बध्नीत । तत्रमन्त्रमाह "श्रीरसी"ति(३) । अ-
स्यार्थः । हे माले ! त्वं 'श्रीः' लक्ष्मीः । 'असि' भवसि । सात्वं 'मयि' विषये ।
'रमस्व' अवस्थानं कुरु । इति । यज्ञोपवीतद्वितयपरिधानमपीदानीमेवाचारादि-
तिमुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ २५ ॥
"नेत्र्यौ स्थोनयतं मामि"-त्युपानहौ ॥ २६ ॥
( मं० ब्रा० १।७।१२ )
( १ ) अभिषेकात्मकं स्नानं प्रधानकर्मेतिप्रतिपन्नम् । अग्रिमसूत्रे(२५)स्नात्वा
इति तुवपनोत्थाप्रायत्यापनोदनार्थंम्लानमुच्यते । नत्वेतत्प्रधानङ्कर्म । न हि भुक्ताप्र-
धानङ्कर्म्मक्रियते । न वा प्रधानं स्नानममन्त्रकं तदङ्गत्वेनभिषेकोमन्त्रवानितिसाम्प्रतं
तस्मात्प्रधानकर्मणः पश्चादाभ्युदयिकं श्राद्धमितिवर्णनं भाष्यकृतोऽनुपपन्नमेव । तत्त-
ल्पुपुरस्तादेवकर्मणो यथाप्राक्कलृप्तंसुचितम् । "यच्छ्राद्धं कर्मणामादौ अन्वाहार्यन्तदु-
च्यत" इति वृद्धिश्रमधिकृत्यकर्म्मप्रदीपवचनात् । अतएकस्मिन्दिनेऽनेककर्म्मानुष्ठिता-
वेकदैवतदनुष्ठानं व्यवस्थापितमधस्तात् ।
( २ ) "सम्भोज्यविप्रान्भुञ्जीते"-ति प्रतिविशिष्टभोजनस्मःमेवात्रमूलम् ।
( ३ ) अत्रापि "सर्वेषु गात्रेषु शिरःप्रधानम्" इति न्यायोऽनुसृतः ।
३३ गो० गृ० सू

३५८ समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके
“नेत्र्यौस्थ” इति मन्त्रेण । उपानहौ आवध्नीतेत्यनुषज्यते । अत्राऽङ्गोद्देश्ये
योग्यतावशात्तेनपाद्योः । “नानार्थाह्यव्ययाः परे” इत्याग्नेयमभिधानम् ।
मन्त्रार्थस्तु—
हे उपानहौ ! यतो युवां ‘नेत्र्यौ’ नयन-(गमन-) शक्तिप्रदे ‘स्थः’ भवथः ।
अतो ‘माम्’ इष्टं देशान्तरम् ‘नयतम्’ प्रापयतम् । प्रार्थनायां लोट् ॥ २६ ॥
“गन्धर्वोऽसी”-ति वैणवदण्डं गृह्णाति ॥ २७ ॥
( मं० ब्रा० १।७।१३ )
वैणवम् । वेणुर्वंशस्तन्मयम् । दण्डादिधारणे स्मृत्यन्तरोक्तकर्म्मानन्तर-
माहुर्मुरारिमिश्राः—
“वैणवीन्धारयेद्यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् ।
यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकञ्च कमण्डलुम् ॥
छत्रञ्चोष्णीषममलं पादयोश्चाप्युपानहौ ।
रौक्मे च कुण्डले चैवं कृत्तकेशनखोद्विजः ॥” इति ॥ २७ ॥
आचार्य्यꣳसपरिषदकमभ्येत्याचार्य्यपरिषदमीक्षते—
“यक्षमिव चक्षुषः प्रियोवोभूयासमि”ति ॥ २८ ॥
( मं० ब्रा० १।७।१४ )
सपरिषदकम् । परिषदा सभया सहितम् । “समज्यापरिषदगोष्ठीसभासमिति
संसदः” इत्यमरः । सा च शिष्यादेः । अभ्येत्य-आभिमुख्येन गत्वा पुनराचार्य्य-
वचनमाचार्यसहितायाः परिषद ईक्षणार्थम् । मन्त्रार्थस्तु-हे सपरिषदकाचा-
र्य्याः ! गुरुत्वादत्र बहुवचनम्(१) । ‘चक्षुष’ इति जात्येकवचनम् । ‘यक्ष इव’
यक्षो यथा दर्शनीयतया प्रियो भवति तथाहं ‘वः’ युष्माकं ‘प्रियः’ ‘भूयासम्’
भवेयमिति ॥ १४ ॥ २८ ॥
उपोपविश्य मुख्यान्प्राणान्संमृशन् “ओष्ठापिधाना नकुली-”ति॥२९॥
( मं० ब्रा० १ । ७ । १५ )
उप-आचार्य्यसमीपे । मुख्यान्-मुखेभवान् । प्राणान्-वायून् । तेषाम-
मूर्त्तत्वात् तदायतनानि संमृशन्-स्पृशन् । “ओष्ठापिधाना” इत्येतदादिकं
मन्त्रं “जपेद्”-ति शेषः सर्वत्र । मन्त्रो यथा—
“ओष्ठापिधाना नकुली दन्तपरिमितः पविः ।
जिह्वे मा विह्वलो वाचं चारु माद्येह वादय ॥ १५ ॥” इति ।
अस्यार्थः-स्नातकेन जिह्वा स्वा प्रार्थ्यते-हे ‘जिह्वे’ ‘इह’ प्रस्तुते कर्म्मणि ।
( १ ) तथाच स्मर्य्यते-“एकत्वं न प्रयुञ्जीतगुरावात्मनि चेश्वरे” इति । एकत्व-
मेकवचनम् ।

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २५६
'अद्य' त्वं 'मा विह्रुष' विश्लथसञ्चलनं मा विधेहि । उः (१)पादपूरणे । किन्तु
'मा' माम् । 'चारु' शोभनं यथा स्यात्तथा 'वाचं' (२) 'वादय' । यतस्त्वम् 'ओ-
ष्ठापिधाना' ओष्ठावपिधान(३)नावरणं यस्याः सा । तथा 'नकुली' कुक्कुटीव ।
नकुलपत्नीव वा चञ्चलस्वभावा(४) । अत्र सादृश्यमूलकस्तत्त्वारोपः । एवम-
ग्रेऽपि । तथा 'दन्तपरिमितः पविः' (५)दन्तावरणभूता वज्रवत्त्वं भवसि ॥१५॥
अत्रैनमाचार्योऽर्हयेत् ॥ ३० ॥
अत्र-एतस्मिन्नवसरे । एनं-स्नातकम् । अचार्य्य "उत्तरतोगम्" ( ४।१०।
१ सू० ) इत्यादिना वक्ष्यमाणेन विधिना अर्हयेत्-पूजयेत् । तथाच मनुः-
“तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
स्रग्विणन्तल्प आसीनमर्हयेत्प्रथमं गवा ॥”
इति । तं स्नातकम् । स्वधर्मेण स्वधर्म्मानुष्ठानेन प्रतीतं-ब्रह्मचर्य्यमारभ्य-
(६)ख्यातम् । पितुः-पितुतः । दीयत इति दायः । ब्रह्म एव दायो ब्रह्मदायस्तस्य
हरम् । पितृतो(७)गृहीतवेदमित्यर्थः । स्रग्विणं-मालयाऽलङ्कृतं तल्पे-उत्कृष्ट-
शय्यायाम्(८) । आसीनमुपविष्टम् कृत्वा प्रथमं विवाहात्प्राक् । गवा-गोसाध-
नमधुपर्केण । पिता अन्यो वा वरयिता अर्हयेन्-पूजयेत् । इत्यर्थः । अत्र केचित्
"कर्मणःकरणसंज्ञासम्प्रदानस्य च कर्म्मसंज्ञा" ( पा० ।३।१।३ वा० ) इति
विभक्तित्र्यत्ययदर्शनेन गान्तस्मैद(९)द्यादित्यप्यर्थमाहुः ॥ ३० ॥
गोयुक्तꣳरथमुपसङ्क्रम्य पक्षसी कूबरं बाहुं(१०)वाऽभिमृशेत् ।
“वनस्पते वीड्वङ्गोहिभूया” इति ॥३१॥
(.सं० ब्रा० १।७।१६ )
( १ ) तथा च निरुक्तम् । “अथापि पदपूरणः । इदमु तदु” ( २-३-९) इति ।
( २ ) ब्रूविणा समानार्थकत्वाद्विकर्म्मकता ( पा० १।४।५१ ) ।
( ३ ) “तथाचामरः अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि चे”ति ।
( ४ ) “नकुली कुक्कुटीमांस्योः पशुपाण्डवयोः पुमान्” इति मेदिनी । अत्र पशुश्च-
तुष्पाज्जन्तुविशेषएव ।
( ५ ) “ह्लादिनी वज्रमस्त्रीस्यात्कुलिशम्भिदुरं पविः” इत्यमरः ।
( ६ ) “प्रतीते निपुणख्यातविच्छविज्ञातविश्रुताः” इत्यमरः ।
( ७ ) उपलक्षणमेतदाचार्य्यादेः । “पितैवापनयेत्पुत्रम्” इत्यादिना पितुरेवोपनयने
मुख्यः अधिकारः । “उपनीयगुरुःशिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः । आचाय्यमग्निकार्य्यञ्च स-
न्ध्योपासनमेव चे”ति च मनुःस्मरति । पितुरभावेऽन्योऽपि तत्स्थानीयः सगोत्रः ।
( ८ ) “तल्पन्तु शयनीये स्यादि”ति विश्वः ।
( ९ ) गोदानमत्रगार्हस्थ्यधर्म्मप्रतिपालनार्थम् तां विनाऽग्निकार्य्याद्यसम्भ्रवतीति ।
( १० ) अत्र कूबरबाहु वेति चन्द्रकान्तभाष्यकृद्भिर्धृतः 'पाठः । कूबरो युगन्धरः ।

३६० समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके
गोभिर्युक्तं रथम् । उपसङ्क्रम्य-सम्यगुपेत्य । पक्षसी(१)-चक्रे । कूबरं-
रथिस्यानम् । बाहुं-चक्रालम्बिकीलकं वा । अभिमृशेत्-स्पृशेत् । "वनस्पते"
इति मन्त्रेण पादत्रयेण ।
मन्त्रोयथा-
"वनस्पते वीड्वङ्गोहि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः ।
गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाते जयतु जेत्वानि ॥" १६ ॥
इति । अस्यार्थः । हे 'वनस्पते' ! वनस्पति-( वृक्ष- ) (१)विकाररथ !
त्वं 'वीड्वङ्गः' संस्तब्धाङ्गोदृढावयवः । वीडयतिः संस्तम्भनकम्मो नैरूक्तो-
धातुः । ततो "भृमृशी"त्यादिना ( उ० १।७। ) उप्रत्ययो बाहुलकात् । संस्त-
ब्धोदृढाभवत्यनेनेति । संस्तभ्यन्ते शत्रवोऽनेनेति वा वीडु-बलिष्ठम् ( निघं०
३।९।१५ ) वीडूनि-दृढानि महाभारसहानि अङ्गानि चक्रकूबर(२)प्रभृतीनि य-
स्यसः । तथा 'अस्मत्सखा' वयंसखायोयस्य तादृशश्च 'भूयाः' भव । किञ्च
'प्रतरणः' प्रकर्षण तर(३)न्ति दुर्गाणि येन सः । 'सुवीरः' शोभनाः वीराः
शूरभटाः पुत्रादयोवा यस्मा(४)त्सः । एवम्भूतोभव । त्वं 'गोभिः' वृषभौः
'सन्नद्धः' संयुक्तः (५)'असि' भवसि । अतस्त्व(६)मस्मानपि 'वीड-
यस्व' दृढीकुरु(७) । किञ्च 'ते' तव 'आस्थाता' आरोढा ( त्वय्यवस्थि-
तोरथी ) 'जेत्वानि' जेतव्यानि द्विषद्बृन्द्वानि(८) 'जयतु' अभिभव-
तु(९) ॥ १६ ॥ इति ॥ ३१ ॥
( यत्र रथस्याश्वा बध्यन्ते तत्काष्ठम् । युगकाष्ठवन्धनस्थानम् वा ) युगं वोढुर्वन्धनकाष्ठ-
न्धारयतीति युगन्धरः । तस्य बाहू इव बाहू । कूबरबाहू-कूबरपार्श्वौ । तौ वा । कूबरोर-
थिस्थानं, तस्य बाहू कूबरबाहू-रथस्येषे इतिकेचिदित्येवं तद्व्याख्यानञ्च तत्रैव भाष्ये ।
( १ ) अमरकोशे वृक्षपर्याये "वानस्पत्यः फलैः पुष्पैस्तैरपुष्पाद्वनस्पतिरि-"त्युक्तम् ।
तदत्र तद्विकारेऽपि तच्छब्दप्रयोगः फलवत् ॥
( १ ) "पक्षसी च स्मृतौ पक्षौ" इति अमरटीकायां व्याख्यासुधायां शुभाङ्कः ।
( २ ) "कूबरस्तु युगन्धरः" इत्यमरः ।
( ३ ) प्रवर्द्धयितेतिसायणः । करणे ल्युट् । (पा० ३।३।११७) योरनः (पा० ७।१।१ ) ।
( ४ ) एतद्विशेषणेनास्य शुभावहत्वमाशास्यते । अत्र-सुसारथिरिति गुणविष्णुः ।
( ५ ) सायणस्तु-गोभिर्गोविकारैश्चर्मभिः । सन्नद्धः सम्यग्बद्धः । तथाच निरुक्तम् ।
"अथापि चर्म च श्लेष्मा च गोशब्देनोच्यते । पृथगाभिः सम्बद्ध इति" इति । (२।६)
( ६ ) यतस्त्वं वीड्वङ्गः । ( ७ ) दृढावयवान्कुरु ।
( ८ ) शत्रुसैन्यानि । "जिजये" ( भ्वा० प० ) "कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः" ( पा०
३।४।१४ ) इति तव्यार्थे त्वन्प्रत्ययः ।
( ९ ) "जिजि अभिभवे" ( भ्वा०प० ) आंभभवोन्यूनीकरणं न्यूनीभवनञ्च । आद्ये-
सकर्मकोद्वितीयेऽकर्मकः ।

ततोरथमारुह्य—
“आस्थाता ते जयतुजेत्वानी”—त्यातिष्ठति ॥ ३२ ॥
“आस्थाता ते” इतिमन्त्रचतुर्थपादेन र थमातिष्ठति-आरोहति(१) ॥३२॥
प्राङ्वोदङ्वा अभिप्रयाय प्रदक्षिणमावृत्योपयाति ॥ ३३ ॥
ततः प्राङ्-मुख-उदङ्मुखोवा । अभिप्रयाय-सर्वतोभावेन प्रकर्षेण गत्वा
प्रदक्षिणं दक्षिणेन प्रगतं यथास्यात्तथा आवृत्य-आवर्तनङ्कृत्वा । उपयाति-
उपयायादाचार्यसमीपमागच्छेत् ॥ ३३ ॥
उपयातायार्घ्यमिति कौहलीयाः ॥ ३४ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रस्यतृ० प्र० के चतुर्थी कण्डिका ॥३॥४॥ॐ॥
कौहलीयाः । शाखाविशेषाध्यायिनस्तु-रथादवरुह्याचार्यसमीपमुपयातायो-
पागताय स्नातकाय अर्घ्यमर्हण-माचार्येण पित्रा वा कर्त्तव्यन्न तु पूर्वमिति
मन्यन्ते ॥ ३४ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायाम्मुदुलाख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्क-
लितायां तृतीयस्य प्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका ॥ ३ ॥ ४ ॥*॥
( इति समावर्त्तनम् )
अथार्हणाविधिप्रदर्शनाय चतुर्थप्रपाठकस्य दशमी कण्डिका
उत्तरतोगां बध्वोपतिष्ठेरन्—“अर्हणात्पुत्रवाससे”—ति ॥१॥
( मं० ब्रा० १।८।१ )
अथ क्रमप्राप्तानामर्हणामन्त्राणां विनियोगं वक्तुमुपक्रमते-उत्तरत इति ।
उत्तरतः । उत्तरस्यान्दिशि । सार्वविभक्तिकस्तसिः (पा० ५।४।४४ वा०) अर्थात्
अर्हणाप्रदेशस्य । “यत्रैनमर्हयिष्यन्तः स्युः” ( ४।१०।२ ) इत्युत्तरसूत्रात् ।
गां स्त्रीगवीम् । धेनुरित्यादिमन्त्रलिङ्गात् । उपतिष्ठेरन् । आराधयेयुः । उपात्ति-
ष्ठतेर्देवपूजायामात्मनेपदविधानात् । ( पा० १।३।२५ वा० ) अत्रदेवेत्युपलक्षणं
पूज्यमात्रस्येति गामेव । के ? येऽर्हयिष्यन्तः स्युः । तथा च सर्वैरेव गृहस्थितै-
रर्हणीयार्हणार्थमप्रमत्तैर्भवितव्यमिति तात्पर्यार्थः । मुरारिमिश्रास्तु—
अर्हणीयपरित्राणार्थमुपतिष्ठेरन्नित्युक्त्वा वाजसनेयश्रुतिन्दर्शयाम्बभूवुः-
“यत्रचार्हन्नागच्छति सर्वे गृह्या इतरे तत्रतथेह परित्रातोभवति”—ति ।
गृह्या यजमानदायादाः । उपस्थानञ्चेदमूर्ध्वस्थितेनैव कार्यम् । आचारात् ।
न्यायाच्च । नह्यर्हणीये ऊर्ध्वस्थिते स्वयमुपविश्यत इति युज्यते । इति ॥ उप-
( १ ) रथे सम्यक्स्थितिः । आङत्र मर्यादायाम् ।

३६२ अर्हणाविधिः । [ ३ प्रपाठके
स्थानमन्त्रमाह—"अर्हणे"ति । यथा
“अर्हणा पुत्रवाससा धेनुर्भवद्य मे ।
सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरां समाम्” ॥ १ ॥
इति । अस्यार्थः 'य' (१) या 'इयं' अर्हणा (२) पूजा साधनभूता । 'पुत्र-
वाससा' (३) पुत्रवासानुगामिनी । 'मे' मम । 'धेनुः' सर्वार्थसाधिनी(४) 'अ-
भवत्' भवति । 'सा' 'पयस्वती' प्रशस्तपयः(५) । 'नः' 'अस्माकम् । “मनो-
रथान्” इति शेषः(६) । उत्तरामुत्तरां 'समाम्'(७) उत्तरोत्तरवर्षं व्याप्य
'दुहाम्' दुग्धाम्(८) ॥ १ ॥ इति ॥ १ ॥
एवमर्हणीयेषूपतिष्ठमानेषु स खल्वयमर्हणीयः—
“इदमहमिमां पद्मां विराजमन्नाद्यायाधितिष्ठामी”ति प्रतितिष्ठ-
मानोजपेत् ॥ २ ॥
( मं० ब्रा० २।८।२ )
प्रतितिष्ठमानः । ऊर्ध्वस्तिष्ठन् “इदमहमि”ति मन्त्रंजपेत् । अर्थाज्जपान्त-
रमासन(९)उपविशेत् । अर्हणीय इत्यर्थात् । समस्तमन्त्राम्नानं स्वनामाध्या-
हारप्रतिषेधार्थम् । “अकर्मकाच्च” ( पा० १।३।२६ ) इत्यात्मनेपदम् । मन्त्रा-
र्थस्तु—अर्हणीयोवदति—'अहम्' 'इदम्' आसनम् । 'इमां' च 'पद्याम्' पादा-
( १ ) “ह्रस्वापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्” ( पा० ६।३।६३ ) इति ह्रस्वः ।
( २ ) अर्ह्यते पूज्यतेऽनयेत्यर्थे “अर्हपूजायाम्” ( चु० उ० ) इत्यस्मात् “ण्यासश्र
न्थोयुच्” ( पा० ३।३।१०७ ) इति करणे युच् । योरनादेशः ( पा० ७।१।१ ) स्त्रियां टाप्
( पा० ४।१।४ ) सुलोपः । पूजासम्पादिनी ।
( ३ ) पुत्रवासम्प्रति सोऽतिगच्छतीति षद्लृधातोर्गत्यर्थात् (भ्वा०प०) “अन्येष्वपि
दृश्यते” ( पा०३।२।१०१ ) इति डप्रत्यये टिलोपः । ( पा० ६।४।१४३ ) नवप्रसूतत्वात् ।
( ४ ) दधातेर्धारणेपोषणार्थस्य ( जु०उ० ) “धेन्वादयश्च”—ति मुकुटेन निपातितः ।
( ५ ) प्रशंसायामत्र मतुप् । ( पा० ५।२।९४ ) मस्यवत्वः । ( पा० ८।२।९ ) तथा
चोक्तम् “भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति
मतुवादयः” इति ।
( ६ ) “सम्बन्धिशब्दः सम्बन्धिनमाक्षिपति”ति न्यायात् ।
( ७ ) अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ( पा० २।३।५ ) “संवत्सरोवत्सरोऽब्दोहायनोऽस्त्री-
शरत्समाः” इत्यमरः । यद्यपि समाशब्दो नित्यबहुवचनान्ततया कोशे पठ्यते तथापि
“समां समां विजायते” (पा० ५।३।२२) इति पाणिनिनैकवचनान्तोऽपि स्मृतः । श्रुतश्चा-
त्राऽपि । ( ८ ) “लोपस्त आत्मने पदेषु” ( पा० ७।१।४१ ) इति तलोपः ।
( ९ ) इदमासनमधितिष्ठामीतिमन्त्रलिङ्गात् । उपवेशनञ्चेदम्प्राङ्मुखत्वन्तत एव ।
साम्मुख्याय । विवाहाङ्गेऽर्हणे तथोक्तत्वाच्च । (२।१।१७) अत्र “पूज्यपूजकयोर्मध्ये
प्राची”—ति तन्त्रान्तरसंवादात्प्रत्यङ्मुखता दातुर्न दोषायेत्यवगन्तव्यम् ।

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २६३
र्होम् । (१)कथम्भूताम् ? ‘विराजम्’ विराजमानाम् । क्विबन्तमेतत् । ‘अन्न-
श्वतदायमदनीयञ्चेतिकर्म्मधारयः । यद्वा-अन्नाद्याय-(२) अन्नादोद्भवाय
सुखाय । ‘अधितिष्ठामि’ आक्रामामि ॥ २ ॥ इति ॥ २ ॥
कुत्र प्रतितिष्ठमानोजपेदित्यपेक्षायामाह-
यत्रैनमर्हयिष्यन्तः स्युः ॥ ३ ॥
यत्र-यस्मिन्प्रदेशे । एनम् अर्हणीयम् । अर्हयिष्यन्तः। अर्हयितुमिच्छन्तः।
अर्हणकर्त्तारः । उपस्थिताः । स्युर्भवेयुः । तत्रेत्यर्थः ॥ ३ ॥
यदावाऽर्हयेयुः ॥ ४ ॥
यदा यस्मिन्काले । अर्हयेयु-र्हणङ्कर्त्तुमारभेरन्नित्यर्थः । अत्र वाकारः
समुच्चय इति मुरारि(३)मिश्राः ॥ ४ ॥
अथेदानीमर्हणाविधिविवक्षयेदमाह-
विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानेकैकशस्त्रिर्वेदयरेन् ॥ ५ ॥
विष्टरः-पूर्वोक्तः । (४)“वृक्षासनयोर्विष्टरः” ( पा० ८।३।९३ ) इत्यासना-
र्थे निपातितः । पाद्यं-(५) पादार्थमुदकम् । एवमर्घ्यम् । “पादार्घाभ्याञ्च”-
(पा०५।४।२५)-ति तादर्थ्ये यत् प्रत्ययः । तदेतद्दधितण्डुलपुष्पयुक्तमुदकम् ।
(

तथा च गृह्यसङ्ग्रहे कात्यायनः ॥
“दध्यक्षतं सुमनस आपएतच्चतुष्टयम् ।
अर्घ्यमेतत्प्रदातव्यं गृहेऽर्घ्यार्हाः स्मृतास्तुये ॥”
इति । अत्र “तेभ्य” इति शेषः । एतच्च न पात्रानवस्थितं, न चैकेन पाणि
ना गृह्णीयात् ।
“कांस्येनेवार्हणीयस्य (१)निनयेदर्घ्यमञ्जलौ ।”
इति कात्यायनवचनात् । आचमनीयम्-आचमनार्थमुदकम्(२) । “वृद्धा-
च्छः” ( पा० ४।२।११४ ) इति छस्तस्येयादेशः । ( पा० ७।१।२ ) मधुपर्कश्च-
“साक्षतं सुमनोयुक्तमुदकन्दधिसंयुतम् । अर्घान् । “दधिमधुभ्याञ्चमधुपर्को
विधीयते” इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तेः । तत्र चकारोवस्त्वन्तरसमुच्चायकः ।
तथा च दधिमधुयुक्तमुदकम् । दधिमधुघृतंवा । दधिमधुदुग्धंवा (३)मधुपर्कः ।
स्मृतिः-
“सर्पिषा मधुना दध्ना चार्घ्यार्हानर्हयेत्सदा ।
दधिचौद्रपयोभिर्वामधुदध्युदकेन वा ॥”
इति । ऐच्छिकोऽत्र विकल्पोव्यवस्थापकाभावात् । गृह्यसंग्रहे-
“कांस्ये त्रितयमादाय कांस्येन परिवृंहितम् ।
परिग्रहेषु देयं स्यान्मधुपर्क इति ध्रुवम् ॥”
इति । परिवृंहितं-संवृतमाच्छादितमितियावत् । ऋष्यशृङ्गः-
“कांस्यापिधानं कांस्यस्थं मधुपर्कं समर्पयेत् ।
इति । पिधानपात्रमत्राधारपात्रापेक्षया बृहत्कार्यम्-“वर्षीयसा पात्रे णापिहि-

( १ ) कांस्यपदमत्र प्रशस्तपात्रमात्रपरम्।“सा तस्यै प्रददौ कांस्यं सपिधानं हिर-
ण्मयम्” इति विराटपर्व (भा०) दर्शनेन तथा निर्णयात्। सा-सुदेष्णा । तस्यै-सैरन्ध्र्यै ।
अतएव पद्धतिरपि जलादियुक्तं पात्रं गृहीत्वेति । इतिमुराद्रिः। विवाहेतु शङ्खस्थ दूर्वाक्षत
जलफलचन्दनयुतार्घपात्रं गृहीत्वेति वीरेश्वरादयोलिखन्ति । तत्रार्हणीयस्य विष्णुरूप-
त्वाभिधानमन्त्रमूलत् । विष्णोश्चार्घ्यशङ्खेनैव भवतीति निर्विवादम् ।
( २ ) अत्र कालिकापुराणम्-
“दद्यादाचमनीयन्तु सुगन्धिसलिलैः शुभैः ।
कर्पूरवासितैर्वापि कृष्णागुरुविघूपितैः ॥
यथातथासुगन्धैर्वा प्रसन्नैः फेनवार्जितैः । तत्तैजसेन पात्रेण शङ्खेनापि प्रदापयेदि”-ति।
“केवलन्तोयमात्रेण तद्वा दद्यान्न मिश्रितम् ।
वासितन्तु सुगन्धाद्यैः कर्त्तव्यं यदिलभ्यते ॥”
इति च । प्रदापयेत्-प्रदद्यात् । शङ्खेनेति विष्णुपूजाविषयम् । इति द्रष्टव्यम् ॥
( ३ ) अत्र तुरीयंभेदं मधुपर्कस्य कृतान्ने मधु चेति व्याचक्षते । न तत्र कांस्यापेक्षा।
एवम्मधुपयस्यपीति ॥

आकार stroke, making 'तो'! So it is "पद्धतिकृतो वीरेश्वरादयः".
Wait, what about the word before:
"तात्प-"
Then next line:
"र्यगत्या"
So "तात्पर्यगत्या"!
And before "तात्पर्यगत्या":
"...सकृदेवेतितात्प-"
Wait, is it "सकृदेवेति तात्पर्यगत्या" or "सकृदेवेतितात्पर्यगत्या"? There is no space before तात्प-, but at the line break.
Now look at the word before "सकृदेवेति":
Is it "मन्यस्य" or "मन्यश्च"?
Wait, let's re-read:
"नियतकर्तृत्वन्दर्शितम् । इति । एवञ्च विष्टरादिनिवेदनमन्यस्य सकृदेवेतितात्प-"
Wait, look at the letters:
म - न्य - ?
Wait, is it "मन्यस्य"?
Let's compare the 'स्य' with 'स्य' in 'पारस्करगृह्यमेव' (line 26, ह्य), 'दर्शितम्' (line 28), 'अस्य' etc.
Wait, look at the word: "विष्टरादिनिवेदनम्" -> ending in 'म्'.
Then "अन्यस्य" -> 'अ' is fused with 'म्' into 'म'! So "विष्टरादिनिवेदनम् + अन्यस्य = विष्टरादिनिवेदनमन

“यतोदेवीरि”त्यपः प्रेक्षते।
Wait, in some editions, is it sutra 9 or 6?
Wait, in line 16, it says: “यतोदेवीः प्रतिपश्याम्यापस्ततोमा राद्धिरागच्छतु ॥” ५ ॥
And line 20 says: ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥
Wait, why does line 20 say ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥?
Because:
॥ २ ॥ means Khanda 2 or Mantra 2?
Wait, look at line 5: ॥ ३ ॥
Line 9: ॥ ४ ॥ इति ॥ ७ ॥
Line 11: पादयोरन्यम् ॥ ८ ॥
Line 12: द्वितीयं विष्टरम् ॥ ८ ॥
Line 13: “यतोदेवीरि”-त्यपः प्रेक्षते ॥ ६ ॥ (or ९)
Line 16: ... ॥” ५ ॥
Line 20: ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥ - wait, wait! Is line 20 ॥ २ ॥ इति ॥ ९ ॥ or ॥ ५ ॥?
Wait, look at the last digit of line 20:
It is ॥ ५ ॥!
Wait, in line 16 it is ॥ ५ ॥ (mantra 5).
In line 20 it ends the commentary on mantra 5: `॥

१० • कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २४७
ततस्ताभ्योऽञ्जलि(१) गृहीत्वाऽर्हणीयः-
“सव्यं पादमवनेनिजे” इतिसव्यंपादं प्रक्षालयेत् ।
( मं० ब्रा० २।८।६ )
“दक्षिणं पादमवनेनिजे” इति दक्षिणं पादम्प्रक्षालयेत् ॥ १० ॥
( मं० ब्रा० २।८।७ )
सव्यम्-वामम् । “वामं शरीरं सव्यं स्यादपसव्यन्तु दक्षिणम्”त्यमरः ।
प्रक्षालयेदिति क्रियाभ्यामः निर्देशक्रमेणैव पादप्रक्षालनार्थः । यथा चान्यत्रा-
पि स्मर्यते-
“पादं प्रक्षालयेद्विप्रोदक्षिण प्रथमं सदा ।
शूद्रस्तु वामं प्रथमं, सामवेदी, तथा वधूः ॥”
इति । “सामगः क्षालयेत्सव्यमपमन्यश्च दक्षिणम् ॥” इति चैवमादि ।
पूर्वत्र विप्रइति क्षत्रियवैश्ययोरप्युपलक्षणम् । एवमपरत्रान्येति ॥ “ते-
नोदकेने”-तिशेषः । मन्त्रौ यथा-
“सव्यं पादमवनेनिजेऽस्मिन्द्राष्ट्रे श्रियन्दधे” ॥ ६ ॥ इति ।
“दक्षिणं पादमवनेनिजेऽस्मिन्द्राष्ट्रे श्रियमावेशयामि ॥ ७ ॥
इतिच । अनयोरर्थः । अहं ‘सव्यं’ वामं ‘पादं’ चरणम् । ‘अवनेनिजे’
शोधयामि(२) । (प्रक्षालयामि) ‘अस्मिन्’ ‘राष्ट्रे’(३) देशे (यत्राहंवर्त्त) ‘श्रियं’
लक्ष्मीं ‘दधे’ स्थापयामि ॥ ६ ॥ इति ॥ ‘आवेशयामि’ आदधामि । ( स्थाप-
यामि ॥ ७ ॥ इति ॥ १० ॥
ततःपुनरुदकाञ्जलिङ्गृहीत्वा-
“पूर्वमन्य-मपरमन्य-मि”त्युभौ शेषेण ॥ ११ ॥
( मं० ब्रा० २।८।८ )
शेषेण-अवशिष्टोदकेन । उभौ-पादौ । संहतीकृत्य(४) । पूर्वमन्यमि”-
तिमन्त्रेण । प्रक्षालयेदित्यनुवर्त्तते । अर्हणीयएव । मन्त्रस्तु-
“पूर्वमन्य-मपरमन्य-मुभौ पादाववनेनिजे राष्ट्रस्याह्याढ्यर्चाश्रभयस्यावरुद्धये”८
इति । अस्यार्थः । अह ‘पूर्व’ प्रथमम् । ‘अन्यं’ सव्यम् ‘अपरं’ पश्चात्
( १ ) अञ्जयर्वाच्छद्मसमुदकम् ॥
( २ ) “णिजिरशौचपोषणयोः” ( जु०उ० ) लट् ।
( ३ ) “राष्ट्रं स्योदुपवसने” इतिमेदिनी । “देशविषयौ तूपवर्त्तनम्”तिचामरः ॥
( ४ ) पूर्वमन्यमित्युभौ शेषेणेति वक्तव्ये गुरुकरणेनैतत्प्रज्ञाप्यते । मन्त्रे पूर्वशब्दोऽ-
ग्रिमवचनः । अपरशब्दश्चपश्चाद्वचनः । तथाचाग्रिमप्रक्षालितमन्यं सव्यं, पश्चात्प्रक्षालित-
मन्यम्दक्षिणमित्युभौ पादौ युगपदवनेनिजे प्रक्षालयामीति मन्त्रार्थपर्यवसानात् । वीरपद्ध-
तावप्येवमेव पठ्यते ॥

" इति वचनात् ॥
Wait, between 'इति' and 'वचनात्':
There is no 'क'! It is just "इति वचनात्" or "इतिकवचनात्"?
Look closely:
स - कृ - न्म - न्त्रा - न्व - य [quote] [space] इ - ति - क? No, it's 'इति वचनात्'!
Wait, look at 'इति': इ (short), ति. Then व - च - ना - त्.
Yes, "इति वचनात्"! There is NO 'क'.

Now line 23:
"त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततोमुखम् ।
Line 24:
खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । खानीन्द्रियाणि ।
Wait, look at line 24:
"खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् ।
Wait, is it "चैवस्पृशेदद्भिरि" or "चैवोपस्पृशेदद्भिरि"?
In the image:
खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् ।
It says: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवं मनुनाऽऽचमनविधानात् (or मनुना

अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषयेWait, is there a danda after भवति?लक्ष्मीश्च भवति । अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषये`

Line 16:
'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति ।
Wait, look at line 16:
'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति ।
Wait, let's look at "मह्यन्देहीत्याशयः":
Is it "मह्यन्देहीत्याशयः" or "महान्देहीत्यावान्"?
Earlier I saw "मह्यन्देहीत्याशयः". Look at footnote 6:
( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति वत्सम्प्रदानेऽधिकरणत्वविवक्षाऽत्र बोध्या ॥
Wait, look at footnote 6!
( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति...
Wait! It says "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"!! Not "समप्रब्राह्मणे"!
"सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" (a well-known Varttika on Panini: "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" or similar, or "स

२४० अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके
तीकैरेव पानमवगम्यते । “श्रीर्भवाऽसी”-ति खल्वस्मच्छाखायाम्मन्त्रपाठः ।
अतस्तत्रैव होरिलपद्धतेरुक्तिर्योजनीया। तत्र प्रमाणञ्च—
“यशसोयशोऽसीति त्रि-स्तूष्णी बहुचतुर्थकम् ।
कनिष्ठादिभिरङ्गुष्ठयोगेन तिसृभिः क्रमात् ॥
मधुपर्कप्रयोगेतु पाशने विधिरिष्यते ॥”
इति परिशिष्टान्तरवचनमिति बोध्यम् ॥ १५ ॥
तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ १६ ॥
मधुपर्कस्य पिबेत् ॥ १६ ॥
भूयएवाभिपीय शेषं ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ १७ ॥
भूय. । पुनरपि । एवकारकरणात्तूष्णीमेव । अभिपीय आभिमुख्येन पीत्वा
शेषमवशिष्टम् । ब्राह्मणायेति । ब्राह्मणपदं पुत्रादिपरम्। “नोच्छिष्टं कस्यचिद् दद्याद्
न्यत्र जायापुत्रशिष्येभ्यः” इति स्मरणात् । “उच्छिष्टमगुरोर्भोज्यम्”-ति वसि
ष्ठवचनाच्च । तदभावे पुनरब्राह्मणायापि दद्यात् । तच्चाद्भिः प्रोक्ष्येतिविशेषः ।
तथा च द्राह्मायणसूत्रम् “तदभावेऽद्भिः संप्रोक्ष्य-(१)ब्राह्मणाये”-(१।२।२१।
ति । लाट्यायनोऽप्येवमेव । ( १।३।११ ) सर्वोभावे “प्राग्वाऽसञ्चरे निनये
दिति पारस्करीयेव गतिरन्यशाखीयाऽप्यविरोधिनीति । वीरपद्धतिरप्येव
मेव । “मधुपर्कशेषमसञ्च(२)रदेशे धारयेदि”ति ॥ १६ ॥
आचान्तोदकाय गौरितिनापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥ १८ ॥
अत्र सप्तम्यर्थे चतुर्थी । अर्हणीये कृताचमने सति । यद्वा तादर्थ्ये चतु
र्थी । यथा स शृणोति तथेति ( तदर्थम् ) अनेनोच्चैस्त्वं वचनस्य व्यक्तम् ।
क्रियाग्रहणाद्वा चतुर्थी ( पा० १।४।३२ वा० ) मधुपर्कभक्षणेनोच्छिष्टतापहत्या
आचमनं विधीयते नचानेन ( भोजनेन ) भुक्त्वा कर्म्माचरणदोष इत्युक्तमध-
स्तात् ( २।३।१७ ) ॥ १८ ॥
नापितेन त्रिर्गौरित्युक्ते खल्वयमर्हणीयस्तमेव नापितमुद्दिश्य—
“मुञ्च गां वरुणपाशाद्द्विषन्तं मेऽभिधेही”ति ।
तज्जह्यमुष्यचोभयोरुत्सृज गामत्तु तृणानि पिबत्त्वदकम्”-तिब्रूयात् १८
( मं ब्रा २।८।१२)
“मुञ्चगामि”ति मन्त्रं ब्रूयात् । मन्त्रार्थस्तु-अर्हणीयोनापितं वदति-एतां

( १ ) अत्र शूद्रवर्जमिति तद्भाष्यात्क्षत्रियवैश्ययोरन्यतरायेति प्रतीयते । युक्तञ्चैतत् ।
‘नञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे, तथाह्यर्थगतिः’ इतिपाणिनीयपरिभाषणात् । महाभाष्य
ऽपि “नह्यब्राह्मणमानयेत्युक्ते लोष्टमानीयकृतीभवति”-त्युक्तत्वेन तद्भिन्नस्य तत्सदृशस्यैव
ग्रहणम्भवतीति ॥ ( २ ) जनसञ्चारवर्जिते ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २०७
‘गां’ ‘वरुणपाशात्’ त्रिशिखबन्धनात् ‘मुञ्च’ मोचय। ततश्च ‘उत्सृज’ विसर्जय।
सेयं विसृष्टा सती ‘तृणानि’ घासान् ‘अत्तु’ भक्षयतु। ‘उदकं च’ ‘पिवतु’ एवं
नापितमुक्त्वाऽर्हणीयामाह—हे अर्हणीये! (१) (पूजनीये!) एवम्मोचिता त्वम्
‘मे’ ममार्चनीयस्य । ‘अमुष्य’ अर्हयितुः ‘च’ ‘उभयोः’ ‘द्विषन्तं’ द्वेष्टारं तं
तवाऽऽनेतारम् ‘अभिधेहि’ बधान । (२) ‘जहि’ विनाशय च ॥ १३ ॥ इति ।
अत्राऽमुष्येतिपदस्थाने प्रकृतत्वादहर्हयितुर्यजमानस्य नाम गृह्णीयात् । अहः
पदस्थाने नामादेशस्याचार्यसम्मतैः कर्मप्रदीपे कात्यायनेनोक्तत्वात् । तथाच छ-
न्दोगगृह्यान्तरमपि-“सञ्चोदितामनुमन्त्रयते मुञ्च गामित्यमुष्य चेत्यर्हयितुर्ना-
मब्रूयादि”-तिचन्द्रकान्तः । समस्तमन्त्रान्तांश्च तञ्जह्यामुष्येतिपदयोर्म्मध्ये
मम देवदत्तस्य चैवमध्याहारशङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ मन्त्रमध्ये इतिकारकरणं पूर्व-
पदानां यथावस्थितानामेव पाठार्थम् । इतिसुरारिमिश्राः । अतएव (३)तमिति
पदे नोहः। तस्येतिकारात्प्राक्तनेन द्विषन्तमित्यनेन सम्बन्धादिति च चन्द्रकान्तः।९
“माता रुद्राणामि”-त्यनुमन्त्रयेत् ॥ २० ॥
( मंत्रा० २।८।१४ )
गामित्यनुवर्त्तते । अनुमन्त्रणमिहालोचनम् । तथचगृह्यासङ्ग्रहः—
‘’स्पृशन्ननामिकाग्रेण क्वचिदालोकयन्नपि ।
आमन्त्रणीये सर्वत्र सदैवमनुमन्त्रयेत् ॥ ”
इति । मन्त्रोयथा
“माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः।
प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वधिष्ट”।।१४।।इति।
अस्यार्थः—येयमहर्हणार्थ-( मालम्भननिमित्त- ) ज्ञैरानीता सा ‘रुद्राणां’
‘माता’ मातृवन्मान्या ‘वसूनां’ देवविशेषाणां ‘दुहिता’ दुहितृवत्पाल्या ‘आदि-
त्यानां ‘स्वसा’ स्वसृवदनुकम्प्या ‘अमृतस्य’ दुग्धदध्यादेः ‘नाभिः’ उत्पत्तिस्थान-
म्। अतएताम् ‘गाम्’ ‘अनागाम्’ (४) सर्वथाऽनपराधिनम्। अतएव ‘अदितिम्’
( १ ) अत्रार्हणसाधनभूते इत्यर्थः । “अर्हणापुत्रवा ऽसे”ति पूर्वोपन्यस्त श्रुतौ तथै-
वार्थस्यावगतेः । यद्यपि कृत्यप्रत्ययो भावकर्म्मणोरेव विहितस्तथापि “कृत्यल्युटोबहुलम्”
( पा० ३।३।११३ ) इति बहुलग्रहणादत्स्नानीयञ्चूर्णमिति वदिहकरणेऽनीयर् ॥
( २ ) अत्राभिपूर्वो दधाति र्बन्धने चुरादाविदन्तोऽप्याख्यातः ॥
( ३ ) वस्तुतस्तु ( सूत्रे ) इतिकारो यथास्थितस्वरूपपरामर्शार्थको मध्यमणिन्या-
येनोभयोरपि सम्बन्धन्नधिकृतस्वरूपं परामृशति । वीरपद्धत्यादिष्वेवमेव पाठात् । गृह्या-
न्तरवचनन्तु शाखान्तरविषयम् । भवदेवभट्ट-भट्टनारायणादयस्तु-अत्रपठ्यमानमन्त्रका-
ण्डे “इति” पदं न पठ्यते। केवलमाचार्येणैवोक्तमर्थम्प्रतिपिपादयिषुणा प्रक्षिप्तन्तदित्याहुः॥
( ४ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इतिन्यायेन “आगोऽपराधं” इत्यभिधाने सान्तोऽद-
न्तश्च लभ्यते । तेनात्र बहुव्रीहिः ॥

अनवखण्डनीयां देवमातरं वा (१) । हेयजमानपरिचारकाः ! यूयम् ‘मा वधिष्ट’
मा ब्रत । अहमेव ‘नु’ भोः (२)‘चिकितुषे’ ज्ञानसम्पन्नाय (३)‘जनाय’ अस्मै
(४)यजमानाय ‘प्रवाचम्’ प्रोक्तवानस्मि(५) अनागां गां मा वधिष्टेति ॥ १४ ॥
इति ॥ २० ॥
अत्र ( नापितोक्त्यनन्तरं तत्प्रतिवचनादिस्थाने ) विशेषमाह—
अन्यत्र यज्ञात् ॥ २१ ॥
यज्ञोज्योतिष्टोमादिः । ततोऽन्यत्रैवंकुर्यात्(६) ॥ २१ ॥
यज्ञेहि किंकुर्यादित्युच्यते—
कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥ २२ ॥
अधियज्ञम् । (७) यज्ञे पुनर्नापितेन गौरित्युच्चैस्त्रिरुक्ते खल्वयमर्हणीयः ।
कुरुत । आलभध्वमित्यग्निस्यामिप्रभृतयः । तथाचलाट्यायनश्रौतसूत्रम “कुरु-
तेति गवि प्रोक्तायां

आचार्येणाऽपि यथोक्तं गोमोक्षणमनुमन्त्रणञ्चेति द्वयमप्यभिहितम्॥ २२ ॥
षडर्ध्या भवन्ति ॥ २३ ॥
अर्घम्पूजाविधिमर्हन्तीत्यर्ध्याः। "मूल्ये पूजाविधावर्घ" इत्यमरः। "दण्डा-
दिभ्योयत्" ( पा० ५।१।६६ ) इति यत्प्रत्ययः । ते खल्विमे षड्भवन्ति ॥२३॥
ते खल्विमे षडर्हणीया नामतोनिर्दिश्यन्ते-
आचार्य ऋत्विक्-स्नातको-राजा-विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति॥२४॥
तत्राचार्योमनुनोक्तः-
"उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः।
सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥"
इति। योब्राह्मणः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यसहितां वेदशाखां सर्वामध्या-
पयति तमाचार्यम्पूर्वं मुनयोवदन्ति । कल्पो-यज्ञविद्या । श्रौतगृह्य-भेदभिन्नो,
रहस्यमुपनिषत् । वेदत्वेऽप्युपनिषदां प्राधान्यविवक्षया पृथग्निर्देशोगोबली(१)-
वर्द्दन्यायेन बोध्यः । ऋत्विगपि तेनैवाभिहितः-
"आग्न्याधेयं पाकयज्ञमग्निष्टोमादिकान्मखान् ।
यः करोति वृतोयस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते ॥" इति ।
आहवनीयाग्न्युत्पादनमग्न्याधेयम् । अष्टकादीन्पाकयज्ञान् । अग्निष्टो-
मादीन् यज्ञान् । कृतवरणोयोयस्य करोति स तस्य ऋत्विगिह शास्त्रेऽभिधीयते ।
वेदमधीत्य यः स्नाति स स्नातः । स्नात एव स्नातकः । ते च स्नातकादयो व्या-
ख्याताः पारस्करेण-"समाप्य वेदमसमाप्य व्रतं यः स्नाति स विद्यास्नातकः ।
समाप्य व्रतमसमाप्य वेदं यः स्नाति स व्रतस्नातकः । उभयं समाप्य यः स्नाति
स विद्याव्रतस्नातकः" इति । राजाऽभिषेकादिगुणगणयुक्तोजनेश्वरः । विवा-
ह्यो-विवाहयितव्योवरः । प्रियः । विद्यातपः प्रभृतिभिर्गुणैः प्रीतिविषयः । अ-
तिथिः ( १।४।१ सू० ) यथोक्तलक्षणः ॥
मनुः-
"एकरात्रं हि निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।
अनित्यं हि स्थितोयस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥"
इति । प्रियश्चायं वृत्तस्वाध्यायगुणयोगाद्भवतीत्याह-
"विद्यातपः समृद्धेषु हुतं विप्रमुखाम्रिषु ।
निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्विषान् ॥"

(१) गामानय-बलीवर्द्दानयेत्युक्ते बलीवर्द्दोऽपि गौरवेति पृथक् तस्याभिधानं
प्राधान्यख्यापनाय । एष एव ब्राह्मणवशिष्ठन्यायार्थः ॥

directly follows!
Wait, then it's णे (ṇe)!
Wait, but between ण and न्य, is there a letter?
Wait, look at L30:
"करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥" or "करणेऽन्यञ्च..."?
Wait, there is an avagraha? No, there is 'न्य' directly!
Wait, look at the space:
कुर्वीत [space] करणे [space?] न्यञ्चकर्म्मणः ॥
Wait, is there a space between करणे and न्यञ्च?
There is no space, it looks like: "करणेन्यञ्चकर्म्मणः" or "करणे न्यञ्चकर्म्मणः".
Wait, look at the top of ण: it has an e-matra: णे.
Wait, what about the letter after it?
It's 'न्य' (nya) with 'ञ्च' (ñca)!
And then 'कर्म्मणः' (karmmaṇaḥ)!
Wait, what is the word before it?
"करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥"

Let's double-check line by line to ensure 100% accuracy.

Line 1:
२६४ अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके

Line 2:
इति । प्रियइति विशेषणाद्विद्या

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७५

कृत्वाऽग्न्यभिमुखौ(१)पाणी स्वस्थानस्थौ सु (२) संयतौ ॥”
इति । वामत इति षष्ठीसमर्थात्त्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) तेन वाम-
स्य करस्य बाह्यमुपरिस्थम् । आत्माभिमुख-मग्न्यभिमुखं दक्षिणङ्करङ्कुर्वीतेति
सम्बन्धः । एवञ्चापरिकृतदक्षिणहस्तः करद्वयमधोमुखमग्न्यभिमुखञ्च भूमावा-
रोप्य भूमिजपङ्कुर्यादिति पर्यवसितोऽर्थः ॥ मन्त्रमाह-इदमिति । यथा-
“इदम्भूमेर्भजामह इदम्भद्रं सुमङ्गलम् ।
परा सपत्नान्बाधस्वान्येषाम् विन्दते धनम् ॥”
इति । अस्यार्थः । हे अग्ने ! यदेतद् ‘भूमेः’ सम्बन्धि स्थण्डिलम् । (भव-
ताधिष्ठितम् ) ‘इदं’ वयं ‘भजामहे’ सेवामहे । “भजसेवायां” (भ्वा०आ०)
लट् । गृह्णीम इति यावत् । किम्भूतम् ? ‘भद्रं’ कल्याणकरम्(३) भजनीयं
वा । ‘सुमङ्गलम्’ प्रशस्ततरम् । इदमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । किञ्च हे
अग्ने ! ‘सपत्नान्’ शत्रूनस्माकम् ‘परावाधस्व’ सुष्ठु (४)पीडय । किञ्च (५)यो-
ऽप्यनेन मन्त्रेण विवाहादियज्ञकर्मणि भवदधिष्ठितभूमेरवयवं गृह्णाति सोऽपि
‘अन्येषाम्’ ईश्वराणां ( धनिनाम् ) सम्बन्धि । ‘धनं’ विन्दते’ प्राप्नोति ॥१॥
इति ॥ ३ ॥
वस्वन्तꣳरात्रौ, धनमिति दिवा ॥ ४ ॥
रात्रौ क्रियमाणे कर्म्मणि । वसुशब्दान्तोमन्त्रः पठनीयः । दिवा-दिवसे
धन शब्दान्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥
“इमꣳस्तोममि”ति तृचेन परिसमूहेत् ॥ ५ ॥
( सं० ब्रा० २।४।२-४ )
‘इमं स्तोमम्’ इति-एवमादिना । तृचेन । तिसृणामृचां समाहारस्तृचम्
“ऋक्चित्रेरुत्तरपदादिलोपश्चच्छन्दसि” ( पा० ६।१।३४ वा० ) इति सम्प्रसार-
णादौ, कृते रूपम् । “छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ती”ति महाभाष्यम् । तेन “इमं”
“भराम” “शकेम”-ति ऋक्त्रयेणेत्यर्थः ॥
ऋचोयथा-
“इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सम्माहेमा मनीषा ।
भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मारिषारिषामा वयन्तव ॥ २ ॥

( १ ) ‘हस्तौ’ इति मुद्रितपुस्तकपाठः । ( २ ) “सुसंहतौ” इति मु० पु० पाठः ।
( ३ ) ‘“स्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गल शुभम्”त्यमरः ॥
( ४ ) ‘“बाधृविलोड़ने” ( भ्वा० आ० ) विलोडनं प्रतीघातः । प्रार्थनायां लोट् ।
“व्यवहिताश्च” ( पा० १।४।८२ ) इत्युपसर्गस्य व्यवहित प्रयोगः ॥
( ५ ) एषोऽर्थस्तात्पर्य्यगत्या गुणविष्णुवादिभिर्व्याख्यातं इहोद्धृतः ॥