गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

होमयोः प्राप्त्यर्थम् । तथाच च्छन्दोगपरिशिष्टम् —
“चरुः शमशनीयोयस्तथा गोयज्ञकर्म्मणि ।
ऋषभोत्सर्जने चैव अश्वयज्ञे तथैव च ॥
कथमेतेषु निर्वापः कथञ्चैव जुहोतयः ? ।
देवतासंख्यया ग्राह्या, निर्वापस्तु पृथक्पृथक् ॥”
इत्यादि ( १-७-३ ) पूर्वोक्तम् । तथा—
“चरौ शमशनीये वा पितृयज्ञचरौ तथा ।
होतव्यं मेक्षणेनान्यदुपस्तीर्णाभिघारितम् ॥”
इति । देवतानामत्र प्राधान्यात्त्रिःप्रक्षालनन्तण्डुलानाम् । “त्रिर्देवेभ्यः”
( १।७।५९ ) इत्युक्तत्वात् ॥ देवताभ्यः खल्वेताभ्योमेक्षणेनोपघातं होतव्यं
किञ्चिदवशेषमित्यवोचाम ( १-४-३ ) ॥ २० ॥
उद्धृत्य स्थालीपाकं व्यूह्यैकदेशं पाणिनाऽभिमृशेत्
“अन्नपाशेन मणिने”-ति ॥ २१ ॥
(मं० ब्रा० १।३।९-१०)
स्थालीपाकम् । तत उद्धृत्य पात्रान्तरे कृत्वाऽवशिष्टं तं व्यूह्य(१)एकीकृत्य ।
एकदेशं न सर्वमपि भाण्डस्थमन्नं पात्रान्तरेणावदाय स्वपात्रे स्थापयित्वा दक्षि-
णेन पाणिना “अन्नपाशेन मणिने”-त्येवमादिना मन्त्रद्वयेन । अभिमृशेत्-
स्पृशेदित्यर्थः । मन्त्रोयथा—
“अन्नपाशेन मणिना प्राणसूत्रेण पृश्निना ।
बध्नामि सत्यग्रन्थिना मनश्च हृदयंञ्च ते” ॥ ९ ॥ इति ॥
अस्यार्थः-हेवधु ! अहन्ते परिणेता ‘ते’ तव ‘मनः’ सङ्कल्पविकल्पात्मक-
वृत्तिकमन्तरिन्द्रियम् । ‘हृदयम्’ चित्तम्(२) (बुद्ध्यधिष्ठानम्) ‘च’-काराद्बु-
द्विश्च । ‘मणिना’ मध्यमणिभूतेन(३)हृद्देशाधिष्ठितेनात्मना सहितेन‘अन्न(४)
पाशेन’अन्नरूपेण पाशतुल्येन बन्धनेन, ‘प्राणसूत्रेण’ प्राणा एव सूत्रं सूत्रभूता
यस्मिन्नेवम्भूतेन ‘पृश्निना’ अन्नेन गुलिकास्थानीयेन । “अन्नं वै देवाः पृश्नीति
( १ ) स्थालीपाकशेषात् । केचित्तु-“व्यूह्य स्वपात्रेऽवदाय” “व्यूह्य पात्रान्तरे स्था-
पयित्वा” “सविरोधं वितर्क्यं”त्येवं नाना व्याचक्षुः । वस्तुतः पात्रान्तरे स्वभोजनपात्रे
वा स्थापनमिति स्वारसिकोऽर्थः । अवदायेत्यपि च । व्यूहनन्तु सर्वमपि यथा न परिगृ-
हीतम्भवति तदर्थम् पिण्डीभावेनावस्थापनम् ॥
( २ ) “चित्तन्तु चेतोहृदयम्” इत्यमरः ॥
( ३ ) मालया हि शोभनं वस्तु बध्यते । अत्रान्नरुगुलिकायां प्राणसुत्रनद्धायाम्
आत्मा वरस्य मध्यमणिः सुमेरुपदव्यपदेश्यः ।
( ४ ) अन्नेन पश्यते बध्यतेऽनेति अन्नपाशः । “पशबन्धने” (-चु० उ० ) कर्म्मणि
घञ् ॥