गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

[२२२ | उपनयनविधिः । [ २ प्रपाठके]

यदात्वभीष्टमे वर्षे शुद्धिर्नास्ति बृहस्पतेः ।
अष्टमे वा, तथाप्येवं व्रततन्त्र न कारयेत् ॥”
इत्येवं गोचरशुद्ध्यादिकमत्रोपयुक्तं बहुपपादितमेवमहामहो०हर्षनाथशर्म्म-
कृते संस्कारदीपकेऽपीति ततएवावगन्तव्यं, ग्रन्थविस्तरभिया च नेहोपन्य-
स्तम् ॥ १ ॥
गर्भेकादशेषु क्षत्रियम् ॥ २ ॥
उपनयेदित्यनुवर्त्तते ऽन्यदुक्तमधस्तात् ॥ २ ॥ एवम्—
गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ ३ ॥
स्पष्टम् ॥ ३ ॥
यथोक्तकालेषूपनयनासम्भवे त्वाह—
आषोडशाद्वर्षाद्ब्राह्मणस्यानतीतः कालोभवत्याद्वाविंशात्
क्षत्रियस्याचतुर्विंशाद्वैश्यस्य ॥ ४ ॥
अत्राभिविधावाङ् न मर्यादायाम् ॥ “तेन(१) विना मर्यादा तेन सहेत्य-
( १ ) तच्छब्देनात्रावधिरुच्यते । तेन मर्यादार्थकत्वे पञ्चदशवर्षान्तादिरेवगौणका-
लोऽवगम्येत । न चेतदिष्टम् । यच्च यमवचनम्—
“पतिता यस्य सावित्री दशवर्षाणि पञ्च च ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण तथा राजन्यवैश्ययोः ॥
प्रायश्चित्तम्भवेदेषां प्रोवाच वदताम्वरः ।
विवस्वतः सुतःश्रीमान्यमोधर्म्मार्थतत्त्ववित् ॥
सशिखं वपनङ्कृत्वा व्रतङ्कुर्य्यात् समाहितः ।
हविष्यं भक्षयेदह्नं ब्राह्मणान्पञ्च सप्त वा ॥
एकविंशतिरात्रन्तु पिवेत्प्रसृतियावकम् ।
अतोयाचकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम् ॥”
इति । तत्पतितसावित्रीकत्वाभावेऽपि पञ्चदशवर्षोपरि प्रायश्चित्तविशेषोपदेशार्थम् ।
न पुनः पञ्च दशवर्षोपरि पतितसावित्रीकत्वमस्यार्थः । तथाविधवचनव्यक्तेरभावात् ।
लघुनः प्रायश्चित्तस्योपदेशाच्च । पतितसावित्रीकाणां हि व्रात्यस्तोमः क्रतुःप्रायश्चित्तम्म-
न्वादिभिरुक्तम् । राजन्यवैश्ययोश्चाविशेषात् । अत्रापि तथैवेत्याह—तथाराजन्यवैश्ययो-
रिति । तस्मात्पतिता यस्य सावित्रीत्यस्य यस्य सावित्रीग्रहणन्न सम्पन्नमित्यर्थः ।
अत्र सपादधेनुप्रदानं, व्रात्यस्तोमे तु सपादनवधेनूनामिति विवेचितमन्यत्र । अत्र विशे-
षश्चन्द्रकान्तभाष्ये द्रष्टव्यः ॥ स्वतन्त्रास्त्वेवाचक्षते-ब्राह्मणादीनामष्टमादिवर्षोपरि ( गौ-
णकाले ) महाव्याहृतिहोमरूप एव प्रायश्चित्तन्तथाच छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः—
“गौणेषु तेषु कालेषु कर्म्मचोदितमाचरेत् ।
प्रायश्चित्तप्रकरणप्रोक्तान्निष्कृतिमाचरेत् ॥”
इति । प्रायश्चित्तञ्च व्यस्तैः समस्तैश्च महाव्याहृतिभिर्होम एव प्रायश्चित्तप्रकरणे एवं