गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २६१
अथैनामनुमन्त्रयते-“ध्रुवा द्यौरि-”त्येतयर्चा ॥ १२ ॥
( मं०ब्रा० १।३।८ )
अथानन्तरमेष एनां—वधूं प्रकरणाद्धरः । अनुमन्त्रणोक्तेरनामिकाग्रेण
स्पृशन्निति गम्यते । उक्त-( २।२।१४ सू० )-वचनात् । मन्त्रोयथा—
“ध्रु॒वाद्यौर्ध्रु॒वा पृ॑थि॒वी ध्रु॒वं विश्व॑मि॒दञ्जग॑त् ।
ध्रु॒वासः॒ पर्व॑ता इ॒मे ध्रु॒वा स्त्री प॑तिकु॒ले इ॒यम्” ॥ ८ ॥ इति ।
अस्यार्थः । अत्र यथा—तथेत्यध्याहायमर्थसाङ्गत्यार्थम् । 'यथा' 'द्यौः' अन्त-
रिक्षम् । 'ध्रुवा' स्थिरा 'पृथिवी' च 'ध्रुवा' स्थिरा । 'विश्वं' सर्वम् 'इदञ्जगत्'
सचराचरं 'ध्रुवम्' । सद्रूपेणाऽवस्थितम् । यथा च 'इमे' 'पर्वताः' 'ध्रुवासः'
ध्रुवाः(१) । तथा 'इयं स्त्री' पतिकुले' पतिगृहे(२) 'ध्रुवा' स्थिरा "भवत्वि"-ति
शेषः ॥ ८ ॥ इति ॥ २१ ॥
अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १३ ॥
अनुमन्त्रितैव(३) वधूरभिवादयते । न तु तन्त्रसमापनानन्तरम् । गुरुं
पतिम् । तथाच याज्ञवल्क्यः-“पतिरेको गुरुः स्त्रीणामि”-ति । गोत्रेण-पति-
गोत्रेण । सान्निध्यात्(४) । स्मृत्यन्तरसंवादाच्च । तदानीमेव तद्गोत्रत्वात्तस्याः ।
तथाच लघुहारीतः—
“स्वगोत्राद्भ्रश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे ।
पतिगोत्रेण कर्त्तव्या तस्याः सर्वक्रिया ततः ॥”
इति । एवञ्च—
“चतुर्थीहोममन्त्रेण त्वङ्मासहृदयेन्द्रियैः ।
भर्त्रा संयुज्यते नारी तद्गोत्रा तेन सा भवेत् ॥”
इति बृहस्पतिवचनं शाखान्तरविषयम् ॥ तन्मन्त्रलिङ्गसंवादात् । तदुक्तं
बृहस्पतिनैव ।
“पाणिग्रहणिका मन्त्राः पतिगोत्रप्रदायकाः ।”
इति । एवञ्च प्रवरसापिण्ड्ययोरपि इदानीमेव प्राप्तिः । गोत्रसमानत्वात् ।
अत्राभिषेकपाणिग्रहणमन्त्राणा(५)मेव शरीरैक्यनिमित्तत्वाच्चेति बोध्यम् ॥
( १ ) “आजसेरसुकू” ( पा० ७।१।५० ) इत्यसुगागमः ॥
( २ ) “कुले जनपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवने च तनो क्लीबमि”ति मेदिनी ।
( ३ ) अनुमन्त्रितैतिश्लोपादानमेवानुमन्त्रणानन्तरमेवाभिवादनप्राप्त्यर्थमिति भा-
ष्यकारः ॥
( ४ ) गुरुं गोत्रेणेति पदयोः । अतएव पद्धतिकृतोबारेेश्वरादयः “अनुमन्त्रिता सती
प्राज्ञेन गोत्रेण पाणिग्राहमभिवादयेत्” इत्येवं लिखन्ति स्म ॥
( ५ ) अनुमन्त्रण-मन्त्रेणाऽप्ययमर्थोऽभिनिसरति “ध्रुवा स्त्री पतिकुले इयमि”ति ।
कुलशब्दो-गोत्रार्थकोऽपि मेदिन्यामुक्त इत्यनुपदमेवोपदर्शितम् ॥
२१ गो० गृ० सू

(candrabindu): There isय्याँ! Wait, could it be त्रिरात्रय्यावत्तदशनौ? Look above: there is definitely a candrabindu: ँ! And under it, is it या? Wait, is it त्रिरात्रं यावत् तदशनौ? Wait, look at the gap: there is NO gap between त्रिरात्रandवत्तदशनौ. Let's see: त्रि रा त्र य्याँ व त् त द श नौ! Wait, is it य्याँorयाँ? It has two vertical loops: य्य! Wait, could it be त्रिरात्रं यावत्? Let's look at ँ: it has the crescent and dot clearly visible! And the letter below it: याorय्या? It looks like य्याँ. Let's check if there is anusvara on त्र: no anusvara on त्र. So the anusvara became ँय(parasavarna nasalized semivowel), written asय्याँorँया! Wait, sometimes it's written त्रिरात्रय्याँवत्orत्रिरात्रँयावत्? Look at य्याँ`:

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १६३
अक्षारलवणा ह्येते क्षाराण्यान्ये प्रकीर्त्तिताः ॥” इति ॥
एवं स्मृत्युक्तमक्षारलवणमशितुं शीलं ययोस्तावक्षारलवणाशिनाविति ।
यत्तु—अक्षारलवणमकृत्रिमलवणमिति रघुनन्दनवर्णनन्तदसत्—क्षारपदस्य कृ-
त्रिमपरत्वे लक्षणाप्रसङ्गादन्यद्वा किमपि नाशितव्यं स्यादिति न किञ्चिदेतत् ॥
ब्रह्मचारिणौ—निवृत्त(१)मैथुनौ । भूमाविति खट्वायाः प्रतिषेधार्थम् । न तु
प्रस्तरकम्बला(२)दीनामपि । सहेति । पृथक्शय्याया निवृत्त्यर्थम् ॥ १५ ॥
अत्रार्घ्यमित्याहुः ॥ १६ ॥
अत्र—एतस्मिन्नवसरे । अर्घ्य—मर्हणं वरस्य । कन्यापित्रादिभिः कर्त्त-
व्यमित्याहुराचार्याः । “षडर्घ्याभवन्ती”—ति वक्ष्यति ( ४।१।२३ ) तत्रयो-
विवाह्यः सोऽर्घ्य वरः ॥ १६ ॥
आगतेष्वित्येके ॥ १७ ॥
एके तु आगतेषु आचार्या(३)दिषु ( ४।१।२४ ) षट्सुअर्घ्यमर्हणङ्कर्त्त-
व्यमित्याहुः । तथाच विवाहार्थमागत एव वरेऽर्घ्यमुचितमिति—एके—इति—
बहुवचनेन सपुरस्कार(४)मभिधानादुक्तम्भवति । अतएव—
“मधुपर्कार्च्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम्”
इत्यनेन न विरोधः । एवञ्च—
“भुक्त्वा’समुद्वहेत्कन्यां सावित्रीग्रहणन्तथा ।
उपोषितः सुतान्दद्यादर्च्चिताय वराय तु ॥”
इति वचनमेतस्मिन्कल्पे मधुपर्कभोजनपरम् । तथाच शास्त्रान्तरम्—
“अशोककलिकापानं यज्ञे सोमलतारसम् ।
विवाहे मधुपर्कञ्च भुक्त्वा कर्म्म समारभेन् ॥”
( १ ) “त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम्”इत्येवमादिके मन्वाद्युक्तकल्पे
व्यवायस्य रागतः प्राप्तस्य निषेधार्थमिदम् ॥
( २ ) प्रस्तरः काष्ठनिर्मितः । खट्वानुकल्पभूतः । आस्तरणञ्च कटादिकमिति बो-
ध्यम् ॥ क्वचित् “खस्तर”इति पाठः । तत्र खस्तरः कट एवेति सुव्यक्तमन्यत्र (पा० गृ०)॥
( ३ ) अन्येतु—बहुव

१६४ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके
इति स्मर्यते। एतेन कृताहारस्य तद्दिने(१) कन्यापरिणयार्थङ्गमनं, गत्वा
वा तत्र ( श्वशुरकुले ) भोजनमनाचार एवेति मन्तव्यम्। सर्वथा चात्र सयँ-
मो भोजनादेर्यज्ञाङ्गकर्म्मान्तरवदित्यवगन्तव्यम् ॥ १७ ॥
हविष्यमन्नम्प्रथमं परिजपितम्भुञ्जीत ॥ १८ ॥
हविषि-साधु-हविष्यं “तत्र साधुः” ( पा० ४।४।९८ ) इति साध्वर्थेय-
त्प्रत्ययेन होमावशिष्टमितिचन्द्रकान्तभाष्यस्वरसः। माषकोद्रवादि(२)वर्जम् ।
अन्नं वरेण तद्दिने प्रथमं परिजपितम् “अन्नपाशेन मणिने”-त्यादिमन्त्रेणा-
भिमन्त्रितम्। उत्तरत्र तथा श्रवणात्। भुञ्जीत भोक्तव्यम्। अत्रापि “भुक्तो-
च्छिष्ठं वध्वै प्रदाय यथार्थम्”-ति ( २।३।३२ ) वक्ष्यमाणं सिंहावलोकितकेन
सम्बन्धनीयम् । श्वस्तनप्रथमभोजने तथाचरणादिति ॥ १८ ॥
श्वोभूते वा शमशनीयं᳡स्थालीपाकं कुर्वीत ॥ १९ ॥
लग्नादिसाद्गुण्याद्रात्रौ विवाहे(३) भोजनकालस्य चालाभे प्रकारान्तर-
माह—श्वोभूतइति। श्वोऽग्रिमदिनेभूते(४)प्राप्ते प्रभाते जाते यथासमयं, सम-
शनीयम् सम्यगशनार्थाङ्क्रियते इति तथाभूतं स्थालीपाकं मधुपर्कसमाख्यं कुर्वी-
त । यथावद्विदधीत वाशब्दोविकल्पार्थस्तेन पूर्वदिनेऽपि समयलाभेऽमुङ्कुर्वीतैवे-
ति बोधयति ॥ १९ ॥
तस्य देवता अग्निः प्रजापतिर्विश्वेदेवा अनुमतिरिति ॥ २० ॥
तस्येति-तच्छब्देन पूर्वदिने परदिनेऽपि वा करणेऽपि स्थालीपाकस्यास्यैता
देवता इति दर्शयति। तथाच—“अघं स केवलम्भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात्।
यज्ञशिष्टाशनं ह्येष सतामन्नं विधीयते ॥” इति मनुवचनेन “केवलाघोभवतिके-
वलादी”ति श्रुत्या च न विरोधः ॥ अत्र ( सूत्रे ) असमासकरणम्पृथङ्गिर्वाप-
( १ ) विवाहदिने । कन्यायास्तु विवाह औपनायनिक इति उपनयने माणवकस्येव
भोजनेऽपि न क्षतिरित्याचक्षते । किन्तु व्रतबन्धसमाख्यातोऽस्य भोजनं गोःपयआदिक-
मेव । तथाच श्रुतिः “पयोव्रतोब्राह्मणोभवति, यवागूव्रतोराजन्य, आमिक्षाव्रतोवैश्य”
इति । यवागूंमृष्टयवचूर्णपायसम् । आमिक्षा-श्रूतोष्णे पयसि क्षिप्ते दधि । तथाच श्रुतिः
“तप्ते पयसि दध्यानयति स वैश्वदेव्यामिक्षा भवति” इति । “यवागूरुष्णिका श्राणा
विलेपी तरला च सा”इति चामरः ॥
( २ ) हविष्यमिति तदर्थः । तल्लक्षणमुक्तमधस्तात् । ( १।३।६ ) । कात्यायनः “ह-
विष्येषु यवा मुख्यास्तदनुव्रीहयोमताः । माषकोद्रवगौरादीन्सर्वांलाभेऽपि वर्जयेत्”
इति । गौरो-गौरसर्षप इति मुरारिः । चीनक इति वयम् ॥ आदिना चणकादिपरिग्रहः ॥
( ३ ) रात्रौ भोजनकालादुपरि विवाहे निर्वृत्ते प्रक्रान्त विवाह होमविधिना वा
सोऽन्नकालातिक्रमे इत्यर्थः ॥
( ४ ) भूधातौ आत्मनेपदी । क्तः कर्मणि ॥

होमयोः प्राप्त्यर्थम् । तथाच च्छन्दोगपरिशिष्टम् —
“चरुः शमशनीयोयस्तथा गोयज्ञकर्म्मणि ।
ऋषभोत्सर्जने चैव अश्वयज्ञे तथैव च ॥
कथमेतेषु निर्वापः कथञ्चैव जुहोतयः ? ।
देवतासंख्यया ग्राह्या, निर्वापस्तु पृथक्पृथक् ॥”
इत्यादि ( १-७-३ ) पूर्वोक्तम् । तथा—
“चरौ शमशनीये वा पितृयज्ञचरौ तथा ।
होतव्यं मेक्षणेनान्यदुपस्तीर्णाभिघारितम् ॥”
इति । देवतानामत्र प्राधान्यात्त्रिःप्रक्षालनन्तण्डुलानाम् । “त्रिर्देवेभ्यः”
( १।७।५९ ) इत्युक्तत्वात् ॥ देवताभ्यः खल्वेताभ्योमेक्षणेनोपघातं होतव्यं
किञ्चिदवशेषमित्यवोचाम ( १-४-३ ) ॥ २० ॥
उद्धृत्य स्थालीपाकं व्यूह्यैकदेशं पाणिनाऽभिमृशेत्
“अन्नपाशेन मणिने”-ति ॥ २१ ॥
(मं० ब्रा० १।३।९-१०)
स्थालीपाकम् । तत उद्धृत्य पात्रान्तरे कृत्वाऽवशिष्टं तं व्यूह्य(१)एकीकृत्य ।
एकदेशं न सर्वमपि भाण्डस्थमन्नं पात्रान्तरेणावदाय स्वपात्रे स्थापयित्वा दक्षि-
णेन पाणिना “अन्नपाशेन मणिने”-त्येवमादिना मन्त्रद्वयेन । अभिमृशेत्-
स्पृशेदित्यर्थः । मन्त्रोयथा—
“अन्नपाशेन मणिना प्राणसूत्रेण पृश्निना ।
बध्नामि सत्यग्रन्थिना मनश्च हृदयंञ्च ते” ॥ ९ ॥ इति ॥
अस्यार्थः-हेवधु ! अहन्ते परिणेता ‘ते’ तव ‘मनः’ सङ्कल्पविकल्पात्मक-
वृत्तिकमन्तरिन्द्रियम् । ‘हृदयम्’ चित्तम्(२) (बुद्ध्यधिष्ठानम्) ‘च’-काराद्बु-
द्विश्च । ‘मणिना’ मध्यमणिभूतेन(३)हृद्देशाधिष्ठितेनात्मना सहितेन‘अन्न(४)
पाशेन’अन्नरूपेण पाशतुल्येन बन्धनेन, ‘प्राणसूत्रेण’ प्राणा एव सूत्रं सूत्रभूता
यस्मिन्नेवम्भूतेन ‘पृश्निना’ अन्नेन गुलिकास्थानीयेन । “अन्नं वै देवाः पृश्नीति
( १ ) स्थालीपाकशेषात् । केचित्तु-“व्यूह्य स्वपात्रेऽवदाय” “व्यूह्य पात्रान्तरे स्था-
पयित्वा” “सविरोधं वितर्क्यं”त्येवं नाना व्याचक्षुः । वस्तुतः पात्रान्तरे स्वभोजनपात्रे
वा स्थापनमिति स्वारसिकोऽर्थः । अवदायेत्यपि च । व्यूहनन्तु सर्वमपि यथा न परिगृ-
हीतम्भवति तदर्थम् पिण्डीभावेनावस्थापनम् ॥
( २ ) “चित्तन्तु चेतोहृदयम्” इत्यमरः ॥
( ३ ) मालया हि शोभनं वस्तु बध्यते । अत्रान्नरुगुलिकायां प्राणसुत्रनद्धायाम्
आत्मा वरस्य मध्यमणिः सुमेरुपदव्यपदेश्यः ।
( ४ ) अन्नेन पश्यते बध्यतेऽनेति अन्नपाशः । “पशबन्धने” (-चु० उ० ) कर्म्मणि
घञ् ॥

वदन्ती"-ति श्रवणात्(१) । कथम्भूतेन ? 'सत्यग्रन्थिना' सत्यं ग्रन्थिरिव यस्य
तेन 'बध्नामि' स्वायत्तीकरोमि" इति ॥ ९ ॥
अत्र सूत्रे इतिशब्द आद्यर्थस्तेन—
यदेतद्धृदयन्तव तदस्तु हृदयन्मम ।
अन्नं प्राणस्य पड्'शस्तेन बध्नामि त्वाऽसौ" ॥ १० ॥
इत्येषोऽपि मन्त्रः परिगृहीतोवेदितव्यः ॥ अस्यार्थः । हेवधु ! 'यदेतद्धृ-
दयन्तव तदस्तु हृदयं मम' आवयोर्हृदयैक्यम्भवतु । इति वरेणाशास्यते । त-
त्प्रकार उच्यते—अन्नमित्यर्द्धर्चेन । हेवधु ! 'अन्नम्' अदनीयं वस्तु 'प्राणस्य' श-
रीरान्तःसञ्चारिणोवायोः(२) । 'पड्वंशः' बन्धना(३)धिष्ठानम् । 'तेन' अन्नेन
साधनभूतेन । 'त्वा' त्वाम् । 'असौ' (४) अहं

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६७
( अथ चतुर्थी कण्डिका )
( तत्रादौ कन्यानयनम् )
यानमारोहन्त्यामेतां "सुकिंशुकं शल्मलिम्"
त्येतामृचं जपेत् ॥ १ ॥
अथ भर्तृगृहगमनार्थं बध्वां यानं रथादि आरोहन्त्याम् । इति वचना-
दारोहणकालिकत्वञ्जपस्य । एतामिति करणाच्च रथासम्भवे शिविकायानपक्षेऽपि
एतामेवम्भूतामेव जपेन्न विलोपनमूहं वा कुर्यादित्यर्थः । प्रकृतत्वाद्वरः ।
ऋग्यथा—
"सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुकृतं सुचक्रम् ।
आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व" ॥ ११ ॥
( ऋ० सं० ८।३।१३।५ )
इति । अस्या अर्थः । हे 'सूर्ये !' नवोढे ! 'सुकिंशुकम्' शोभन-
पलाश(

(१)कुरु ॥ १ ॥
अध्वनि चतुष्पथान्प्रतिमन्त्रयेत नदीश्च विषमाणि च महावृक्षान्श्म-
शानञ्च “माविदन्परिपन्थिन” इति ॥२॥ (मं० ब्रा० २।३।१२)
वध्वा सह अध्वनि वर्त्तमानोनद्यादीनुपलब्धानधिमार्गम् “मा विदन्नि”ति
मन्त्रेण प्रतिमन्त्रयेज्जपन्नवलोकयेदित्यर्थः । प्रतिमन्त्रणमनुमन्त्रणमालोकनमि-
त्यनर्थान्तरमित्युक्तमधस्तात् (२।१।१४), तत्र नदीः-
“धनुः सहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते ।
न ता नदीशब्दवहा गर्त्तास्ते परिकीर्त्तिताः ॥”
इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणाः । विषमाणि व्याघ्रादिभयस्थानानि । उन्नता-
नतानि वा । महावृक्षा अतिप्रसिद्धास्तरवो ग्रामादिसीमा(सामीप्य)ख्यापका-
श्चैत्यापराख्याः । मन्त्रोयथा—
“मा विदन्परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्प

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १६६
'अरातयः' शत्रवः(१) 'अपद्रवन्तु' भीत(२)भीता अपगच्छन्तु ॥ इति ॥१२॥
अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं
हरन्ति तमेवोपसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्-
व्यमाहृत्य "यन्नृतेचिदभिश्रिष" इत्याज्य-
शेषेणाऽभ्यञ्जेत् ॥ ३ ॥
( मं० ब्रा० १।३।१३ )
अध्वनात्यनुवर्त्तते । (३)अक्षभङ्गे । अक्षोरथचक्रम् । नद्धविमोक्षे-नद्ध-
स्य(४)योक्त्रादिबन्धस्याश्वादेर्वा विमोक्षे-अकस्माद्विमोके यानस्य रथादेर्वि-
पर्यासे औत्तराधर्य्यप्रातिलोम्ये अन्यथागमने विपथगमने वा । अन्यासु चाप-
त्सु-यानात्परिपतनादिकासु चौरव्याघ्रादिकृतासु वा । यमेवाग्निमौपासनं(५)
हरन्ति नयन्ति । यमेव(६) वा कञ्चिदग्निं लौकिकमपि सन्निधौ लब्ध्वाऽऽनय-
न्ति तमेवाग्निमुपसमाधायेन्धनं सन्धुक्ष्य व्याहृ(७)तिभिराज्येन स्रुवेण हुत्वाऽ-
न्यदक्षादिद्रव्यन्तदाऽऽहृत्यानीय “य ऋते चिदि”-त्यनयर्चा(८) । आज्य-
शेषेण कृतहोमावशिष्टेनाज्येनाभ्यञ्जेत् । अन्तर्भावितण्यर्थोऽञ्जतिः । क्वचित्त-
थैव पाठः । ऋग्यथा-
“य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः ।
सन्धाता सन्धिं मघवा पुरुवसुर्निष्कर्त्ता विहुतं पुनः” ॥ १३ ॥
( ऋ० सं० ८।१।१२ )
( १ ) “रादाने” (अ०प०) कर्त्तरि किच् (पा०३।३।१७४) नञ्समासः । “अभि
घातिपराती”ति शत्रुपर्यायेऽमरः ।
( २ ) “द्राकुत्सायां गतौ” ( अ० प० ) आशंकायां लोट् ॥ कुत्सितगमनेन हि
भीतिरत्रावेद्यते ।
( ३ ) “अक्षोऽक्षासार्थ-शकट व्यवहारेषु पाशके” इति मेदिनी ।
( ४ ) नद्धमिति भावे क्तः । नद्ध इति कर्म्मणि । बन्धनसाधनन्तु योक्त्रादि अर्थ-
वशात् । योक्त्रञ्च युगबन्धोपयोगिन्यां रज्जावित्यमरविवेके महेश्वरः । तथा चामरः “आ-
बन्ध्योयोक्त्रं योक्त्रमि-“ति” ।
( ५ ) दाराहरणाऽऽद्यकालिकम् ।
( ६ ) एतच्चानाहिताग्निविषयम् । अन्ये त्वाहुः-“सायमाहुत्युपक्रम एवात ऊर्ध्वं
गृहेऽग्नौ होमोविधीयते” ( १-१-२३ ) इति सूत्रणात् सायमाहुतेः पूर्वमक्षभङ्गादौ
जाते होमोऽयं विवाहाग्नौ न प्राप्नोति-इति यमेवाग्निं हरन्तोति सूत्रितमिति ॥
( ७ ) पूर्वोक्ताभिर्भूर्भुवादिभिः ।
( ८ ) न साम्ना । ऋगधिकारात्साम्नेति चावचनात् । अत्र सत्यव्रतः । ऋङ्मूलकं
साम ( गे० गा० ६।२।२२ ) गायन् । अनादिष्टपरिभाषया च साम्न एव बोधः।
सूत्रे ऋगादिपदानुल्लेखादिति ।
२१ गो० गृ० सू

इति। अस्यार्थः। 'य' इन्द्रः। 'अभिश्रिषः' अभिश्रिषः (अभिश्र्लेष-
णात्सन्धानद्रव्यात् ) 'ऋतेचिद्' विनाऽपि 'जत्रुभ्यः' ग्रीवाभ्यः (स्कन्ध(१)
सन्धिभ्यः) सकाशात् 'आतृदः' आतर्द्नात्। (आ रुधिरनिःस्रावणात् )
'पुरा' पूर्वमेव 'सन्धि' सन्ध्यातव्यं तं 'सन्धाता' संयोजयिता भवति, 'मघवा'
धनवान्(२) 'पुरुवसुः' बहुधनः स इन्द्रः, 'अविह्रुतम्' विच्छिन्नं तं 'पुनः'
'इष्कर्त्ता' संस्कर्त्ता भवति। इति सायणः॥ १३॥
अभ्यञ्जनमिह 'ऋक्षणम्(३)। अत्रहि व्याहृतिहोममात्रविधानात्तूष्णींप्रहो-
मोऽयम्। तत्र च न्यञ्चकरणपर्युक्षणाऽऽज्यसंस्कार-समिदाधान-व्याहृति-
होम-पर्युक्षणान्येव कार्याणि॥ ३॥

ध्वम्। प्रजा जनयन्तु(१)। 'इह' च 'अश्वः' निषीदतु' आवसतु। 'इह'
पूरुषः' परिचारकवर्गः। परिजनश्च निषीदतु। 'इह' 'उ' वितर्के। पदपूरणो-
वा। 'सहस्रदक्षिणः' सहस्रं दक्षिणा यत्र स महाधनसाध्योयज्ञः। 'अपि' च
'पूषा' तन्नामकोदेवः सर्वपोषकोऽपि निषीदतु॥ सम्भवतु-उपविशतु वेति क्रमे-
णार्थः ॥ १४ ॥ इति ॥ ६ ॥
तस्याः कुमारमुपस्थ आदध्युः ॥ ७ ॥
तस्या आनडुहे चर्मण्युपविष्टाया वध्वा उपस्थे उत्सङ्गे ( क्रोड़े ) “उप-
स्थः शेफसि क्रोड़े तथा मदनमन्दिरे" इति मेदिनी। कुमारम्-अकृतचूडं यं
कञ्चिद्बालकम्(२)। आदध्युः। स्थापयेयुः। ता एव ब्राह्मण्यस्तासामेवो-
पक्रमात् ॥ ७ ॥
तस्मै शकलोटानञ्जलावावपेयुः ॥ ८ ॥
[L1

१७२ विवाहविधिः । [ २ प्रपाठके
तत्र होमे चतुर्थी न प्रयोक्तव्या । यथाच छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः—
“धृतिहोमे न प्रयुञ्ज्याद्गोनामसु तथाघ्न्यसु ।
चतुर्थी,-मध्य इत्येतद्गोनाम्नैव हि हूयते ॥”
इति । धृतिहोमेऽस्मिन्नेव । तथा “आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां गोनामभिश्च
पृथक् “काम्यासी”त्येतत्प्रभृतिभिरे”त्यनेन गोभिलसूत्रेण काम्यासि-प्रियासि
इडासि-रत्यसि-सरस्वत्यसि-मह्यसि हव्यासि-विश्रुतिरसि-इत्यघ्न्यानामानि,
एतदष्टनामभिः स्वाहान्तैर्होम उक्तः । तत्र चतुर्थीन्न प्रयुञ्ज्यादित्यर्थः । एवञ्चे-
“इहधृतिःस्वाहे”त्यादिः। “काम्यासिस्वाहे”त्यादिश्च प्रयोगोद्रष्टव्यः । अघ्न्या गौः
( निघं २।११।१ ) अमरोऽपि “अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादि”त्याह । भारते
ऽपि “अघ्न्या इति गवां नामे”त्युक्तम् । अघ्न्यै स्वाहेति यत्र न्वाहुतयस्तत्र
बोद्धव्यमिति मुरारि(१)मिश्राः प्राहुः ॥ १० ॥
समाप्तासु समिधमाधाय यथावयसं गुरून्गोत्रेणाऽ
भिवाद्य यथार्थम् ॥ ११ ॥
इतिश्रीमद्गोभिलीये गृह्यसूत्रे द्वि-प्र-स्य चतुर्थी कण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ॐ ॥
समाप्तासु धृत्याहुतिषु अन्यास्वप्याज्यतन्त्रविहितासु आहुतिषु समिधमा-
धायैवाभिवादयेन्नत्वनुपर्युक्षणादिकमपि कृत्वा । यथावयसम् । वयोऽनतिक्रम-
णेन । यथार्थेऽव्ययीभावे ( पा. २।१।६ ) “शरदादित्वात्” ( पा, ५।४।१०७ )
टच्समासान्तः । योयोवयसा वृद्धस्तंतंप्रथममित्यर्थः । गुरून् विद्यागुरु-मातृ-
पितृ-प्रभृतीन् । तत्राऽपि प्रथमं विद्यागुरुम् । तथाच स्मर्यते—
“लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।
आददीत यतोज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्” ॥ इति ।
“न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरून्अभिवादयेत्”
इतिच ( मानवाक्यम् ) गुरुणा ब्रह्मदेन अनिसृष्टोऽनाज्ञप्तः स्वानात्मीया-
न्गुरून्पित्रादीन् । तथा—
“उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता”
इति । मातापित्रोस्तु पूर्व्वमातरमेव(२) ।
( १ ) अतएव हि सूत्रेऽष्टावित्युक्तिरिति तद्भावः ।
( २ ) यत्तु कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरम् । देवक्याश्च महाबाहुर्वसुदेव-
सहायवान्”—ति पौराणिकवचनात्क्रमकल्पनाकुतोनेति । तन्मन्दं “यन्मनुरवदत्तद्भेष-
जम्भेषजताया” इति श्रुत्या मनूक्तक्रमस्य श्रुतिसम्मितत्वेन । “भगवानपि सर्वात्मा”
इत्युपक्रम्य—“ननाम दण्डवद्भूभौ मातरं पितरन्तथे”—ति पुराणान्तरवचनेन च सत्प्रति-
पक्षतत्त्वात् । किञ्चोक्तवचने सत्वरमित्युक्त्या ससम्भ्रममित्येवार्थ आयाति । इत्थञ्च

“सहस्रेण पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते”
इति मानवीयेन तत्र गौरवातिरेकबोधनात् । पितॄनिति व्यक्तिभेदाभिप्रायम् ।
सहस्रेण गुणेन प्रकृत्यादित्वादुपलक्षणे वा तृतीया⁶ । यथार्थमिति कर्म्मणः
परिसमाप्तिरुच्यते । यथोक्तार्थकम् ॥ दक्षिणा चास्यानादेशात्पूर्णपात्रादिकै-
वेति शुभम् ॥ ११ ॥ ॐ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां
द्वि०प्र०स्य चतुर्थीकण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ * ॥
( अथ पञ्चमी कण्डिका )
अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ १ ॥
वर्त्तिष्यत इति शेषः । अथ शब्दोविवाहानन्तर्यार्थः । अतः शब्दोहेत्वर्थः ।
यत एतस्मिन्नक्रियमाणे वध्वाः पापोलक्ष्मी शरीरात्रापैति । अत एतदवश्य-
कर्त्तव्यमिति । एवञ्चात्र कल्पे चतुर्थीहोमस्य पापीलक्ष्म्पादिरूपाऽलक्षण-
फलन्न शाखान्तरवद्गोत्रसंक्रमणशरीरैक्यादि । अन्त एवतत्संभवादित्युक्तमेव
(२।३६-१३) तथाच दैवादेतदनिष्पत्तौ न विवाहवैगुण्यमपीतिस्मर्त्तव्यम् ।
अत्र च तैलोर्द्धर्त्तनादि कृत्वा युगकाष्ठ उपविश्य वध्वा सह यवमाषचूर्णेन स्ना-
नमाचारादिति मुरारिमिश्राःप्राहुः ॥ १ ॥
अग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्त्याऽऽहुतीर्जुहोति
“अग्नेप्रायश्चित्त”इति चतुः॥ २ ॥
अग्निमुपसमाधायेत्युक्तार्थम्। प्रायश्चित्तेति। प्रायश्चित्तलिङ्गकैर्म्मन्त्रैराज्या-
हुतयः प्रायश्चित्ताख्याहुतयः । “अग्ने प्रायश्चित्ते” इत्यादिमन्त्रेण चतु-र्वारंचतु-
ष्ट्यञ्जुहोति जुहुयात्। यद्यप्यत्र वीप्सा नश्रूयते तथापि कल्प्या, वक्ष्यमाणकात्या-
यनस्वरसात् तस्य तत्तात्पर्योन्नायकत्वात् ॥ २ ॥
तत्किमाम्नायपठितेनैव चतुश्चतुर्होमो, नेत्याह—
अग्नेः स्थाने वायुचन्द्रसूर्याः ॥ ३ ॥
क्रमशः सम्बोधनान्ताः “प्रयोक्तव्याः”इति सूत्रशेषः । समाम्नायपाठोद्देशा-

तदानीं कंसवधान्ते सभायां वसुदेव एव पुरस्तादुपलब्धः सभ्येषु । देवकीत्वन्तःपुरिकत-
याऽज्ञातस्वरूपतया च वसुदेवसहायेन तेन तत्र गत्वाऽवाप्तपरिचया प्रणतेति क्रमकल्पना-
न्तरकल्पनावसरः । उभयसन्निधाने तु—“मातरम्पितरञ्चोभौ दृष्ट्वा पुत्रस्तु धर्म्मवित् ।
प्रणम्य मातरं पश्चात्पितरं प्रणमेदगुरुम्” इति पुराण एव प्रथमं मातुः प्रणामभिधान-
मिति न किञ्चिदेतत् ।

१७४ विवाहविधिः। [ २ प्रपाठके

वानेव विशेषोन पुनरपरःकोऽपि । प्रथमस्यैव मन्त्रस्याग्निपदस्थाने वायुचन्द्र-
सूर्यपदप्रक्षेपमात्रेणाभ्यासोपदेशात् । तस्माच्चतसृष्वप्याहुतिषु पापीलक्ष्मीरिति
पदमेव स्यात् ॥ ३ ॥
समस्य पञ्चमीं बहुवदूह ॥ ४ ॥
समस्य-वायुचन्द्रसूर्या इत्युद्धार्य । बहुवदूह्य-प्रायश्चित्तयोयूयमित्येवमादि-
बहुवचनमूहयित्वा पञ्चमीमाहुतिञ्जुहोति(१) । नचैवम्पञ्चममन्त्रस्य यथाम्ना-
यपठितस्य काप्यत्राविनियोगे निरर्थकत्वापत्तिः । अत्रविनियुक्तस्यापि विनियो-
गान्तरसम्भवादस्मदादिभिस्तत्परिशेषस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अन्यत्रान्यथा पठि-
तविनियोगस्य महर्षिणा दर्शितत्वेनापर्येनुयोज्यत्वात् । तथाचाग्नेः स्थाने वाय्वा-
द्यूहेनाग्न्यादिसमस्तवचनान्तोहेन च मन्त्रपञ्चकं सम्पन्नं तच्चतुर्द्धाभ्यसनीयमिति
आहुतीनां विंशतिर्भवतीति शास्त्रार्थः । प्रयोगोयथा—
“ॐअग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम
उपधावामि याऽस्याः पापी लक्ष्मी(२)स्तामस्या अपजहि स्वाहा” ?
द्वितीय-तृतीय-चतुर्थीषु-वायो-चन्द्र-सूर्येति पुरस्ताद्योजनं विशेषः(३) ।
पञ्चमीं समस्य यथा-
ॐअग्नि-चन्द्र-वायु-सूर्याः प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रायश्चित्तयःस्थ ।
ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहत
स्वाहा”॥ इति । अत्र द्वितीयपञ्चके-पापीलक्ष्मीस्थाने पतिघ्नीति विशेषः ।
तृतीये अपुत्र्या । चतुर्थे अपसव्येति विशेषोद्रष्टव्यः । एतच्च स्पष्टीकृतञ्छन्दोग-
परिशिष्टे कात्यायनेन ।

( १ ) जुहुयात् । अयमपि सूचितविशेषमात्रेण प्रथमस्यैव । “अग्ने प्रायश्चित्ते’
त्यादिमन्त्रस्याभ्यासोपदेशः । तेनाऽत्रापि पापीलक्ष्मीरिति पदमेव स्यात् । अत्रापि
पञ्चमीति वीप्सा बोध्या ।
( २ ) अत्र। “तनूरि”-ति कश्चित्कोऽपपाठः । मन्त्रब्राह्मणादिष्वदर्शनात् । अर्थतस्त-
स्तिष्ठेदिति चेत् ।
( ३ ) मन्त्राम्नाये ( मं. ब्रा. १।४।१ ) तु इत्थं पठ्यते—
“अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः
पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहि ॥ १ ॥ वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानाम्प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्म-
णस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पतिघ्नी तनूस्तामस्या अपजहि ॥ २ ॥ चन्द्र-
प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपुत्र्या
तनूस्तामस्या अपजहि ॥ ३ ॥ सूर्यं प्रायश्चित्ते त्वन्देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा
नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहि ॥४॥ अग्नि वायु-चन्द्र-
सूर्याः प्रायश्चित्तयोयूयन्देवानाम्प्राायश्चित्तयः स्थ ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽ-
स्याः पापीलक्ष्मीर्यापतिघ्नी याऽअपुत्र्या याऽअपशव्या ( तनूस्- ) तामस्या अपजहत

:
In line 31:
( पा० ५।१।४० ) or ( पा० ६।१।१४० )?
Wait, look at line 31:
( पा० ५।१।४० ) - wait, between '। ' and '४', is there a '१'?
Let's zoom in 400%:
There is:
(

पा०

५ (wait, it has a hook on top left, curved body... wait, or ६? It looks like ५! But wait, look at the top right: no, it's ५!)
Wait, let's look at ६ in line 32:
Line 32: ( पा० ६।१।३९ )
The ६ has a distinct hook at the bottom or top? In Devanagari font here, ६ is like an open loop, like ६.
Wait, in line 31, the digit is:
Wait, let's look at ( पा० ६।१।१४० ) vs ( पा० ५।१।४० ):
Wait, look at the digits: ५ । १ । ४ ०?
Wait, count the glyphs:
(
पा०
५
।
१
।
१?

वक्ष्यते । स्त्रीणां". This clearly comments on "यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन्"! So the printer forgot the marker (५) in the verse, or it's somewhere there. But footnote 5 is labeled ( ५ ).

Wait, let's re-read line 33 carefully:
( ५ ) अस्यायमारायः । vs अस्यायमाशयः ।
Look at the letters in line 33:
अ स्या य म ा श य ः
Wait! Is that a 'श' or an 'आ' or 'रा'?
Let's compare with 'श' in line 34: 'वाशब्दो': 'श' has a loop on left, and a vertical bar on right with a crossbar connecting them.
Now look at line 33: the letter has a loop on top-left, and a vertical bar on right... wait, it is identical to 'श'!
Wait, why did I see 'रा' earlier? Because some OCR read it as 'रा'. But it is clearly 'श'!
Wait, what about between 'म' and 'श'?
Is there a 'ा'?
Look at: 'अ स्या य म ा श य ः'
Wait, between 'म' and 'श', there is a single vertical line ा.
So 'मा'!
Thus: अस्यायमाशयः ।

Let's check line 10

? No, it's clearly मन्तूपगमनदोषाभिधानम्!
Wait, what does मन्तूपगमन mean?
Wait, मन्तु in Vedic/Sanskrit means fault, transgression: मन्तु = transgression!
"मन्तूपगमनदोषाभिधानम्" -> मन्तु (offence) + उपगमन? But why मन्तू with dirgha?
Wait, could it be a typo for ऋतूपगमन?
In Devanagari script, if the manuscript had मृत्वोपगमन or मृतूपगमन or मन्तूपगमन:
The printed text clearly has: मन्तूपगमनदोषाभिधानमकामो-
Let's transcribe what is printed: मन्तूपगमनदोषाभिधानमकामो-

• Line 29:
  पगमविषयम् । अतएव “अनृतौ तु सदा कार्यं शौचम्मूत्रपुरीषवद्”-ति शातातपीयवच-
  Wait: "शौचम्मूत्रपुरीषवद्”-ति" - note double म: शौचम्मूत्रपुरीषवद्”-ति!
  Yes, शौचम्मूत्र has double म (शौचं मूत्र -> शौचम्मूत्र).
  And hyphen before ति: ”-ति.

• Line 30:
  नमपि सङ्गच्छते । तेन

१९८ गर्भाधानविधिः । [ २ प्रपाठके-
सादारभ्य षोडशाहोरात्रः । सोऽस्या अस्तीत्यृतुमती । सा यदा भवति । तत्रापि
उपरतशोणिता । शोणितस्रावरहिता । तथाविधा च प्रायश्चतुर्भिरहोरात्रैर्भ-
वति । तदा सम्भवस्य सङ्गमस्य ( मैथुनस्य ) कालोभवति । तदेतत्सामान्यतो-
ऽभिहितम् । विशेषस्तु तत्रापि पर्वादिवर्जित एव । सोऽपि सन्निहितस्य श-
क्तस्य ( स्वस्थस्य ) न सर्वस्येति बोध्यम् ।
तथाच याज्ञवल्क्यः-
“षोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् ।
ब्रह्मचार्येव, पर्वाण्याद्याश्चतस्रस्तु वर्जयेत् ॥ ७९ ॥ ( अ०१ )
एवङ्ग(१)च्छन्स्त्रियं क्षामां मघां मूलञ्च वर्जयेत् ।
सुस्थ इन्दौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान् ॥ ८० ॥
इति । तस्मिन्नृतौ । युग्मासु समासु षष्ठाष्टमादिषु । रात्रिषु । रात्रिग्रहणा-
दिवसप्रतिषेधः । संविशेत्—गच्छेत् । पुत्र(२)र्थम् । युग्मास्विति बहुवचनं
समुच्चयार्थम् । अतश्चैकस्मिन्नपि ऋतौ अप्रतिषिद्धासु सर्वासु युग्मासु रात्रिषु
गच्छेन् । एवं गच्छन्नपि ब्रह्मचार्येव “भवति”—इति शेषः । अतोयत्र ब्रह्मच-
र्यं श्राद्धादौ चोदितन्तत्राग्रे समयालाभे गच्छतोऽपि न ब्रह्मचर्यस्खलनदोषोऽ-
स्ति । किन्तु-पर्वाणि-आद्याश्चतस्रश्चरात्रीर्वर्जयेत् । पर्वाणि पञ्चयथा च
स्मर्यते--
“चतुर्दशीष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा ।
पर्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसङ्क्रान्तिरेव च ॥”
इति । रविसंक्रान्तिर्मेषादिषु राशिषु सूर्यस्य गमनसमयः । मनुरप्याह-
“अमावास्यामष्टमीञ्च पौर्णमासीञ्चतुर्दशीम् ।
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यृतौ स्नातकोद्विजः ॥”
इति । अतोऽमावास्यादीनि रजोदर्शनादारभ्य चतस्रोरात्रीश्च वर्जयेदिति
( १ ) एवमिति । एवममुना प्रकारेण । स्त्रियं गच्छन् । क्षामां कृशामल्पसत्त्वां
गच्छेत् । सा(क्षामता)च तस्मिन्काले रजस्वला व्रतेनैव भवति । अथचेन्न भवति कर्त्तव्या
क्षामता पुत्रोत्पत्त्यर्थमल्पास्निग्धभोजनादिना । “पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके
स्त्रियाः”इति वचनात् । यदा युग्मायामपि रात्रौ, शोणिताधिक्यं तदा स्त्र्येव भवति पुंप्र-
कृतिः । एवम् अयुग्मायामपि पुंशुक्राधिक्ये पुमानेव भवति स्त्रीप्रकृतिः । कालस्य तत्र
निमित्तत्वात् । शुक्रशोणितयोश्चोपादानकारणत्वेन प्राबल्यात् । तस्मात्क्षामा कर्त्तव्या ।
मघामूलनक्षत्रे वर्जयेत् । इन्दौ-चन्द्रे । सुस्थे एकादशादिशुभस्थानगते । चकारात्पुंन-
क्षत्रशुभयोगलग्नादिसम्पत्तौ । सकृदेकस्यां रात्रौ न द्वित्रिर्वा । ततो लक्षण्यं-लक्षणैर्यु-
क्तम्पुत्रं जनयेत् । पुमान्-अप्रतिहतपुंस्त्व इत्यर्थः ॥
( २ ) एतेन जातपुत्रस्य तु नायं विधिः । किन्त्विच्छैव नियामिकेत्याहुः ।

५ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रम्– १७६
मिताक्षराकारः । पर्वाणीति बहुवचननिर्देशादार्थावगमाद्गेयामपिग्रहणं, यथा-
चाग्रे स्फुटीभविष्यति ॥
दक्षिणेन पाणिनाोपस्थमभिमृशेत् । “विष्णुर्योनि कल्पयत्वे”-
तयर्चा । “गर्भन्धेहि सिनीवाली”-ति च ॥ ६ ॥
( मं० ब्रा० १।४।६-७ )
यदा प्रथमं (१)सम्भवेत्तदा दक्षिणेन पाणिना । उपस्थं-योनिम् । “उप-
स्थः शेफसि क्रोडे तथा मदनमन्दिरे” इति मेदिनी । अभिमृशेत्-स्पृशेत् । वि-
ष्णुर्योनि” “गर्भन्देही”-त्येताभ्यामृग्भ्याम् । यद्यपि “दक्षिणेन पाणिना(२)
कृत्यमनादेशे” इति परिभाषायत एव प्राप्तेर्दक्षिणेनेति विशेषणमयुक्तमिव प्रति-
भाति । तथापि शौचादौ सव्यस्यैव विनियोजनादत्रापि गुह्याङ्गे तथा भ्रमोमा-
भूदिति तदुपादानम् । मन्त्रौयथा—
“विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिं॑शतु ।
आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भन्दधातु ते ॥ ६ ॥
गर्भन्धेहि सिनीवालि गर्भन्धेहि सरस्वति ।
गर्भन्ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ७ ॥
अनयोरर्थो—हेवधु ! ‘विष्णुः’ नारायणः ‘ते’ तव ‘योनिं’ ‘कल्पयतु’ सुप्र-
सवसम(३)र्थङ्करोतु । ‘त्वष्टा’ भूस्थानदेवता ( निघं० ५।५।११ ) ‘रूपाणि’ ‘पि-
शतु’ प्रकाश(४)यतु । किञ्च ‘प्रजापतिः’ विधाता तामेव योनिम् ‘आसिञ्चतु’

( १ ) “ऊढायाः प्रथमार्त्तवे” इति वचनात् । गर्भसंस्कारश्चायं गर्भाधानाख्यः पात्र-
द्वारेण स्यात्ततश्च सकृत्संसकृते स्त्रीद्रव्ये योयोगर्भ उत्पत्स्यते स स संस्कृत एव भविष्यति
तस्मात्सकृदेव स्यान्न प्रतिगर्भम् । एवं पुंसवनसीमन्तोन्नयने अपि द्रष्टव्ये । इति भट्टनारा-
यणादयः । त्रयोऽप्यमी संस्काराः प्रतिगर्भमावर्त्तन्तेऽन्यथा परेषाङ्गभाणामसंस्कारः
स्यादिति कर्कापाध्यायाः । गर्भाधानं प्रतिगर्भमावर्त्तते न पुसवनसोमन्तोन्नयने । इति
विज्ञानेश्वरः । सीमन्तोन्नयनं प्रतिगर्भन्नावर्त्तते । गर्भाधानपुंसवने आवर्त्तते एवेति शूल-
पाणिगायेनारायणप्रभृतयः । किंपुनरत्रयुक्तम् ? शूलपाण्यादिमतमेष । “ऋतावृतावि”
ति स्मरणात् । “ऊढायाः प्रथमार्त्तवे” इति तु मातृश्राद्धपरम् । “असकृद्यानि कर्माणि
क्रियेरन्कर्मकारिणा । प्रतिप्रयोगं नैवं स्युर्मातरः श्राद्धमेव चे”ति कर्म्मप्रदीपस्मरणात् ।
तथाचात्र प्रथममिति व्याख्यानं मुरारिमिश्रीयमनुदिनं द्रष्टव्यम् । तस्य च प्रथमानति-
क्रमएव तात्पर्यम् । संवदति चामुमर्थमेतन्नं सूत्रम् “अथ सीमन्तकरणं प्रथमगर्भे” इति॥
( २ ) तथाच कर्म्मप्रदीप. “कर्मोपद्दिश्यते यत्र कर्तुरङ्गं नचोच्यते । दक्षिणस्तत्र वि-
ज्ञेयः कर्मणां पारगः कर” इति ॥
( ३ ) “कृपूसामर्थ्ये” ( भ्वा०आ० ) णिजन्तात्प्रार्थनायां लोट् ।
( ४ ) “पिशअवयवे” ( तु०प ) मुचादित्वान्नुम् । अयन्दीपनायामपीति दीक्षितच-
रणाः ( सि० कौ० ) प्राहुः ॥

१८० गर्भाधानविधिः। [ २ प्रपाठके
यावन्मात्रेण बीजेन गर्भोभवति तावन्मात्रमेव प्रक्षेपयत्वित्यर्थः । किञ्च 'धाता'
सर्वस्य प्रसविताऽऽदित्योमध्यस्थानदेवता (निघं० ५।५।६ ) 'ते' तव 'गर्भ'
पुत्रार्थ 'न्दधातु' स्थापयतु(१) ॥ ६ ॥
पूर्वामावा(२)स्या सिनीवालिः ( दृष्टेन्दुः ) सा प्रार्थ्यतेऽस्या अतिशुभलक्ष-
ण(३)प्रेप्सया । हे 'सिनीवालि' अस्यां वध्वां 'गर्भन्धेहि' वन्ध्यात्वमस्या अप-
नयेत्यर्थः । तथा हे 'सरस्वति' त्वमप्यस्यां 'गर्भन्धेहि' त्वदनुध्यानादस्या गर्भोवि-
द्वत्प्रकाण्डं भवितेत्यर्थः । हेवधु ! 'ते' तव 'गर्भम्' 'देवौ' दीप्त्यादिगुणवन्तौ
'अश्विनौ' सूर्याचन्द्रमसौ । द्यावा(४)पृथिव्यावहोरात्रे वा ( निघं० ५।६।१ )
'आधत्ताम्' त्वदात्मनास्थित्वा समाधत्तामिति बृहदारण्यकभाष्यव्याख्याया-
मानन्दगिरिः । कथम्भूतौ ? 'पुष्करस्रजौ' 'पद्ममालिनौ । इति गुणविष्णुः ।
स्वकीयरश्मिमालिनावित्यानन्दगिरिः ॥ ९ ॥
समाप्यर्चौ सम्भवतः ॥ १० ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रे द्वि·प्र·स्य पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५॥*॥
समाप्येति । ऋग्द्वयानन्तरमेवा(५)भिगच्छेदित्यर्थः । यदि दैवादिनाऽत्र मु-
ख्यकालातिपत्तिः स्यात्तत्राह—गृह्यसंग्रहकारः—
“ऋतुपुंसवने दैवात्स्वकाले न कृते यदि ।
सीमन्तकरणात्पूर्वं कृत्वा सीमन्तमाचरेत् ॥”
इति । ऋतु-गर्भाधानम् (६) । कात्यायनः—
“देवतानां विपर्यासे जुहोतिषु कथम्भवेत् ।
सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा क्रमेण जुहुयात्पुनः ॥
( १ ) लोटाशंसायाम् ॥
( २ ) “या पूर्वाऽमावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूः” इति श्रुतिः ॥
( ३ ) इन्दुदर्शनी सा शुभलक्षणलक्षिताति तदधिष्ठातृदेवता प्रार्थ्यते ॥
( ४ ) अत्र द्यौर्ज्योतिषाऽश्नुतेव्याप्नोति । पृथिवीरसेनान्नलक्षणेनेत्यश्विनौ । अश्वे
र्विनिः । एवमहर्ज्योतिषा, रात्रिश्चस्यायेन । सूर्य्योज्योतिषा चन्द्रमा रसेन । ह्लादादि-
ना वा । इत्यश्विनौ पदव्याख्यायां देवराजयज्वानः प्राहुः ॥
( ५ ) ऋचौ समाप्य सम्भवत एव न पुनरन्तरा किञ्चित्कुर्यात् । इति कालार्थं वच-
नव्यक्तिः कर्त्तव्या । तेन पूर्वत्र सूत्रितोऽभिमर्शोऽपि ऋचोः परतो न स्यात्किन्तु तत्पाठ-
समकालमेवेति सिध्यति ॥
( ६ ) अस्य पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिर्होतव्यम् । “अग्नेस्तु मारुतोनाम
गर्भाधाने विधीयते”इति गृह्यसङ्ग्रहोक्तेर्नामकरणेनैवाग्नेराहुतिरुपतिष्ठते । तत्र च
नियमतोव्याहृतिहोमः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चोक्तः ( १-९-२७ ) एव ॥