गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

३६० समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके
गोभिर्युक्तं रथम् । उपसङ्क्रम्य-सम्यगुपेत्य । पक्षसी(१)-चक्रे । कूबरं-
रथिस्यानम् । बाहुं-चक्रालम्बिकीलकं वा । अभिमृशेत्-स्पृशेत् । "वनस्पते"
इति मन्त्रेण पादत्रयेण ।
मन्त्रोयथा-
"वनस्पते वीड्वङ्गोहि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः ।
गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाते जयतु जेत्वानि ॥" १६ ॥
इति । अस्यार्थः । हे 'वनस्पते' ! वनस्पति-( वृक्ष- ) (१)विकाररथ !
त्वं 'वीड्वङ्गः' संस्तब्धाङ्गोदृढावयवः । वीडयतिः संस्तम्भनकम्मो नैरूक्तो-
धातुः । ततो "भृमृशी"त्यादिना ( उ० १।७। ) उप्रत्ययो बाहुलकात् । संस्त-
ब्धोदृढाभवत्यनेनेति । संस्तभ्यन्ते शत्रवोऽनेनेति वा वीडु-बलिष्ठम् ( निघं०
३।९।१५ ) वीडूनि-दृढानि महाभारसहानि अङ्गानि चक्रकूबर(२)प्रभृतीनि य-
स्यसः । तथा 'अस्मत्सखा' वयंसखायोयस्य तादृशश्च 'भूयाः' भव । किञ्च
'प्रतरणः' प्रकर्षण तर(३)न्ति दुर्गाणि येन सः । 'सुवीरः' शोभनाः वीराः
शूरभटाः पुत्रादयोवा यस्मा(४)त्सः । एवम्भूतोभव । त्वं 'गोभिः' वृषभौः
'सन्नद्धः' संयुक्तः (५)'असि' भवसि । अतस्त्व(६)मस्मानपि 'वीड-
यस्व' दृढीकुरु(७) । किञ्च 'ते' तव 'आस्थाता' आरोढा ( त्वय्यवस्थि-
तोरथी ) 'जेत्वानि' जेतव्यानि द्विषद्बृन्द्वानि(८) 'जयतु' अभिभव-
तु(९) ॥ १६ ॥ इति ॥ ३१ ॥
( यत्र रथस्याश्वा बध्यन्ते तत्काष्ठम् । युगकाष्ठवन्धनस्थानम् वा ) युगं वोढुर्वन्धनकाष्ठ-
न्धारयतीति युगन्धरः । तस्य बाहू इव बाहू । कूबरबाहू-कूबरपार्श्वौ । तौ वा । कूबरोर-
थिस्थानं, तस्य बाहू कूबरबाहू-रथस्येषे इतिकेचिदित्येवं तद्व्याख्यानञ्च तत्रैव भाष्ये ।
( १ ) अमरकोशे वृक्षपर्याये "वानस्पत्यः फलैः पुष्पैस्तैरपुष्पाद्वनस्पतिरि-"त्युक्तम् ।
तदत्र तद्विकारेऽपि तच्छब्दप्रयोगः फलवत् ॥
( १ ) "पक्षसी च स्मृतौ पक्षौ" इति अमरटीकायां व्याख्यासुधायां शुभाङ्कः ।
( २ ) "कूबरस्तु युगन्धरः" इत्यमरः ।
( ३ ) प्रवर्द्धयितेतिसायणः । करणे ल्युट् । (पा० ३।३।११७) योरनः (पा० ७।१।१ ) ।
( ४ ) एतद्विशेषणेनास्य शुभावहत्वमाशास्यते । अत्र-सुसारथिरिति गुणविष्णुः ।
( ५ ) सायणस्तु-गोभिर्गोविकारैश्चर्मभिः । सन्नद्धः सम्यग्बद्धः । तथाच निरुक्तम् ।
"अथापि चर्म च श्लेष्मा च गोशब्देनोच्यते । पृथगाभिः सम्बद्ध इति" इति । (२।६)
( ६ ) यतस्त्वं वीड्वङ्गः । ( ७ ) दृढावयवान्कुरु ।
( ८ ) शत्रुसैन्यानि । "जिजये" ( भ्वा० प० ) "कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः" ( पा०
३।४।१४ ) इति तव्यार्थे त्वन्प्रत्ययः ।
( ९ ) "जिजि अभिभवे" ( भ्वा०प० ) आंभभवोन्यूनीकरणं न्यूनीभवनञ्च । आद्ये-
सकर्मकोद्वितीयेऽकर्मकः ।