गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

( अथोपन(१)यनम् - )
अथ दशमीकण्डिका-
अत ऊर्ध्वमुपनयनलिङ्गा मन्त्रा ब्राह्मणे श्रूयन्ते तेषां विनियोगविवक्षुरिद-
माह—
गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ १ ॥
ख्याता। यथा—
“गर्भाधानं-पुंसवनं-सीमन्तोन्नयनन्तथा ।
जातकर्म-नामकर्म-निष्क्रमोऽन्नाशनं परम् ॥
चौलकर्मोपनयनं-विवाहोदशमः स्मृतः।
संस्काराश्च दशैवैते प्राक्कागृह्येषु कर्मणाम्” ॥
इति। अत्रापिचत्वारोमुख्या इति मुरारिमिश्रादिमतमुपक्रम एव दर्शितन्तत्र द्रष्टव्यम्॥
( १ ) अथोपनयनपूर्वे प्रतिषिद्धाप्रतिषिद्धानि प्रसङ्गादुपन्यस्यन्ते-तत्रमनुः(कुमार-
मधिकृत्य)—
“नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ।
शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते ॥”
इति। स्वधानिनयनात् श्राद्धमन्त्रात् ऋते-विना। वेदे-वेदोदितकर्मणि। निमित्ते-
सप्तमी। यद्योग्योयावद्भवतीत्यर्थः। गौतमः-“प्रागुपनयनात्कामचार-भक्ष-काम वादः।
नास्याचमनकल्पोविधीयते” इति। कामेति त्रिषु सम्बध्यते। यथेष्टगमन-भक्षण-भाषणः
स्यादित्यर्थः । अनेन-वृथायानाश्लीलभाषण-पर्युषितान्नभक्षणादीनि न निषिद्धानि ।
इति प्रतिपादितम्। यानि पुनरत्यन्तपतनीयानि सुरापानादीनि तानि निषिद्धान्येव ।
प्रायश्चित्तोपदेशात्। कल्पग्रहणादाचमनमात्रमस्तीति गम्यते। गौतमः। “मद्यं नित्यं
ब्राह्मणोवर्जयेत्” इति। अत्र ब्राह्मणशब्दोजातिवचनः । जातिस्तु-जन्मनैवेतिस्थितम्।
तथाच भगवता महाभाष्यकारेणस्मृतम्—
“तपः श्रुतञ्च योनिश्चेत्येतद्ब्राह्मणकारकम् ।
तपःश्रुताभ्यांयोहीनो जातिब्राह्मणएवसः” ॥
वामनोऽपि “जननेन याप्राप्यते सा जातिरिति । तथा पतञ्जलिरपि-स्मरति-“सति
मूले तद्विपाकोजात्यायुर्भोगाः” । इति । मूले-पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मशेषे प्रारब्धापरनाम-
के-इत्यर्थः। वसिष्ठः “न ह्यस्य विद्यते कर्म किञ्चिदाऽऽमौञ्जीबन्धनात्। अन्यत्रोदक-
कर्म-स्वधा-पितृसम्बन्धेभ्यः” इति। उदककर्म-पितृतर्पणम्। स्वधा श्राद्धम्। पितृ-
सम्बन्धं भूमिच्छत्रादिदानम्। दक्षः—
“जातमात्रःशिशुस्तावद्यावदष्टौ समा वयः।
स हि गर्भसमो ज्ञेयोव्यक्तिमात्रप्रदर्शकः ॥”
इति। समा वर्षाणि। व्यक्तिमात्रेण नतु कर्माधिकारित्वेन। ब्रह्मपुराणे “माता-
पित्रोरथोच्छिष्टं बालोभुञ्जीतशुची”-ति। एतेनान्यदीयोच्छिष्टभोजने दोष एव।
दक्षः—
“उपनीतस्य दोषोऽस्ति क्रियमाणैर्विगर्हितैः।
अप्राप्तव्यवहारोऽसौ बालः षोडशवार्षिकः ॥”
इति। एतेन धनप्रयोगेऽस्वातन्त्र्यमस्य दर्शितम्। न तु प्रायश्चित्ताभावः।

१७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २२१
गर्भाष्टमेषु-गर्भत आरभ्य गणनया येऽष्टमा वर्षा(१)स्तेषु। बहुवचनव्य-
क्तिभेदाभिप्रायेण। यदोद्गय(२)नादीनां समुच्चयस्तदैव। ब्राह्मणमुपनयेत्।
उपनयनकर्म्मणा योजयेत्। उपनयनन्नामाध्ययनार्थमाचार्यसमीपे येन कर्म्मणा
नीयते-(३)तदुच्यते। तथाचाहुः—
“गृहोक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः।
बालो वेदाय तद्योगाद्वालस्योपनयं विदुः॥”
इति। गर्भाष्टम इत्युपलक्षणम्। तथाच याज्ञवल्क्यः—
“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाऽब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्॥”
राज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम्॥
इति। गर्भाष्टम इत्याधानकालापेक्षया। अष्टम इतिजननापेक्षया। पृथगु-
पादानात्। अत्रेच्छया विकल्पमाहुः। उपनयनमेवोपनायनम्। स्वार्थे णिच्।
सैके इत्येकादश इत्यनुषक्तेनान्वितम्। विशान्द्वादश इत्यर्थः। अत्रोभयत्रापि
समस्तगुणभूतोऽपि गर्भशब्दोऽनुवर्त्तनीयः। गोभिलसंवादात्। यथाकुलम्।
कुलस्थित्या(४) केचिदुपनयनमिच्छन्ति। विशेषकालमाह आपस्तम्बः “वसन्ते
ब्राह्मणमुपनयीत। ग्रीष्मे राजन्यम्। शरदि वैश्यम्।” इति। वसन्त इत्या-
द्यधिकफलार्थम्। मनुरूपनयनमुपक्रम्य—
“ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे।
राज्ञोबलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे॥”
इति। ब्रह्मवर्चसं वृत्त-स्वाध्याययोः सम्पत्तिः। इहार्थिनः। ऐहिकार्थका-
मुकस्य। एवमापस्तम्बः—“सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामं, नवमे तेजस्कामं, दशमे-
ऽन्नाद्यकामं, मेकादश इन्द्रियकामं, द्वादशे पशुकामम्”इति। गौतमः “उपन-
यनं ब्राह्मणस्याष्टमे, नवमे पञ्चमे वा काम्यम्” इति। अत्राष्टमे नित्यमित्य-
र्थतः। अत्र विशेषः शुभकर्म्मनिर्णये—यथाह पौलस्त्यः।
“पञ्चमे षष्ठवर्षे तु सगर्भे सप्तमेऽपि वा।
गुरुशुक्रशशाङ्कानां विशुद्ध्याऽऽरम्भयेद्व्रतम्॥

(१) “वर्षोऽस्त्री भारतादौ च जम्बूद्वीपाब्दवृष्टिषु। प्रावृट् काले स्त्रियाम्भूम्नी”—ति
मेदिनी॥ “वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्” इत्यमरश्च॥
(२) तथाचाश्वलायनः-“उदगयन आपूर्यमाणपक्षे चौलकर्म्मोपनयनविवाहाः। सा-
र्वकालिकमेके विवाहम्” इति। व्याख्यातमेतदधस्तात् (२।२।१)॥
(३) येन कर्म्मणाऽध्ययनार्होभवति। तदुपनयनम्। अत्र देवलः-प्रथमं मातापितृ-
भ्याङ्गर्भाधानादिभिः संस्कृतोगर्भाष्टमे वर्षे तूपनयनार्होभवति। तत्रोपाध्यायः पिता।
गायत्री माता। एवमुपनीतोद्विपितृको द्विजातिरि”ति। द्विपितृकः-द्विमातापितृकः।
एकशेषादुपक्रमेद्वयकीर्त्तनात्॥
(४) स्थितिर्म्मर्यादा। मर्यादा धारणा स्थितिर्”—त्यमरः।

[२२२ | उपनयनविधिः । [ २ प्रपाठके]

यदात्वभीष्टमे वर्षे शुद्धिर्नास्ति बृहस्पतेः ।
अष्टमे वा, तथाप्येवं व्रततन्त्र न कारयेत् ॥”
इत्येवं गोचरशुद्ध्यादिकमत्रोपयुक्तं बहुपपादितमेवमहामहो०हर्षनाथशर्म्म-
कृते संस्कारदीपकेऽपीति ततएवावगन्तव्यं, ग्रन्थविस्तरभिया च नेहोपन्य-
स्तम् ॥ १ ॥
गर्भेकादशेषु क्षत्रियम् ॥ २ ॥
उपनयेदित्यनुवर्त्तते ऽन्यदुक्तमधस्तात् ॥ २ ॥ एवम्—
गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ ३ ॥
स्पष्टम् ॥ ३ ॥
यथोक्तकालेषूपनयनासम्भवे त्वाह—
आषोडशाद्वर्षाद्ब्राह्मणस्यानतीतः कालोभवत्याद्वाविंशात्
क्षत्रियस्याचतुर्विंशाद्वैश्यस्य ॥ ४ ॥
अत्राभिविधावाङ् न मर्यादायाम् ॥ “तेन(१) विना मर्यादा तेन सहेत्य-
( १ ) तच्छब्देनात्रावधिरुच्यते । तेन मर्यादार्थकत्वे पञ्चदशवर्षान्तादिरेवगौणका-
लोऽवगम्येत । न चेतदिष्टम् । यच्च यमवचनम्—
“पतिता यस्य सावित्री दशवर्षाणि पञ्च च ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण तथा राजन्यवैश्ययोः ॥
प्रायश्चित्तम्भवेदेषां प्रोवाच वदताम्वरः ।
विवस्वतः सुतःश्रीमान्यमोधर्म्मार्थतत्त्ववित् ॥
सशिखं वपनङ्कृत्वा व्रतङ्कुर्य्यात् समाहितः ।
हविष्यं भक्षयेदह्नं ब्राह्मणान्पञ्च सप्त वा ॥
एकविंशतिरात्रन्तु पिवेत्प्रसृतियावकम् ।
अतोयाचकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम् ॥”
इति । तत्पतितसावित्रीकत्वाभावेऽपि पञ्चदशवर्षोपरि प्रायश्चित्तविशेषोपदेशार्थम् ।
न पुनः पञ्च दशवर्षोपरि पतितसावित्रीकत्वमस्यार्थः । तथाविधवचनव्यक्तेरभावात् ।
लघुनः प्रायश्चित्तस्योपदेशाच्च । पतितसावित्रीकाणां हि व्रात्यस्तोमः क्रतुःप्रायश्चित्तम्म-
न्वादिभिरुक्तम् । राजन्यवैश्ययोश्चाविशेषात् । अत्रापि तथैवेत्याह—तथाराजन्यवैश्ययो-
रिति । तस्मात्पतिता यस्य सावित्रीत्यस्य यस्य सावित्रीग्रहणन्न सम्पन्नमित्यर्थः ।
अत्र सपादधेनुप्रदानं, व्रात्यस्तोमे तु सपादनवधेनूनामिति विवेचितमन्यत्र । अत्र विशे-
षश्चन्द्रकान्तभाष्ये द्रष्टव्यः ॥ स्वतन्त्रास्त्वेवाचक्षते-ब्राह्मणादीनामष्टमादिवर्षोपरि ( गौ-
णकाले ) महाव्याहृतिहोमरूप एव प्रायश्चित्तन्तथाच छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः—
“गौणेषु तेषु कालेषु कर्म्मचोदितमाचरेत् ।
प्रायश्चित्तप्रकरणप्रोक्तान्निष्कृतिमाचरेत् ॥”
इति । प्रायश्चित्तञ्च व्यस्तैः समस्तैश्च महाव्याहृतिभिर्होम एव प्रायश्चित्तप्रकरणे एवं

भिविधि” रिति परिभाषणादिह षोडशादिवर्षान्तः कालो गौणः । तथाच
“औपनायनिकः कालः परः षोडशवार्षिकः ।
द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः ॥”
इति ।
“विप्रस्य षोडशाद्वर्षाद्राज्ञो द्वाविंशतेः परम् ।
वैश्यस्याष्टत्रिकाद्वत्त्सावित्रीपतनं भवेत् ॥”
इति ।
“षोडशाब्देहि विप्रस्य राजन्यस्य द्विविंशतिः ।
विंशतिः स चतुर्थीच वैश्यस्य परिकीर्त्तिता ॥
इति चैवमादि ॥ ४ ॥
अतऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति ॥ ५ ॥
अतएतस्मात्कालादूर्ध्वन्त्रयोऽप्येते पतितसावित्रीका भवन्ति । स्वकाले
सावित्र्या-( गायत्र्या- ) मनूच्यमानायां ये पतन्ति-प्रायश्चित्तविशेषभागिनो
भवन्ति ते पतितसावित्रीका व्रात्याश्च भण्यन्ते ॥ ५

र्धम् । तथाच स्मरणम्—
“व्रात्याचार्यस्य भुक्तान्नं कृच्छ्रपादेन शुद्धयति ।
यश्चोपनयते व्रात्यान् त्रिभिः कृच्छ्रैः स शुद्ध्यति ॥”
इति । एवमुत्तरत्रापि बोद्धव्यम् । न याजयेयुरित्यविशेषात्पाकयज्ञैरपि ।
नैभिः सह विवहेयु-र्विवाह( सम्बन्धं )कुर्युः । विवाहयेयुरिति पाठे एभिः सह
विवाहसम्बन्धं न कारयेयुरिति व्याख्येयम् । एष्वपि कालेष्वनुपनीता एते त्रयो-
प्यकृतप्रायश्चित्ता उपनयनाद्यनर्हा भवन्तीति(१) परमार्थः । उपनयनप्रतिषेधादेव
सर्वत्र प्रतिषेधे सिद्धे यद्येकेन चिल्लोभादज्ञानाद्वोपनीताः स्युस्तथापि नोत्तराणि
कर्म्माणि पतितसावित्रीकाणाङ्कुर्य्यादिति सर्वेषाम्पाठः क्रियते ॥ ६ ॥
यदहरुपेष्यन्माणवको भवति प्राग एवैनन्तदहर्भोजयन्ति
कुशलीकारयन्त्याप्लावयन्त्यलङ्कुर्वन्त्यहतेन
वाससाऽच्छादयन्ति ॥७॥
यदहर्यस्मिन्नहनि । अत्यन्तसंयोगे(२) द्वितीया ( पा० २।३।५ ) उपैष्यन्-
उपनयनं कारयिष्यन् । माणवको माणवोऽनधीतवेदः । स्वार्थेकन् । तथा च
कात्यायनः—
“अनुचोमाणवो ज्ञेय एणः कृष्णमृगः स्मृतः ।
रुरुर्गौरमृगः प्रोक्तस्तमुनिः शण उच्यते ॥”

( १ ) तथाच श्रुतिः “स्वकालेऽनुच्यमानया सावित्र्या ये पतन्ति प्रायश्चित्तिनो
भवन्ती”ति । स्मृतिः “पतितसावित्रीकेषूपपातकम्” इति । याज्ञवल्क्यः—
“आषोडशादाविंशाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् ।
ब्रह्मक्षत्रविशाङ्काल औपनायनिकः स्मृतः ॥
अत ऊर्ध्वम्पतन्त्येते सर्वधर्म्मबहिष्कृताः ।
सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमादृते क्रतोः ॥”
इति । मनुः—
“नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हिचित् ।
ब्राह्मान्यौनांश्च सम्बन्धान्नाचरेद्ब्राह्मणः सह” ॥
इति । विधिवद्यथाशास्त्रम्पूतैरकृतप्रायश्चित्तैः । ब्राह्मान्वेदाध्यापनकृतान् । यौनान् ।
विवाहादीन् । एवञ्च व्रात्यस्तोमनामके यागे कृते उपनयनाद्यधिकारो नतूपनयनस्थान
एवात्र व्रात्यस्तोम इति युक्तम् । तस्य प्रायश्चित्तरूपस्य संस्कारकत्वेमानाभावादिति ।
आपस्तम्बः “अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपनयनम्” इति । अदुष्टकर्मणां पतनीयकर्मभिर-
दूषितानाम् ।
( २ ) कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया विधीयते । तत्र च गुणक्रियाद्रव्यैरभावेन चेति
सूत्रशेषो भाष्यादौ । तेषु गुणेन-मासङ्कल्याणी, क्रियया-मासमधीते, द्रव्येण-मास

इति । अनृचो वेदशून्यः । प्रग एव प्रातरेव । “सायं साये प्रगे प्रातरि”-
त्यमरः । एनं-माणवकं, भोजयन्ति-इत्युक्त्याऽत्र शङ्का न कार्येत्युपदिशति ।
भोजनञ्चात्र गोदुग्धादेरेव । तथा च श्रुतिः “पयोव्रतो ब्राह्मणो भवति यवागू-
व्रतो राजन्य आमिक्षाव्रतोवैश्य.” इति । व्रतमाहारः । तथा च गृह्यान्तरम्-
“पयोयवाग्वामिक्षाहाराः क्रमशोद्विजातीनाम्” इति । यवागूक्ता ( १-७-२०)
आमिक्षा शृतोष्णे क्षीरे दधियोगेन कठिनं द्रव्यम् । तथा च श्रुतिः “तप्ते पय-
सि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा भवति वाजिभ्योवाजिनम्” इति । अभि-
धानञ्च “आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः” इति ( अमरः )
वाजिनमतिरिच्यमानं तत्पय उच्यते ॥ कुशलीकारयन्ति मुण्डयन्ति “क्षौरन्तु
भद्राकरणम्मुण्डन वपनन्त्रिषु” इत्यमरः । भद्राकरणं कुशलीकरणमित्यनर्था-
न्तरम् । अत्र शिखा न धार्या-
“एते लूनशिखास्तस्थु कोमलैर्दन्तकुड्मलैः ।
कुशकाशा विराजन्ते वटवः सामगा इव ॥”
इति विष्णुपुराणपर्यालोचनात् । समावर्त्तने “शिखाववर्ज्जमि”ति विशेषोप-
देशाच्च । आप्लावयन्ति-स्नापयन्ति । आप्लावनञ्चेदं घटत्रयाम्बुना । तथा च
गृह्यासङ्ग्रहः “स्नानञ्चतुर्भिः कलशैः प्लावनन्तु त्रिभिर्घटैरि”ति । अलङ्कु-
र्वन्तिकेयूरकटककुण्डलादिभिर्यथालाभम् । अहतेनेति । अत्र गृह्यासङ्ग्रहः-
“सकृद्धौतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् ।
अहन्तन्तद्विजानीयाद्दैवे पैत्रे च पावनम्” ॥
इति । वाससेत्येकवचनादिदमधरीयमिति द्रष्टव्यम् । उत्तरीयन्तु उपरि-
ष्टाद्यदजिनं सूत्रयिष्यति तदेव स्यात् । सर्वत्र बहुवचननिर्देशात्कर्त्तुरनियमः ।
अत्र भाष्यकृतः-“अग्निहोत्रञ्जुहोति यवागूंम्पचती”ति वत् अत्राप्यार्थक्र-
मेण शाब्दक्रमोल्लङ्घनमिति प्रथमं वपनमनन्तरं स्नानमथभोजनमिति क्रमः ।
ज्योतिषे भोजनानन्तरं वपननिषेधात् । तथाहि-
“न स्नानमात्रगमनोन्मुखभूषितानामभ्यक्तभुक्तरणकालविवासनानाम् ।
सन्ध्या निशाकुजदिने च तिथौ च रिक्ते क्षौरं हितं न नवमेऽह्नि न चापि षष्ठ्या-
म्” इत्याहुस्तन्न-अदृष्टार्थक्रमस्य ज्योतिश्शास्त्रविरोधेनानपवादात् । दृष्टान्ते
त्वन्यथाऽनुपपत्त्या तथा कल्प्यते । प्रकृते निषेधस्यान्यक्षौरविषयत्वेनाप्युपपत्ते-
रन्यथा रोहिण्यादौ नववस्त्रधारणनिषेधात्तत्र विवाहविधेरानर्थक्यं स्यान्न स्या-
च्च रविवारादौ उपनयनन्तत्र क्षौरनिषेधात् । अत एव “ब्राह्मणान् भोजयेत्तं च
पर्युप्तशिरसमलङ्कृतमानयन्ती”ति पारस्करेऽपि भोजनानन्तरमेव मुण्डनन्द-
र्शितमिति । धीरपद्धतिस्वरसोऽप्येवमेवेति महामहो० मुरारिमिश्राः प्राहुः ॥७॥
२६ गो० गृ०सू०

:
म - रो - मृ - गाः
Look at the characters:
म (ma)
रो (ro)
मृ (mṛ) - 'म' with 'ऋ' matra!
गाः (gāḥ) - 'ग' with 'आ' matra and visarga!
Yes, "मरोमृगाः" (maromṛgāḥ)!
Amarakosha says: "रोहिताश्चमरो मृगाः" !
So in L31: "रोहिताश्चमरोमृगाः" इति ।
Not 'ष्ट्राः'! It is definitely "रोहिताश्चमरोमृगाः" इति ।!

Now check L31 continued:
तत्र एणश्चारुनेत्र इत्येवं जातिभेदख्यापकन्तद्व्याख्यानञ्चा-
मरविवेके महेश्वरेण कृतम् ॥
Wait, let's read carefully:
"तत्र एणश्चारुनेत्र इत्येवं जातिभेदख्यापकन्तद्व्याख्यानञ्चा-"
मरविवेके महेश्वरेण कृतम् ॥
Wait: जातिभेदख्यापकन्तद्व्याख्यानञ्चा-
मरविवेके महेश्वरेण कृतम् ॥
Let's check every character:
त (ta) त्र (tra)
ए (e) ण (ṇa) श्चा (ścā) रु (ru) ने (ne) त्र (tra)
इ (i) त्ये (tye) वं (va

इति । विकल्पः शक्त्यपेक्षया कुलकल्पापेक्षया वा ॥ ९ ॥
मुञ्ज-काश-तामुन्योरशनाः ॥ १० ॥
तमुनिः शणः । रशना मेखला । “रशना मेखला काञ्ची”त्यमरः ।
अन्यत्पूर्ववत् । मनुः—
“मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला ।
क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥
मुञ्जालाभे तु कर्त्तव्या कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।
त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा ॥”
इति । त्रिवृत् नवगुणीकृता त्रिवृतेति प्रथमान्तम् “आपश्चैव हलन्ता-
नाम्” इति टाप् । एकेन ग्रन्थिनेत्यादीच्छया विकल्पः । उपलक्षणे तृतीया
( पा० २।३।२१ ) अत्र श्लक्ष्णा-मसृणस्पर्शा। मूर्वा-वल्लीविशेष. “दुग्ध (ध)
मरुरि”ति प्रसिद्धा । तेन निर्मिता मौर्वी ज्या । [धनुर्गुणः ] तस्यैव सतो मेख-
लायां विनियोगः । मुञ्जालाभे-मुञ्जाद्यभावे । अश्मन्तकः कुशसदृशतृणविशे-
षः । बल्वजाः “शावय” इति प्रसिद्धाः । ग्रन्थौ प्रवरसाम्येन व्यवस्थितोविकल्प
इति सुरारिमिश्राः (१) प्राहुः ॥ १० ॥
पार्ण-बैल्वा-ऽऽश्वत्था दण्डाः ॥ ११ ॥
पार्णः पालाशः “पलाशे किंशुकः पर्णोवातपोत” इत्यमरः । बिल्वाश्वत्थौ
प्रसिद्धौ । पालाशादयः क्रमेण ब्राह्मणादीनान्दण्डाः प्रशस्ता इत्यर्थः । तथा च
पारस्करः “पालाशो ब्राह्मणस्य दण्डो बैल्वो राजन्यस्यौदुम्बरो वैश्यस्य सर्वे
वा सर्वेषाम्” । इति । एषामभावे सर्वेषां सर्वे यज्ञियाः । औदुम्बर इति कुल-
कल्पभेदेन । स्मृतिः—
“धारयेद्वैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तिकौ द्विजः ।
यज्ञार्हवृक्षजं वाऽथ सौम्यमव्रणमेव च ॥”
इति । मनुः—
“केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः ।
ललाटसम्मितो राज्ञः स्यान्नासासम्मितो विशः ॥”
इति । केशस्य ललाटोर्ध्वकेशजन्मस्थानस्यान्तः केशान्तः। एवञ्चोर्ध्वस्थित-
स्य पुरुषस्य भूमितस्तत्पर्यन्तपरिमाणंतो ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः । भ्रमध्य
सम्मितो राज्ञः । नासाग्रसम्मितो वैश्यस्येत्यर्थः । यत्तु-केशान्तिकः कर्णसमीप-
( १ ) अत्र कुल्लूकभट्टः । अत्र च वाशब्दनिर्देशाद्ग्रन्थीनां न विप्रादिभिः क्रमेण
सम्बन्धः । किन्तु सर्वत्र यथाकुलाचारं विकल्पः । ग्रन्थिभेदश्चायं मुख्यामुख्यापेक्षासम्भ-
वाद्गृहीतव्यः ॥ इति ॥

केशमूलपर्यन्त इति कस्यचिद्व्याख्यानन्तन्न तथासति ब्राह्मणक्षत्रिययोस्तस्य
तुल्यपरिमाणत्वेन पृथगुपदेशानर्थक्यापत्तेरिति बोध्यम् । तथा—
“ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।
अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचानाग्निदूषिताः ॥”
इति । ऋजव इति—अम्रादन्यत्र । “यूपवक्रा” इति गौतमेन नताग्रत्वस्य
विधानात् । अव्रणा अच्छिद्राः । सौम्यदर्शनाः । अतिस्थौल्यादिनाऽभयानकाः ।
अनुद्वेगकारा स्वरूपेणाभीषणा इति मुरारिः । अदुःखदाः परेषामघातुकाना-
मिति वयम् ॥ ११ ॥
इदानीमुक्तानां वसनानां व्यवस्थामुपदिशति—
क्षौमंꣳशाणं वा वसनं ब्राह्मणस्य,
कार्पाशं क्षत्रियस्याऽऽविकं वैश्यस्य ॥ १२ ॥
ऋज्वर्थं सूत्रम् ॥ १२ ॥
एतेनैवेतराणि द्रव्याणि व्याख्यातानि ॥ १३ ॥
एतेनैवानुसारेण । इतराणि अजिन-वसन-दण्डाख्यानि । व्याख्यातानि
त्रयाणां यथाक्रमेणोक्तानि ॥ तथाच-ऐणेयमजिनं, मौञ्जी रशना, पार्णोदण्डश्च
ब्राह्मणस्य, रौरवमजिनं, काशी रशना, वैल्वोदण्डश्च क्षत्रियस्य, आजमजिनं,
शाणी रशना, आश्वत्थोदण्डश्च वैश्यस्येति सिद्धम् ॥ १३ ॥
अलाभे वा सर्वाणि सर्वेषाम् ॥ १४ ॥
अलाभे—स्वस्वजात्युक्तवसनादीनामसम्पत्तौ । सर्वाणि क्षौमादीनि वस-
नादीनि सर्वेषां भवन्ति यथालाभम् । अत एव वसिष्ठः “सर्वेषान्तान्तवमर-
क्तम्” इति । अरक्तं विकृतरक्तरहितं, कौशुम्भन्तुप्रशस्तं, तथाच गौतमः “स-
र्वेषां कार्पासमविकृतं, काषायमप्येके” इति ॥ १४ ॥
पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितोभवति ॥ १५ ॥
निगद्व्याख्यातमेतत् ॥ १५ ॥
“अग्ने व्रतपत” इति हुत्वा पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु
प्राङाचार्योऽवतिष्ठते ॥ १६ ॥
( मं० ब्रा० १।६।९—१३ )
“यथा पाणिग्रहणे तथा चूडाकरणे चोपनयने” (१।९।२८) इत्यतिदेशा-
दुपनयनकर्म्मणः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिश्चतस्र आहुतयो भवन्ति,
तदाहुतिचतुष्टयं कृत्वा “अग्ने व्रतपत” इत्येवमादिभिः पञ्चभिर्म्मन्त्रैः [ अ-
नादेशादाज्येन ] पञ्चाहुतीश्च हुत्वा आचार्यः पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्

प्राङ्मुखः अवतिष्ठते-ऊर्ध्वस्थितोभवेत् । “हुत्वाऽऽचार्योऽवतिष्ठते”इति क्त्वा
श्रवणात् कर्तृन्तरानुपदेशाच्च होमोऽयमाचार्यकर्तृक एव । मन्त्रास्तु माणव-
कपठनीया “व्रतञ्चरिष्यामी”ति मन्त्रलिङ्गात् । नचेदानीं वेदपाठे तस्यानधि-
कारः । उपनयनकर्मणः पूर्वमेव तथा स्यान्न तूपनयनकर्म्मण्यपि । मेखलामन्त्रे
तत्कर्तृकपाठस्य सर्वसम्मतत्वात् । अन्यपठितमन्त्रेणान्यकर्तृकक्रियायाश्चाश्मा-
रोहादौ बहुत्र दर्शनान्न किञ्चिदेतत् । कौमुदी—नारायण—शूलपाणि—हार-
लताप्रभृतयोऽप्येवम् [१] ॥ १६ ॥
अन्तरेणाग्न्याचार्यौ माणवकोऽञ्जलिकृतोऽभिमुख
आचार्यमुदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १७ ॥
अत्रावतिष्ठत इत्यनुषञ्जनीयम् । अन्तरेणेति मध्यार्थेऽव्ययम् । तथाचा-
मरः

: there is a 'ज', is there a dot? No dot. It's printed as "अनुषजनार्थश्चकारः" or "अनुषञ्जनार्थश्चकारः").

Let's check line 16:
"मङ्गल्ये दक्षिणाभिमुखेन क्रियापत्तेरिति भाष्यकृतः । अवस्था य । ऊर्ध्वःस्थित्वा ।"
Wait, "क्रियापत्तेरिति" or "क्रियाप्रवृत्तेरिति"?
Look at L16:
"मङ्गल्ये दक्षिणाभिमुखेन क्रियापत्तेरिति" ->
क्री (kri)
या (yā)
प (pa)
त्ते (tte)
रि (ri)
ति (ti)
Yes, "क्रियापत्तेरिति" (kriyā-āpatteḥ iti = because the action would fall/occur facing south, which is inauspicious). "मङ्गल्ये दक्षिणाभिमुखेन क्रियापत्तेरिति भाष्यकृतः" - brilliant Sanskrit logic! Facing south in an auspicious rite would be an āpatti (undesirable occurrence).

Line 16-17:
"अवस्था य । ऊर्ध्वःस्थित्वा । मन्त्रवान्-अध्ययनयुक्तः ।"
Wait, "ऊर्ध्वःस्थित्वा" or "ऊर्ध्वं स्थित्वा"?
Look at L16: "ऊर्ध्वःस्थित्वा" -> "ऊ र्ध्वः स्थि त्वा" (there

(द् + ग) or द् with virama?
Look at: आ ङ् प ू र् व ा द् ग म े स ्
Wait, it has a horizontal-ish stroke below द्, which in some fonts is just virama! But does it look like 'दू'? In many Nirnaya Sagar / Chowkhamba fonts, virama under द curves down-right like a little tail, often transcribed as द् or दू. But grammatically it is आङ्पूर्वाद् गमेः (ablative of आङ्पूर्व + गम्). It's clearly a virama on द! Wait, look at:
आङ्पूर्वाद्गमेस्ताच्छीलिकस्तृन्प्रत्ययः
Let's write आङ्पूर्वाद्गमेस्ताच्छीलिकस्तृन्प्रत्ययः (or if it's printed as दू, wait, is there an actual standalone ू? No, it's attached to द: द्). It is definitely द्गमेस्!
Wait, look at Note 2:
अत्राङ्पूर्वाद्गमेलिङर्थे
Same ligature द्ग!

Let's check L2:
न्त्रा' आगमनशीलेन(१) ब्रह्मचारिणा । वयं 'समगन्महि' सङ्गच्छेमहि(२) ।
Wait, look at the beginning of L2:
न्त्रा' आगमनशीलेन(१)
Before न्त्रा, is there something?
It starts with: न्त्रा' आगमनशीलेन(१)

२३२ उपनयनविधिः । २ प्रपाठके-
पृच्छति । अत्र क इति नामविषयकः प्रश्नः । नामेति प्रसिद्धार्थकम् अव्ययम् ।
तथा च प्रसिद्धं नाम पृच्छति । कोऽसीति सूत्रार्थः ॥ २२ ॥
किं कृत्वा—
अभिवादनीयं नामधेयङ्कल्पयित्वा ॥ २३ ॥
अभिवादनं-पादोपसङ्ग्रहणम् । सम्भाषणं वेति चन्द्रकान्तः । “समे तु
पादग्रहणमभिवादनमित्युभे” इत्यमरः । तदर्थमभिवादनीयम् । नामधेयत्वेन
( पा० १।१।७५ वा० ) वृद्धत्वाच्छः ( पा० ४।२।११४ ) तस्यानीयर् ( पा०
४।४।२ ) कल्पयित्वेति वचनात्तदानीमेवाचार्येण तत्कल्पनमायाति । अभिवा-
दनीयमितिकरणात्सर्वत्रैवाभिवादने ब्रह्मचारिणाऽऽचार्यकल्पितेनैव नाम्ना
व्यवहरणीयमिति बोधयति ॥ २३ ॥
अभिवादनीयनाम विशिनष्टि—
देवताश्रयं वा नक्षत्राश्रयं वा ॥ २४ ॥
आद्यं यथा—“विष्णुशर्म्मनामा(१)सी”ति । द्वितीयं यथा—“फाल्गुनश(२)-
र्म्मनामासीः'ति ॥ २४ ॥
गोत्राश्रयमप्येके ॥ २५ ॥
तद्यथा “कौशिकशर्म्मनामासी-”ति ॥ २५ ॥
ततो माणव(३)केन “ॐ अमुकनामाऽस्मी—”त्याचार्यकल्पिते नाम्नि
कथिते—
उत्सृज्यापामञ्जलिमाचार्योदक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं
साङ्गुष्ठं गृह्णाति—“देवस्यते सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बा-
हुभ्याम्पूष्णोहस्ताभ्याꣳहस्तं गृह्णाम्यसा(४)-
वि”—ति ॥ २६ ॥
( मं० ब्रा० १।६।१८ )

( १ ) अत्र नामधेये “शर्म्मान्तं ब्राह्मणस्ये”ति मानवं वचनं मानं, विशेषविचारस्तु-
नामद्वैतप्रकरणे द्वैतनिर्णये द्रष्टव्यः ।
( २ ) नक्षत्रपदेन यन्मास्युपनयनन्तत्समाख्यापकमेवेति केचिदाचक्षते ॥ केचित्तु
शतपदचक्रानुसारिजन्मनक्षत्राश्रयन्नामाहुस्तत्तुच्छं तस्यगुह्यत्वस्यागमेऽप्यभिधानात् ।
तथाचशारदातिलकटोकायां राघवभट्टोद्धृतम् “जन्मनक्षत्रयोन्या नौ मारणानि यथातथम् ।
कृतानि न चिरेणैव सिद्धिदानि महेश्वरी” तिवचनम् ॥
( ३ ) अत्र “कोनामासि”? “असौनामास्मी”त्येवं ब्राह्मणे सहैव द्वयं पठ्यते ।
विनियोगोऽपि पृथगेव बौद्धेश्वरादिपद्धतिषु पठ्यते । “ॐ विष्णुशर्म्मनामास्मी”त्येवं
वाक्याभिलापश्च । सूत्रकृता तूत्तरवाक्यस्यानभिधाने कारणं मृग्यम् ॥
( ४ ) अस्य ह्रस्य अश्छान्दसः ( पा० ८।२।३३ वा० ) ॥

An exact, line-by-line transcription of the provided page:

पाणिं "माणवकस्ये"ति शेषः । ग्रहणमन्त्रमाह "देवस्यत" इति । अत्रा-
साविति स्थाने माणवकस्य स्वकल्पितन्नाम सम्बोधनान्तं प्रयोक्तव्यम् । एवमग्रेऽपि ।
नारायणवीरेश्वरादयोऽप्येवम् । अत्र माणवकस्यापि जलाञ्जल्युत्सर्ग आचा-
र्यस्यैवावगन्तव्योऽविशेषेणोपदेशात् । मन्त्रार्थस्तु—हे 'असौ ! विष्णुशर्म्मन् !
'तव' हस्तं 'सवितुर्देवस्य' 'प्रसवे' अभ्यनुज्ञाने (१)सति । "अश्विनो"र्देवभि-
षजोः । 'बाहुभ्यां' 'पूष्णः' पूषापिष्टाद(२)इत्येवं ख्यातस्य देवविशेषस्य 'हस्ता-
भ्याम्' अहम् आचार्यस्तव 'हस्तं' करं 'प्रतिगृह्णामि' । अत्र सर्वत्र स्वत्वं ३()-
षष्ठ्यर्थस्तत्प्रत्ताभ्यामित्यर्थः ॥ १८ ॥ इति ॥ अत्र मन्त्रपाठानन्तरं हस्तग्रहणं
बोद्धव्यमिति (४)भा

२३४ उपनयनविधिः। [ २ प्रपाठके
णावकस्य नाम गृह्णीयात् । एवमग्रेऽपि (३२सू०) असावित्यत्र प्रथमान्तमिति
विशेषः । मन्त्रोयथा— “प्राणानाङ्ग्रन्थिरसि माविस्रसोऽन्तक इदन्ते परिददा-
म्यमुम्” इति ॥ २० ॥ अस्यार्थः ।
हेनाभे ! अस्य ब्रह्मचारिणस्त्वं ‘मा विस्रसः’(१) मा विस्रंसिष्यसि । स्व-
स्थानान्न चलिष्यसि । यस्त्वं ‘प्राणानां’ देहधारकवायूनां ‘ग्रन्थिः’ प्रतिबन्धः ।
‘असि’ भवसि । तथा हे ‘अन्तक !’ यम ! ‘इदम्’ अस्य ब्रह्मचारिणः शरीरम्
‘अमुम्’ ब्रह्मचारिणञ्च ‘ते’ तुभ्यं ‘परिददामि’ समर्पयामि । त्वयि समर्पित
एष रोगजरामरणादिकन्नानुप्राप्नुयादिति ॥ २० ॥ २८ ॥
उत्सृप्य नाभिदेश-‘‘महुर’’ इति ॥ २९ ॥
( मं० ब्रा० १।६।२१ )
उत्सृप्य—नाभेरूर्ध्वङ्करन्नीत्वा नाभिदेशं-तत्समीपदेशम्(२) । जठरमिति
तदर्थः । मन्त्रलिङ्गात् । अहुरशब्दस्य जठराग्निवाचकत्वाम्नानात्तमभिमृशेदित्य-
नुवर्त्तते । एवमग्रेऽपि । मन्त्रस्तु—
‘‘अहुर इदन्ते परिददाम्यमुम्’’ ॥ २१ ॥ इति । अस्यार्थः । हे ‘अहुर’
जठराग्ने ! इदमित्यादिपूर्ववत् । गुणविष्णुस्तु-अहुरिर्नाम वायुः । तस्यामन्त्रणे
हे अहुरे ! इत्येवं व्याख्यातं(३) ॥ २१ ॥ २९ ॥
उत्सृप्य हृदयदेशं ‘‘कृशन’’ इति ॥ ३० ॥
( मं० ब्रा० १।६।२२ )
कृशनोहृच्छयः पुरुषः । तथाच श्रुतिः । ‘‘स चापर आत्मा हृदी-”ति ।
मन्त्रस्तु-‘‘कृशन इदन्ते परिददाम्यमुम्” इति ॥ २२ ॥ अर्थः पूर्ववत् ॥३०॥
दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वालभ्य “प्रजापतये त्वा
परिददाम्यसावि”-ति ॥ ३१ ॥
( मं० ब्रा० १।६।२३ )
असाविति-सम्बोधनान्तनामग्रहणम् । एवमग्रेऽपि । मन्त्रार्थः स्पष्ट एव ३१
सव्येन सव्यं “देवाय त्वा सावित्रे परिदाम्यसावि-”ति ॥ ३२ ॥
( मं० ब्रा० १।६।२४ )
( १ ) ‘‘स्रंसुअधः पतने” ( भ्वा०आ० ) द्युतादिः । ‘‘माकि लुङ्-” ( पा० ३।३।
१७५ ) सर्वलकारापवादः । ‘‘द्युभ्यो लुङि” ( पा० १ । ३ । ९३ ) इति परस्मैपदे द्युतादि-
त्वात् ( पा० ३।१।५५ ) चलेरङि नलोपः ( पा० ६।४।२४ ) ।
( २ ) सामीप्यलक्षणया ‘‘वटे गावः सुशेरत” इति वत्प्रयोगोऽयम् । तेन नाभ्युपरि-
देश उक्तो भवति मध्यमपदलोपिसमासात् ।
( ३ ) अत्र षष्ठ्यादेशे यलोपः । ( पा० ८।३।१९ ) ।

सव्यमित्यत्रांसमित्यनुषज्यते । स्पष्टमन्यत् ॥ मन्त्रार्थोऽपि स्पष्ट एव ॥३२॥
अथैनँ सम्प्रेष्यति-“ब्रह्मचार्यस्यसावि-”ति ॥ ३३ ॥
( मं० ब्रा० १।७।२५ )
अथेति पूर्वप्रकृतार्थम् । अथ पूर्वकृतमंसयोर्गृहीतमेवैनं माणवकं सम्प्रेष्यति
समादिशत्याचार्यः । कि ? “ब्रह्मचार्यस्यसावि”ति । अस्यार्थः हे असौ !
माणवक ! इतः प्रभृति त्वं 'ब्रह्मचारी' तन्नामानुरूपकर्मा(१) ‘असि’ भवसि ।
अतोब्रह्मचर्यनियमं मधुमांसवर्जनादिकं त्वया आ ब्रह्मचर्यपरिसमाप्तेः पाल-
नीयमिति ॥ ३३ ॥
अथापरमतिदिशति—
समिधमाधेह्य-पोऽशान-कर्म्मकुरु-मा दिवा स्वाप्सीरिति ॥ ३४ ॥
( मं० ब्रा० १।६।२६ )
यत्तु वक्ष्यति अस्तमिते समिधमादधातीति । तां समिधं सायं प्रातराधेहि।
अग्नयेऽर्पय । यच्च श्रुतावभिहितं “तस्माद्वा-एतदन्नमशिष्यन्पुरस्ताच्चोपरिष्टा-
च्चाद्भिः परिदधा(२)ति” इति । तदिदमादिशति “अपोऽशाने”ति । अप-
उदकम् । अशान-भक्षय । भोजनात्पुरस्तादुपरिष्टाच्चेत्यर्थः । मन्त्रौ तु-शाखा-
न्तरादुपादेयौ “अमृतोपस्तरणमसि स्वाहे”ति पुरस्तात् । “अमृताऽपिधान-
मसि स्वाहे” त्युपरिष्टात् । अन्यच्च-यत्किञ्चिद्विदितं गुरुशुश्रूषादि कर्म्मत्त-
त्कुरु । इत्यपर आदेशः । दिवा-दिवसे । मा स्वाप्सीः । शयनम्मा कार्षीरिति ।
गुरुणा ह्येवमादिष्टो ब्रह्मचारी सर्वत्रैव “बाढमि”ति “ओमि”ति वा ब्रूयात् ।
एवञ्चादेशमनुपालयेदाब्रह्मचर्य्यम् । तदाहकर्म्मप्रदीपः—
“ब्रह्मचारी समादिष्टोगुरुणा वृतकर्म्मणि ।
बाढमोमिति वा ब्रूयात्तत्तथैवानुपालयेत् ॥” इति ॥ ३४ ॥
उदगग्नेरुत्सृप्य प्राङाचार्य उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥३५॥
उदक्-उत्तरस्यान्दिशि । प्राङ्-प्राङ्मुखः । एवमग्रेऽपि ॥ ३५॥
प्रत्यङ् माणवकोदक्षिणजान्वक्तोऽभिमुख आचार्य्यमुदगग्रे-
ष्वेव दर्भेषु ॥ ३६ ॥
माणवकस्तु-दक्षिणजान्वक्तः । दक्षिणं जानु अक्तं भूमिगतं यस्य स
तथाभूतः । “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) गत्यर्थत्वात्क्त-
( १ ) ब्रह्मवेदस्तदध्ययनार्थं व्रतमपि लक्षणया ब्रह्मोच्यते । तच्चरत्यनुतिष्ठतीति
ब्रह्मचारी । ताच्छील्यार्थे ( पा०३।२।७८ ) णिनिप्रत्ययः । उपधावृद्धिः ( पा०७।२।११६ )
सततकरणञ्च ताच्छील्यम् ।
( २ ) परिधानमिहोपस्तरणमावरणञ्च मन्त्रलिङ्गादेव ।

रिक्तः (पा० ३।४।१२) भूगतदक्षिणजानुः । आचार्याभिमुखः । प्रत्यङ्मुखः ।
उदगग्रेषु दर्भेषूपविशति । उदङ्-अग्नेरुत्तरत एव ॥ ३६ ॥
अथैनं त्रिः प्रदक्षिणं मुञ्जमेखलां परिहरन् वाचयति- "यं दुरु-
त्परिबाधमाने-"ति । "ऋतस्य गोप्त्रीति च ॥३७॥
( मं० ब्रा० १।६।२७-२८ )
अथ-अनन्तरमेव । उपविष्टमेव । एनं-माणवकं परिहरन्-परिवेष्टयन्
कटिप्रदेशे प्रादाक्षिण्येन त्रिवेष्टयन्(१)। परिवेष्टनावृत्तावपि मन्त्रवाचनं सकृदेव
"एकद्रव्ये कर्मावृत्तौ सकृन्मन्त्रवाचनमि"-त्युपनिदर्शनान् । मन्त्रौ यथा-
"इयन्दुरुक्तात्परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनतीम आगात् ।
प्राणापानाभ्यां बलमाहरन्ती स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम् ॥३७॥
ऋतस्य गोप्त्री तपसः परस्वी घ्नती रक्षः सहमाना अरातीः ।
सा मा समन्तमभिपर्येहि भद्रे ! धर्त्तारस्ते मेखले मा रिषाम" ॥२८॥
इति । अनयोरर्थः-ब्रह्मचारी ब्रूते-'इयं' प्रत्यक्षा मेखला मौञ्जी(२) 'नः'
अस्मान् । 'आगात्' आगता । किङ्कुर्वती ? 'दुरुक्तात्' असम्बद्धप्रलापादितः
बाल्यकृतात् 'परि' सर्वतो 'बाधमाना' निवारयन्ती । 'पवित्रम्' अपि 'वर्णं'
ब्राह्मणादिकं 'पुनती' द्विजत्वसम्पादनेन पावयन्ती । तथाच स्मृतिः-"मातुर्य-
दग्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिबन्धनात्" इति । पुनश्च प्राणापनाभ्यां' प्राणापा-
( १ ) अत्र 'मेखलां बध्नीते" ( पा० २।२।८।१० ) इत्यादि परशाखीयगृह्यसूत्र-
व्याख्यायां हरिहरमिश्राः । "ततोमेखलाम्मौञ्जीयादिकां वक्ष्यमाणलक्षणां बध्नीते (आ-
चार्यः) कटिप्रदेशे त्रिवृतां प्रवरसंख्याग्रन्थियुतां प्रादक्षिण्येन परिवेष्टयति । इयमित्यादि-
मन्त्रेण माणवकपठितेन । ( मन्त्रलिङ्गात् ) एवं गदाधरभाष्येऽपि-तत अचार्य्योमाणवक-
कट्यां मेखलां रसनां बध्नीते । अत्रैवं बन्धनम् । आचार्य्यस्त्रिगुणाम्मेखलामादाय माणव-
कस्य वटोः कटिप्रदेशे प्रादक्षिण्येन त्रिवेष्टयति । तृतीये वेष्टने ग्रन्थयस्त्रयः पञ्च सप्त वा का-
र्याः । तदुक्तम्- "त्रिवृता मेखला कार्या त्रिवारं स्यात्समावृता । तद्ग्रन्थयस्त्रयः कार्याः
पञ्च वा सप्त वा पुनः॥" इति । अत्र प्रवरसंख्यायां नियमः । त्र्यार्षेयस्य ग्रन्थित्रयं, पञ्चा-
र्षेयस्य पञ्च । सप्तार्षेयस्य सप्तेति गर्गपद्धतौ । वृद्धाचारोऽप्येवमेव । आचार्य्यकर्तृकं
मेखलाबन्धनं, कुमारस्य मन्त्रपाठः इति वासुदेव-मुरारिमिश्र-जयराम-हरिहराः । इत्या-
दि ॥ तदित्थं कटिशब्दस्य स्कन्धपरत्वं व्यवस्थापयन्तस्तदर्थं सुधा क्लिश्यन्तः प्रति-
समाहिता वेदितव्याः ।
( २ ) उपलक्षणमेषा यथावर्णं मौर्व्यादेः । मेखलेति कटिप्रदेशस्थाया रसनाया नाम
तथाच हेमः "मेखलाऽद्रिनितम्बे स्याद्रशनाखड्गबन्धयोरि"ति । "स्त्री कट्यां मेखला
काञ्ची'त्यमरश्च । स्त्री-स्त्रीलिङ्गाभिधायि । तथाच कटिबन्धनं मेखलेति सर्वसम्मतम्॥ तत्र
तच्च सप्तेति समाख्यया सप्तहस्ता सा भवति माणवकहस्तेनेति बोध्यम् । तथाच स्मर-
न्त्यपि-"मेखला सप्तहस्ता स्यात्" इति ।

भ्यः(१) । 'बलम्' वीर्यम् 'आहरन्ती' आनयन्ती । ( आहृत्य स्थापयन्ती )
स्वसा' स्वसृवद्धिता(२) । 'देवी' दीप्तिमती । अत एव 'सुभगा' सौभाग्यप्रदा ।
सर्वलोककाम्येति गुणविष्णुः ॥ २७ ॥
हे 'भद्रे !' शोभने ! 'मेखले !' या त्वं ब्रह्मचारिसम्बन्धिनः 'ऋतस्य'
सत्यस्य यज्ञस्य(३) वा 'गोप्त्री' पालयित्री 'तपसः' ब्रह्मचर्यस्य 'परस्वी' सर्व-
स्वभूता(४) 'रक्षः' रक्षांसि । जातावेकवचनम् । 'घ्नती' विनाशयन्ती ।
अराती:(५) शत्रून् । 'सहमानाः' (६)अभिभवन्ती । सा एवम्भूतात्वं 'मा'
मां 'समन्तम्' समन्तात्(७) ( सर्वतः ) 'अभिपर्येहि' आभिमुख्येनागच्छ(८) ।
वेष्टयेत्यर्थः। यथा 'ते' तव 'धर्त्तारः' कटौ धारयितारोवयम् केनचित् 'मा रिषाम'
(९)मा हिंसिष्महि । ( हिंसिता मा भवेम ) इति ॥ २८ ॥
अथ कौपीनपरिधानं तज्ञोपवीतधारणञ्च । तत्र प्रथममाचम्य-ब्राह्मणेभ्यः
सपूगयज्ञोपवीतभाण्डाष्टतयदानमाजानिकाचारात् अत्र मानमुपनिषत्सु “अष्टौ
ब्राह्मणान्ग्राहयित्वा विद्या सिद्धिर्भवति” त्यसनुदाम्नायते । तदेतदत्रापि ब्राह्म-
णेभ्यः पूर्वम्प्रदाय विद्यासिद्ध्यै यज्ञोपवीतधारणमिति मम प्रतिभाति । एतच्च
यज्ञोपवीतधारणं सूत्रानुक्तकालमपि(१०) इदानीमेव । अन्यत्र तथादर्शनात् ।
तथाच मेखलाबन्धनानन्तरं जातकर्णः—“पवित्रञ्चास्मै प्रयच्छति ।
( १ ) षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ( पा० २।३।६२ ) ।
( २ ) परार्थे प्रयुज्यमानाः शब्दाः सादृश्यङ्गमयन्तीति गुणविष्णुः ।
( ३ ) तथाच निरुक्तम् “ऋतमिति सत्यं वा यज्ञं वे”ति ( ४।१९ ) ।
( ४ ) “गौरादित्वात्” ( पा० ४।१।४१ ) ङीष् ॥
( ५ ) तथाच श्रुतिः “या नोदूरे तदितो या अरातयोऽभिसन्ति जम्भया ता अन-
नसः” ( ऋ० सं० २।६।३० ) इति । अत्रारातयः शात्रवीः सेना इति दुर्गाचार्याः ।
कोशे तु पुल्लिङ्गोऽपि “रिपौ वैरियसत्त्वारि…………अभिघातिपराशतिप्रत्यर्थिपरिपन्थिन”
इत्यमरः ।
( ६ ) “षहमर्षणे” ( भ्वा० आ० ) लटः शानच् । मर्षणं क्षमा अभिभवनचेति
( सि० कौ० ) दीक्षितचरणाः प्राहुः ।
( ७ ) त्सोऽत्राऽमादेशः । ( पा०

२३८ उपनयनविधिः। [ २ प्रपाठके
“यज्ञोपवीतम्परमं पवित्रमिति” इति । अपि च-“सदा मन्त्रवदाधार्यमुपवीत-
न्द्विजातिभिः”।ति देवलवाक्याद् द्विजत्वसम्पत्त्यनन्तरमेवोपवीतधारणमायाति।
अत्राङ्‌मर्यादार्थः । मर्यादयेति तदर्थः । मर्यादा तूक्ता प्राक् (२।२।१-३) द्विज-
त्वञ्च मेखलाबन्धनादनन्तरमेव । तथाच याज्ञवल्क्यः—
“मातुर्यदग्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिबन्धनात् ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तस्मादेते द्विजातयः ॥”
इति । अत्रोक्तदेवलवचने मनौ च—
“मेखलामजिनन्दण्डमुपवीतंङ्कमण्डलुम् ।
अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥”
इत्येवं समन्त्रकत्वन्तद्ग्रहणे स्मर्यते । तदत्रानुपदेशा(१)च्छाखान्तरोक्त-
मन्त्रमुपादद्यात् । यथा-
“यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वोपवीतेनोपनह्यामी”ति ! अस्यार्थः । हे उपवीत
त्वं ‘यज्ञोपवीतम्’ तन्नाम ‘असि’ भवसि । अतः ‘त्वा’ त्वाम् ‘यज्ञस्य’
यज्ञसम्बन्धिना । तृतीयार्थे षष्ठी ( पा० ३।२।८५ ) ‘उपवीतेन’ ब्रह्म(२)सूत्रेण
‘उपनह्यामि’ परिदधामि । यज्ञोपवीतलक्षणमुक्तमधस्तात् । ( १।२।१-३ )
अथोक्तम् ( २।१०।९ ) अजिनमपोदानीमेव । “मित्रस्य चक्षुरि”ति तैत्ति-
रीयशाखीयमन्त्रेण परिधापयेत् । तदेतत्सर्वम् “यन्नाम्नातं स्वशाखायामि”-
ति कातीयपरिभाषणाद्बोध्यम् । तथाचाश्वलायनः “यज्ञोपवीतमजिनञ्चे”ति ।
एवञ्च द्रव्यकथनसूत्रक्रमेण नैतद्धारणम् । तत्र क्र

hyphen!
And before that: कर्त्तरि क्तान्तम् or कर्तृ क्तान्तम्?
Look at कर्तृ: क र् on तृ? No, it's कर्तृ (or कर्त्तरि).
Wait, क र् तृ क ा न् त म् -> कर्तृक्तान्तम्?
Wait, is there a ल? No.
Look at: कर्तृ - wait, does it say कर्तृ? Yes, क with र् on त and ृ under it: कर्तृ!
Wait, and then क्तान्तम्? It is क्तान्तम् without the loop? It looks like कान्तम् with a small ् or क्तान्तम्.
Wait, in line 26:
( १ ) अत्रोपसत्तिर्नाम पादोपसङ्ग्रहणम् । उपसन्न इति कर्तृक्तान्तम् । सीदतेर्गत्य-
Line 27:
र्थत्वात् "गत्यर्थाकर्मके" ( पा० ३।४।७२ ) त्यादिना क्तः ।

Footnote (२):
Line 28:
( २ ) वस्तुतस्त्वध्यापनं वेदस्य पुरःस्वयमधीत्य पश्चादन्तेवासिना सह पठने वदि-
Line 29: