गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २२१
गर्भाष्टमेषु-गर्भत आरभ्य गणनया येऽष्टमा वर्षा(१)स्तेषु। बहुवचनव्य-
क्तिभेदाभिप्रायेण। यदोद्गय(२)नादीनां समुच्चयस्तदैव। ब्राह्मणमुपनयेत्।
उपनयनकर्म्मणा योजयेत्। उपनयनन्नामाध्ययनार्थमाचार्यसमीपे येन कर्म्मणा
नीयते-(३)तदुच्यते। तथाचाहुः—
“गृहोक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः।
बालो वेदाय तद्योगाद्वालस्योपनयं विदुः॥”
इति। गर्भाष्टम इत्युपलक्षणम्। तथाच याज्ञवल्क्यः—
“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाऽब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्॥”
राज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम्॥
इति। गर्भाष्टम इत्याधानकालापेक्षया। अष्टम इतिजननापेक्षया। पृथगु-
पादानात्। अत्रेच्छया विकल्पमाहुः। उपनयनमेवोपनायनम्। स्वार्थे णिच्।
सैके इत्येकादश इत्यनुषक्तेनान्वितम्। विशान्द्वादश इत्यर्थः। अत्रोभयत्रापि
समस्तगुणभूतोऽपि गर्भशब्दोऽनुवर्त्तनीयः। गोभिलसंवादात्। यथाकुलम्।
कुलस्थित्या(४) केचिदुपनयनमिच्छन्ति। विशेषकालमाह आपस्तम्बः “वसन्ते
ब्राह्मणमुपनयीत। ग्रीष्मे राजन्यम्। शरदि वैश्यम्।” इति। वसन्त इत्या-
द्यधिकफलार्थम्। मनुरूपनयनमुपक्रम्य—
“ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे।
राज्ञोबलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे॥”
इति। ब्रह्मवर्चसं वृत्त-स्वाध्याययोः सम्पत्तिः। इहार्थिनः। ऐहिकार्थका-
मुकस्य। एवमापस्तम्बः—“सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामं, नवमे तेजस्कामं, दशमे-
ऽन्नाद्यकामं, मेकादश इन्द्रियकामं, द्वादशे पशुकामम्”इति। गौतमः “उपन-
यनं ब्राह्मणस्याष्टमे, नवमे पञ्चमे वा काम्यम्” इति। अत्राष्टमे नित्यमित्य-
र्थतः। अत्र विशेषः शुभकर्म्मनिर्णये—यथाह पौलस्त्यः।
“पञ्चमे षष्ठवर्षे तु सगर्भे सप्तमेऽपि वा।
गुरुशुक्रशशाङ्कानां विशुद्ध्याऽऽरम्भयेद्व्रतम्॥

(१) “वर्षोऽस्त्री भारतादौ च जम्बूद्वीपाब्दवृष्टिषु। प्रावृट् काले स्त्रियाम्भूम्नी”—ति
मेदिनी॥ “वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्” इत्यमरश्च॥
(२) तथाचाश्वलायनः-“उदगयन आपूर्यमाणपक्षे चौलकर्म्मोपनयनविवाहाः। सा-
र्वकालिकमेके विवाहम्” इति। व्याख्यातमेतदधस्तात् (२।२।१)॥
(३) येन कर्म्मणाऽध्ययनार्होभवति। तदुपनयनम्। अत्र देवलः-प्रथमं मातापितृ-
भ्याङ्गर्भाधानादिभिः संस्कृतोगर्भाष्टमे वर्षे तूपनयनार्होभवति। तत्रोपाध्यायः पिता।
गायत्री माता। एवमुपनीतोद्विपितृको द्विजातिरि”ति। द्विपितृकः-द्विमातापितृकः।
एकशेषादुपक्रमेद्वयकीर्त्तनात्॥
(४) स्थितिर्म्मर्यादा। मर्यादा धारणा स्थितिर्”—त्यमरः।