गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

( अथोपन(१)यनम् - )
अथ दशमीकण्डिका-
अत ऊर्ध्वमुपनयनलिङ्गा मन्त्रा ब्राह्मणे श्रूयन्ते तेषां विनियोगविवक्षुरिद-
माह—
गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ १ ॥
ख्याता। यथा—
“गर्भाधानं-पुंसवनं-सीमन्तोन्नयनन्तथा ।
जातकर्म-नामकर्म-निष्क्रमोऽन्नाशनं परम् ॥
चौलकर्मोपनयनं-विवाहोदशमः स्मृतः।
संस्काराश्च दशैवैते प्राक्कागृह्येषु कर्मणाम्” ॥
इति। अत्रापिचत्वारोमुख्या इति मुरारिमिश्रादिमतमुपक्रम एव दर्शितन्तत्र द्रष्टव्यम्॥
( १ ) अथोपनयनपूर्वे प्रतिषिद्धाप्रतिषिद्धानि प्रसङ्गादुपन्यस्यन्ते-तत्रमनुः(कुमार-
मधिकृत्य)—
“नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ।
शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते ॥”
इति। स्वधानिनयनात् श्राद्धमन्त्रात् ऋते-विना। वेदे-वेदोदितकर्मणि। निमित्ते-
सप्तमी। यद्योग्योयावद्भवतीत्यर्थः। गौतमः-“प्रागुपनयनात्कामचार-भक्ष-काम वादः।
नास्याचमनकल्पोविधीयते” इति। कामेति त्रिषु सम्बध्यते। यथेष्टगमन-भक्षण-भाषणः
स्यादित्यर्थः । अनेन-वृथायानाश्लीलभाषण-पर्युषितान्नभक्षणादीनि न निषिद्धानि ।
इति प्रतिपादितम्। यानि पुनरत्यन्तपतनीयानि सुरापानादीनि तानि निषिद्धान्येव ।
प्रायश्चित्तोपदेशात्। कल्पग्रहणादाचमनमात्रमस्तीति गम्यते। गौतमः। “मद्यं नित्यं
ब्राह्मणोवर्जयेत्” इति। अत्र ब्राह्मणशब्दोजातिवचनः । जातिस्तु-जन्मनैवेतिस्थितम्।
तथाच भगवता महाभाष्यकारेणस्मृतम्—
“तपः श्रुतञ्च योनिश्चेत्येतद्ब्राह्मणकारकम् ।
तपःश्रुताभ्यांयोहीनो जातिब्राह्मणएवसः” ॥
वामनोऽपि “जननेन याप्राप्यते सा जातिरिति । तथा पतञ्जलिरपि-स्मरति-“सति
मूले तद्विपाकोजात्यायुर्भोगाः” । इति । मूले-पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मशेषे प्रारब्धापरनाम-
के-इत्यर्थः। वसिष्ठः “न ह्यस्य विद्यते कर्म किञ्चिदाऽऽमौञ्जीबन्धनात्। अन्यत्रोदक-
कर्म-स्वधा-पितृसम्बन्धेभ्यः” इति। उदककर्म-पितृतर्पणम्। स्वधा श्राद्धम्। पितृ-
सम्बन्धं भूमिच्छत्रादिदानम्। दक्षः—
“जातमात्रःशिशुस्तावद्यावदष्टौ समा वयः।
स हि गर्भसमो ज्ञेयोव्यक्तिमात्रप्रदर्शकः ॥”
इति। समा वर्षाणि। व्यक्तिमात्रेण नतु कर्माधिकारित्वेन। ब्रह्मपुराणे “माता-
पित्रोरथोच्छिष्टं बालोभुञ्जीतशुची”-ति। एतेनान्यदीयोच्छिष्टभोजने दोष एव।
दक्षः—
“उपनीतस्य दोषोऽस्ति क्रियमाणैर्विगर्हितैः।
अप्राप्तव्यवहारोऽसौ बालः षोडशवार्षिकः ॥”
इति। एतेन धनप्रयोगेऽस्वातन्त्र्यमस्य दर्शितम्। न तु प्रायश्चित्ताभावः।