बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. V. Sl. 98. VI-1.] षष्ठोऽध्यायः 75
Sloka 97.—If after a lunar eclipse there should hap-
pen a solar one at the end of the fortnight, the effect will
be that people will become wicked and unjust in their
behaviour and there will be disharmony among couples.
अर्कग्राहात्तु शशिनो ग्रहणं यदि दृश्यते ततो विप्राः ।
नैकक्रतुफलभाजो भवन्ति मुदिताः प्रजाश्चैव ॥९८॥
Sloka 98.—If a lunar eclipse happens at the next
fortnight after a solar one, the Brahmins will perform
many sacrifices and be blessed thereby and the entire
population will be happy and contented.
When a solar or lunar eclipse occurs, persons at whose birth
the Moon occupied the same sign as at the eclipse, should perform
expiatory ceremonies in order to ward off any calamities that
may befall them or their families. These are explained in detail
in Adhyaya 67 of the मत्स्यपुराण-Mathsya Purana. They generally
relate to the worship of the lords of the eight quarters headed by
Indra in four earthen pots filled with herbs, mud, gems, etc. repre-
senting the four oceans, and of Brahmins with the presents of
cows and clothes.
Thus ends the fifth Adhyaya on the 'course of Rahu'.
भौमचारः ॥६॥ Mars.
यद्युदयर्क्षाद्वक्रं करोति नवमाष्टसप्तमर्क्षेषु ।
तद्वक्त्रमुष्णमुदये पीडाकरमग्निवार्तानाम् ॥१॥
Sloka 1.—Note the asterism occupied by Mars at
the time he emerges after his last conjunction with the
Sun. If he should begin his retrograde motion when he is
passing the 7th, 8th or 9th star reckoned from the aforesaid
asterism, it is called वक्त्रमुष्ण-Vaktramushna. People eking
their livelihood through working on fire will suffer thereby.

76 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 2-3
तथा च वृद्धगर्गः ।
उदयात् नवमे कुर्यादष्टमे सप्तमेऽपि वा ।
निवृत्तिं लोहिताङ्गस्तु तदुष्णं वक्त्रमुच्यते ॥
नरोऽग्निजीविनो ये च पचन्ति च दहन्ति च ।
तेषामुत्पद्यते तापो जायते धनसङ्क्षयः ॥
द्वादशदशैकादशनक्षत्राद्वक्रिते कुजेऽश्रुमुखम् ।
दूषयति रसानुदये करोति रोगाननावृष्टिं च ॥२॥
Sloka 2.—If the retrograde motion of Mars referred
to above commence at the 12th, the 10th or the 11th
asterism reckoned from the star occupied by Mars at the
time of his last emergence from the Sun's conjunction,
it is known as Asrumukha. The different kinds of tastes
will be vitiated and diseases and drought will break out
when he reappears after his next conjunction with the
Sun.
तथा च वृद्धगर्गः
दशमैकादशे वाऽपि द्वादशे वाऽपि वक्रिते ।
लोहिताङ्गे ग्रहे ज्ञेयं वक्त्रमश्रुमुखं च तत् ॥
तत्र वर्षति पर्जन्यो दूषयित्वा शुभान् रसान् ।
ते दुष्टा दूषयन्त्याशु नॄणां धातून् तथा भृशम् ॥
बहवो व्याधयः क्रूरा उत्पद्यन्ते शरीरिणाम् ।
बहुभिः कारणैरेतैस्ततो लोकः प्रलीयते ॥
व्यालं त्रयोदशाच्चातुर्दशाद्वा विपच्यतेऽस्तमये ।
दंष्ट्रिव्यालम्गेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च ॥३॥
Sloka 3.—When the retrograde motion alluded to
begins while Mars transits the 13th or the 14th asterism,
it is known as ब्याल Vyala and lapses after Mars is next
eclipsed. People will suffer from creatures having sharp
teeth, serpents and other reptiles and wild animals.
There will however be general prosperity.

Adh. VI. Sl. 4-5] षष्ठोऽध्यायः 77
तथा च गर्गः ।
त्रयोदशे च नक्षत्रे यदि वापि चतुर्दशे ।
निवृत्तं कुरुते भौमस्तद्वक्त्रं व्यालमुच्यते ॥
भवन्ति प्रचुरा व्यालास्तेभ्यो लोकभयं वदेत् ।
नृपाणामशुभं विन्ध्यात्सस्यसम्पत्तिमादिशेत् ॥
तथा च पराशरः
त्रयोदशचतुर्दशयोः सस्यदंष्ट्रिव्यालप्राबल्यं हिरण्यसंचयं च-
रुधिराननमिति वक्त्रं पञ्चदशात् षोडशाच्च विनिवृत्ते ।
तत्कालं मुखरोगं सभयं च सुभिक्षमावहति ॥४॥
Sloka 4.—When Mars emerges from his last conjunc-
tion with the Sun and begins his retrograde motion at the
15th or the 16th asterism reckoned from the one occupied
by him at the time of his eclipse, it is known as रुधिरानन-
Rudhiranana. During this period, people will suffer from
facial diseases and there will be general panic. There
will however be prosperity.
तथा च गर्गः
यदि पञ्चदशर्क्षे तु भूसुतः षोडशेऽपि वा ।
निवृत्तिं कुरुते वक्त्रंस्तद्विदुर्लोहिताननम् ॥
दीप्तिमन्तः पार्थिवाश्च भवन्ति प्रथिता भुवि ।
क्षत्रकोपश्च सुमहान् मुखरोगा भवन्ति च ॥
तथा च पराशरः
पञ्चदशषोडशयोर्मुखरोगो नृपक्षोभः शस्त्रकोपश्च ॥
असिमुसलं सप्तदशादष्टादशतोऽपि वा तदनुवक्रे ।
दस्युगणेभ्यः पीडां करोत्यवृष्टिं सशस्त्रभयाम् ॥५॥
Sloka 5.—When the retrograde motion begins at the
17th or the 18th star counted from the one occupied by
Mars at his conjunction with the Sun, it is known as
असिमुसल-Asimusala. When Mars begins his direct motion
after this, there will be trouble from bands of robbers,
drought and risk from weapons.

78 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 6-7

तथा च गर्गः
सप्तदशेऽष्टादशे वा लोहिताङ्गे निवर्तिते।
निर्त्रिंशमुशलं नाम तद्वक्त्रं परिकीर्तितम्॥
पशुपुत्रधनं धान्यमाहरन्ते तु दस्यवः।
प्राणिनां जीवनं हन्ति जायते शस्त्रसम्भ्रमः॥
तथा च पराशरः
सप्तदशेऽष्टादशे वा दस्युगणैः प्रजानामुपद्रवमवृष्टिं शस्त्रभयं च॥
भाग्यार्यमोदितो यदि निवर्तते वैश्वदैवते भौमः।
प्राजापत्येऽस्तमितस्त्रीनपि लोकानभिपीडयति ॥६॥
Sloka 6.—If Mars should emerge from the Sun in
Purvaphalguni or Uttaraphalguni, begin his retrograde
motion in Uttarashadha and disappear in Rohini, he will
afflict the three worlds with miseries.
तथा च पराशरः
फल्गुन्यामुदयं कृत्वा वक्रं स्याद्वैश्वदैवते।
प्राजापत्ये प्रवासश्च त्रैलोक्यं तत्र पीड्यते॥
श्रवणोदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्द्धाभिषिक्तपीडाकृत्।
यस्मिंस्तृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥७॥
Sloka 7.—If the emergence of Mars from the Sun's
conjunction be in the asterism Sravana and he begins his
retrograde motion in Pushya, kings will suffer. People
belonging to the countries denoted by the asterism through
which Mars reappears will meet with destruction.
For the asterisms denoting countries vide ch. XIV, infra.
तथा च पराशरः
उदितः श्रवणे भौमः पुष्ये वक्रं चरेद्यदि।
मूर्द्धाभिषिक्ता राजानो विनश्येयुः परस्परम्॥
यथा जनपदव्यूहे दिग्विभागः प्रदर्शितः।
तस्य वै मोहितं कुर्याल्लोहिताङ्गरुथा सुखम्॥

Adh. VI. Sl. 8-12] षष्ठोऽध्यायः 79
मध्येन यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः ।
पाण्ड्यो नृपो विनश्यति शस्त्रोद्योगाद्भयमवृष्टिः ॥८॥
Sloka 8.—If Mars should pass through the middle of
the asterism Magha and retrograde from there alone, the
Pandya king will meet with his end, and people will
suffer from drought and war.
भित्वा मघां विशाखां भिन्दन् भौमः करोति दुर्भिक्षम् ।
मरकं करोति घोरं यदि भित्वा रोहिणीं याति ॥९॥
Sloka 9.—If Mars after cutting the asterism Magha
should cut Visakha, there will be famine in the country.
If he should cut the star Rohini, there will be terrible
mortality in the land.
दक्षिणतो रोहिण्याश्चरन्महीजोऽर्घवृष्टिनिग्रहकृत् ।
धूमायन् सशिखो वा विनिहन्यात् पारियात्रस्थान् ॥१०॥
Sloka 10.—When Mars passes through the southern
side of Rohini, kings will suffer, prices will fall and there
will be little rain. If he appears surrounded by smoke or
flame, people living in the Pariyatra region will be
destroyed.
प्राजापत्ये श्रवणे मूले त्रिषु चोत्तरेषु शाक्रे च ।
विचरन् घननिबहानामुपघातकरः क्षमातनयः ॥११॥
Sloka 11.—If Mars 'should transit Rohini, Sravana,
Moola, Uttaraphalguni, Uttarashadha, Uttarabhadra or
Jyeshta, he will spoil the thick clouds (Nimbus) that have
been formed, and there will be no rain.
चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यहस्तमूलेषु ।
एकपदाश्विविशाखाप्राजापत्येषु च कुजस्य ॥१२॥
Sloka 12 —If Mars should emerge from the Sun's
conjunction when he is passing the asterisms Sravana,

80 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Śl. 13. VII-1
Magha, Punarvasu, Hasta, Moola, Purvabhadra, Aswini,
Visakha and Rohini, he will prove auspicious (and the
evil effects mentioned before will not happen).
विपुलविमलमूर्तिः किंशुकाशोकवर्णः
स्फुटरुचिरमयूखस्तप्तताम्रप्रभाभः ।
विचरति यदि मार्गं चोत्तरं मेदिनीजः
शुभकृदवनिपानां हार्दिदश्च प्रजानाम् ॥१३॥
Sloka 13.—When Mars with a broad and clear form
and deep-red like the Kimsuka and Asoka flowers, with
pure and bright rays, with a brightness like that of red-hot
molten copper should pass in the northern side of the
asterism he is in, he will bring on prosperity to the kings
and peace and contentment to the subjects.
तथा च गर्गः
याम्यादिपितृपर्यन्तं नवक्षं मार्गमुत्तरम् ।
भाग्यादिनैर्ऋतान्तं तु मध्यमं मार्गमुच्यते ॥
आषाढाद्याश्विनान्तं तु दक्षिणं समुदाहृतम् ।
सौम्यमार्गं स्थितो भौमः प्रजानामुपकारकः ॥
मध्यमे मध्यफलदो याम्ये तु भयदः स्मृतः ॥
Thus ends the sixth Adhyaya on the 'course of Mars'.
बुधचारः ॥७॥ Mercury.
नोत्पातपरित्यक्तः कदाचिदपि चन्द्रजो व्रजत्युदयम् ।
जलदहनपवनभयकृद्धान्यार्घक्षयविवृद्ध्यै ॥१॥
Sloka 1.—Mercury never reappears after his con-
junction with the Sun without any unusual phenomenon.
He will cause some sort of trouble through water, fire or
wind, thus threatening people and causing extraordinary
rise or fall in the prices of food grains.

Adh. VII. Sl. 2-4] सप्तमोऽध्यायः 81
तथा च समाससंहितायाम्
उदयं याति शशिसुतो नोत्पातविवर्जितः कदाचिदपि ।
पवनाग्निसलिलभयदौ धान्यार्घवृद्धिक्षयकृद्वा ॥
तथा च वृद्धगर्गः
अवर्षे कुरुते वर्षं वर्षे वर्षं न गच्छति ।
भये च कुरुते क्षेमं सर्वत्र प्रतिलोमगः ॥
तथा च कश्यपः
नाकस्माद्दर्शनं याति विनोत्पातेन सोमजः ।
भयवातपातहिमैरर्घवृद्धिक्षयादिभिः ॥
विचरन् श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्येन्दुवैश्वदेवानि ।
मृद्नन् हिमकरतनयः करोत्यवृष्टिं सरोगभयाम् ॥२॥
Sloka 2.—When Mercury transits through the as-
terism Sravana, Dhanishta, Rohini, Mrigasira and Uttara-
shadha, there will be no rain and diseases will break out.
तथा च कश्यपः ।
रोहिणीं वैश्वदेवं च सौम्यंवैष्णववासवान् ।
ज्ञाशिश्रश्च यदा हन्ति प्रजा रोगैश्च पीडयेत् ॥
रौद्रादीनि मधान्तान्युपाश्रिते चन्द्रजे प्रजापीडा ।
शस्त्रनिपातक्षुद्भयरोगानावृष्टिसन्तापैः ॥३॥
Sloka 3.—When Mercury is passing through any of
the five asterisms commencing from Ardra, people will
suffer on account of clash of arms, hunger, fear, disease,
drought and worries.
तथा च कश्यपः ।
रौद्रादीनि यदा पञ्च नक्षत्राणीन्दुन्दनः ।
भिनत्ति शस्त्रदुर्भिक्षव्याधिभिः पीड्यते जगत् ॥
हस्तादीनि चरन् षडृक्षाण्युपपीडयन् गवामशुभः ।
स्नेहरसार्घविवृद्धिं करोति चोर्वीं प्रभूतान्नाम् ॥४॥
Sloka 4.—During Mercury's transit over the six stars
reckoned from Hasta, cattle will suffer ; oil, ghee, etc.
बृ. सं. 11

82 बृहत्संहितायाम् [Adh. VII. Sl. 5-7
honey, jaggery and the like will rise in price ; but there
will be plenty of food-crops.
तथा च कश्यपः
हस्तादीनि चरन् षड्वै नक्षत्राणीन्दुनन्दनः ।
गवामशुभदः प्रोक्तः सुभिक्षक्षेमकारकः ॥
आर्यम्णं हौतभुजं भद्रपदामुत्तरां यमेशं च ।
चन्द्रस्य सुतो निघ्नन् प्राणभृतां धातुसङ्क्षयकृत् ॥५॥
Sloka 5—If Mercury in his transit should cut through
the stars Uttaraphalguni, Krittika, Uttarabhadrapada and
Bharani, all creatures will be afflicted with diseases caused,
by the seven constituent elements of the body, viz,
muscle, bone, blood, skin, semen, fat and marrow.
तथा च कश्यपः ।
भरणीकृत्तिकार्यम्णमहिर्बुध्नं च चन्द्रजः ।
चरन्धातुविनाशाय प्राणिनां परिकीर्तितः ॥
आश्विनवारुणमूलान्युपमृद्नन् रेवतीं च चन्द्रसुतः ।
पण्याभिषग्नौजीविकसलिलजतुरगोपघातकरः ॥६॥
Sloka 6.—When Mercury passes through the stars
Aswini, Satabhishak, Moola and Revati, the trading class
physicians, sailors, substances derived from water such
as pearls and conchs, and horses will suffer destruction.
तथा च कश्यपः ।
रेवतीं वारुणं मूलमाश्विनीं चोपमर्दयन् ।
बुधो वणिग्भिषग्वाहान् जलोत्थांश्च विनाशयेत् ॥
पूर्वावृक्षत्रितयादेकमपीन्दोः सुतोऽभिमृद्नीयात् ।
क्षुच्छस्त्रतस्करामयभयप्रदायी चरन् जगतः ॥७॥
Sloka 7.—When Mercury cuts through Purvaphal-
guni, Purvashadha or Purvabhadra, people will suffer
from hunger ; war will break out, and there will be danger
from thieves and diseases.

Adh. VII. Sl. 8-11] : सप्तमोऽध्यायः 83
पूर्व्वाग्नये चरन् सौम्यो भेदं कृत्वा यदि व्रजेत् ।
क्षुच्छस्त्रतस्करभयैः करोति प्राणिनां वधम् ॥
प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः ।
सप्त पराशरतन्रे नक्षत्रैः कीर्त्तिता गतयः ॥८॥
Sloka 8.—In Parasara's Tantra, the following seven
courses (or gaits) have been declared for Mercury as
distinguished by the several asterisms : (1) Prakrita (2)
Vimisra (3) Sankshipta (4) Theekshna (5) Yogantha
(6) Ghora and (7) Papakhya.
प्राकृतसञ्ज्ञा वायव्ययाम्यपैनामहानि बहुलाश्च ।
मिश्रा गतिः प्रदिष्टा शशिशिवपितृभुजगदेवानि ॥९॥
सङ्क्षिप्तायां पुष्यः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं चेति ।
तीक्ष्णायां भद्रपदाद्वयं सशक्राश्वयुक् पौष्णम् ॥१०॥
योगान्तिकेति मूलं द्वे चाषाढे गतिः सुतस्येन्दोः ।
घोरा श्रवणस्त्वाष्ट्रं वसुदैवं वारुणं चैव ॥११॥
पापाख्या सावित्रं मैत्रं शक्राग्निदैवतं चेति ।
Slokas 9-11½—The course is known as Prakrita
when Mercury passes through any of the asterisms Swati,
Bharani, Rohini and Krittika. It is termed Misra when
he transits any of the stars Mrigasira, Ardra, Magha and
Aslesha. The gait is called Sankshipta when Mercury
travels through Pushya, Punarvasu, Purvaphalguni and
Uttara phalguni. The course is Theekshna when he
moves through Purvabhadra, Uttarabhadra, Jyeshta
Aswini and Revati. It is Yoganta when Mercury passes
over Moola, Purvashadha or Uttarashadha. If the
transit be through the stars Sravana, Chittra, Dhanishta
and Satabhishak, it is called Ghora. Lastly, it is called
Papakhya when his passage is over the stars Hasta,
Anuradha and Visakha.

84 बृहत्संहितायाम् [Adh. VII. Sl. 12-13
उदयप्रवासादिवसैः स एव गतिलक्षणं प्राह ॥१२॥
चत्वारिंशत् त्रिंशत् द्विसमेता विंशतिर्दिनवकं च ।
नव मासार्द्धं दश चैकसंयुताः प्राकृताद्यानाम् ॥१३॥
Slokas 12-13.—The measures in days for the rising
and setting of Mercury in his seven courses are 40, 30,
22, 18, 9, 15 and 11 days respectively.
तथा च वृद्धगर्गः
चत्वारिंशत्प्राकृतायां गतावालक्ष्यते बुधः ।
मासमेकं विमिश्रायां दर्शयित्वास्तमर्हति ॥
अह्नां द्वाविंशतिं सार्द्धं सङ्क्षिप्तामेत्य लक्ष्यते ।
अष्टादशाहं तीक्ष्णायां घोरायां दश पञ्च च ॥
पापायां पादहीनानि तथैकादश तिष्ठति ।
योगाम्तिक्यामिन्दुसूनुर्नवाहं लक्ष्यते तथा ॥
चारकालो य एवोक्तः सोमपुत्रस्य भागशः ।
अस्तकालः स एव स्यात्सूर्यमण्डलचारिणः ॥
तथा च कश्यपः
चत्वारिंशत्तथा त्रिंशद्दिनानि द्वौ च विंशतिः ।
अष्टादशार्द्धमासं च दश चैकयुतानि च ॥
नव च प्राकृताद्यासु सोमजस्तूदितस्तथा ।
अस्तं गतः सर्वकालं तिष्ठतीति विनिश्चयः ॥
But the above is not approved by Varahamihira for he has said
as follows in the समाससंहिता.
प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः ।
गतयो लक्षणमासां नोदयदिवसैः स्फुटं भवति ॥
स्पष्टा पराशरमते स्वाती च प्राकृता त्रिभं याम्यात् ।
मिश्रा गतिः शशिशेखरभुजगपितृदेवतासौम्यैः ॥
सङ्क्षिप्ता नाम गतिः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं पुष्यः ।
तीक्ष्णा भद्रपदायं नक्षत्रचतुष्टयं ज्येष्ठा ॥
मूलत्रयुक्तं योगा घोरा श्रवणत्रिभं च सत्वाष्ट्रम् ।
पापाख्या तु विशाखा हस्तो मैत्रं च शशिसूनोः ॥

Adh. VII. Sl. 14-16] सप्तमोऽध्यायः 85
प्राकृतगत्यामारोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमम् ।
संक्षिप्तमिश्रयोर्मिश्रमेतदन्यासु विपरीतम् ॥१४॥
Sloka 14.—In the Prakrita course of Mercury, the
people will command good health ; there will be suffi-
cient rain, good crops and general happiness. In the
Sankshipta and Misra courses, the effect will be mixed ;
and it will be reverse in the other courses.
तथा च गर्गः ।
क्षेमारोग्यसुभिक्षेषु लक्षणा प्राकृता गतिः ।
संक्षिप्ता च विमिश्रा च शुभाशुभफलोदये ॥
तीक्ष्णा घोरा च पापा च तथा योगान्तिकापरा ।
एताश्चतस्रः सौम्यस्य दुर्भिक्षाक्षेमलक्षणाः ॥
ऋज्व्यतिवक्रा वक्रा विकला च मतेन देवलस्यैताः ।
पञ्चचतुर्द्व्येकाहा ऋज्व्यादीनां षडभ्यस्ताः ॥१५॥
Sloka 15.—According to Devala's view, the effects
of ऋज्वी—direct, अतिवक्रा—exceedingly retro-grade, वक्रा—
retrograde and विकला-decayed motions of Mercury will
last for (5 × 6 =) 30, (4 × 6 =) 24, (2 × 6 =) 12, and
(1 × 6 =) 6 days.
ऋज्वी हिता प्रजानामतिवक्रार्घं गतिर्विनाशयति ।
शस्त्रभयदा च वक्रा विकला भयरोगसञ्जननी ॥१६॥
Sloka 16.—Mercury when his motion is ऋज्वी or
direct does good to the people, while his over retrograde
motion brings on famine by destroying the wealth
(of the country). When he is retrograde in his motion
he will bring on war in the land; and when his motion
is decayed or weak; he engenders fear and disease.
तथा च देवलः ।
दिनानि त्रिंशदुदितस्तिष्ठेद्यदि च सोमजः ।
ऋज्वी गतिः सा विज्ञेया प्रजानां हितकारिणी ॥

86 वृहतंसंहितायाम् [Adh. VII. Sl. 17-18

चतुर्विंशदिनान्येवं यदि तिष्ठेच्च सोमजः ।
अतिवक्रा गतिर्ज्ञेया दुर्भिक्षगतिक्षणा ॥
अहानि द्वादश यदा बुधास्तङ्गेत्तथोद्गतः ।
वक्रा गतिः सा विज्ञेया शरत्रसम्भ्रमकारिणी ॥
षड्दिनानि यदा तिष्ठेदुद्गतः सोमनन्दनः ।
विकला सा गतिर्ज्ञेया भयरोगविवर्धिनी ॥
एवमस्तमये सर्वं गतिजं सोमजस्य तु ।
भावाभावाय लोकानां फलं वाच्यं शुभाशुभम् ॥
पौषाषाढश्रावणवैशाखेष्विन्दुजः समाघेषु ।
दृष्टो भयाय जगतः शुभफलकृत्प्रोषितस्तेषु ॥१७॥
तथा च वृद्धगर्गः
वैशाखपौषमाघेषु श्रावणाषाढयोरपि ।
न दृश्यते बुधः प्रायो मासेष्वन्येषु दृश्यते ॥
यदाऽदृश्येषु दृष्टः स्याद्दृश्येषु च न दृश्यते ॥
गवां रोगमनावृष्टिं दुर्भिक्षं चापि निर्दशेत् ॥
तथा च पराशरः ।
वैशाखाषाढयोर्माघे पौषश्रावणयोस्तथा ।
बुधो न दृश्यते जातु दृश्येत भयमादिशेत् ॥
पौषे करोति मरकं माघे वातं तथा च सोमसुतः ।
वैशाखे जनमरकमाषाढे श्रावणे च दुर्भिक्षम् ॥
कार्त्तिकेऽश्वयुजि वा यदि मासे दृश्यते तनुभवः शिशिरांशोः ।
शस्त्रचौरहुतभुग्गदतोयक्षुद्भयानि च तदा विदधाति ॥१८॥

Adh. VII. Sl. 19-20. VIII-1] अष्टमोऽध्यायः 87
रुद्धानि सौम्येऽस्तगते पुराणि यान्युद्गते तान्युपयान्ति मोक्षम् ।
अन्ये तु पश्चादुदिते वदन्ति लाभः पुराणां भवतीति तज्ज्ञाः ॥१९॥
Sloka 19.—When Mercury is eclipsed, towns will
be besieged and when he emerges out from the Sun, the
siege over these towns will be raised. According to
another view, there will occur the retaking possession of
these towns only when Mercury is seen in the west.
तथा च नन्दी ।
पश्चार्द्धांङ्गुदिते सौम्ये लभते पुररोधकः ।
पुनः प्रागुदिते तस्मिन् पुरमोक्षं विनिर्दिशेत् ॥
हेमकान्तिरथवा शुकवर्णः सस्यकेन मणिना सदृशो वा ।
स्निग्धमूर्तिरलघुश्च हिताय व्यत्यये न शुभकृच्छशिपुत्रः ॥२०॥
Sloka 20.—When Mercury is of golden hue or of
parrot colour or resembles the colour of the Sasyaka
(saphire ?) gem, or if his disc be glossy and big in size,
he will prove beneficial to the people; if he be otherwise,
he will prove malefic.
तथा च पराशरः ।
विमलजलरजतस्फटिकाभः प्रशस्त इति ॥
Thus ends the seventh Adhyaya on the ‘course of Mercury’.
बृहस्पतिचारः ।८॥ Jupiter.
नक्षत्रेण सहोदयमुपगच्छति येन देवपतिमन्त्री ।
तत्सञ्ज्ञं वक्तव्यं वर्षं मासक्रमेणैव ॥१॥
Sloka 1—Note the asterism occupied by Jupiter
when he emerges out from his conjunction with the Sun.
The name of that star has to be given ito the year, and

88 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 2
the succeeding years will bear the names of the months
in their regular order.
तथा च ऋषिपुत्र आह ।
यत्रोत्तिष्ठति नक्षत्रे सह येन प्रवर्धते ।
संवत्सरः स विज्ञेयस्तन्नक्षत्रविधायकः ॥
तथा च काश्यपः
संवत्सरे युगे चैव षष्ठ्यब्दे ऽङ्गिरसः सुतः ।
यन्नक्षत्रोदयं कुर्यात्तत्सञ्ज्ञं वत्सरं विदुः ॥
प्रभवादीनामब्दानां प्रवृत्तिर्गुरोरुदयकालादित एव यतोगुरुरत्रावाधितत्वेन
स्थितः। तथा च ऋषिपुत्र आह ।
तिष्यादि च युगं प्राहुर्वासिष्ठात्रिपराशराः ।
बृहस्पतेस्तु सौम्यन्तं सदा द्वादशवार्षिकम् ॥
उदेति यस्मिन्मासे तु प्रवासोपगतोऽङ्गिराः ।
तस्मात्संवत्सरो मासो बार्हस्पत्योऽथ गम्यते ॥
तथा च गर्गः
प्रवासान्ते सहर्क्षेण तूदितो युगपच्चरेत् ।
तस्मात्कालादृक्षंपूर्वो गुरोरब्दः प्रवर्तते ॥
युगानि द्वादशाब्दानि तत्र तानि बृहस्पतेः ।
तत्र सावनसौराभ्यां सावनाब्दो निरुच्यते ॥
एवमाश्वयुजं चैव चैत्रं चैव बृहस्पतिः ।
संवत्सरं नाशयते सप्तत्यब्दशतेऽधिके॥
वर्षाणि कार्तिकादीन्याग्नेयाद्गद्वयानुयोगीनि ।
क्रमशःत्रिभं तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षम् ॥२॥
Sloka 2.—The years commence from Kartika and
are composed of two asterisms each beginning with
Krittika and follow in regular order. But the 5th, the
11th and the 12th year comprise each three asterisms.
तथा च गर्गः
फाल्गुनी चैव हस्तं च चरेद्यदि बृहस्पतिः ।
स फाल्गुनोऽब्दः क्रूरः स्याद्धान्यमुच्चाटतां व्रजेत् ॥

Adh. VIII. Sl. 3-4] अष्टमोऽध्यायः 89
श्रावणादीनि च त्रीणि चरेद्यदि बृहस्पतिः ।
श्रावणो नाम सोऽब्दः स्यात्क्षेमसौभिक्षमूर्तिमान् ॥
पूर्वोत्तरे प्रोष्ठपदे चरेदेवातिभेव च ।
प्रोष्ठपाद इति ज्ञेयो मध्यमो वत्सरो हि सः ॥
आश्विनं चैव याम्यं च चरेद्यदि बृहस्पतिः ।
संवत्सरः सोऽश्वयुक् स्यात्सर्वभूतहितावहः ॥
नववारा द्विनक्षत्रा गुरोर्द्वादशमासिकाः ।
शेषास्त्रयस्त्रिनक्षत्राः पञ्चमैकादशान्तिमाः ॥
तथा च काश्यपः ।
कार्तिकादिसमा ज्ञेया द्विनक्षत्रविचारिणा ।
त्रिभं भाद्रपदे ज्ञेयं फाल्गुने श्रावणे तथा ॥
शकटानलोपजीवकगोपीडा व्याधिशस्त्रकोपश्च ।
वृद्धिस्तु रक्तपीतककुसुमानां कार्तिके वर्षे ॥३॥
Sloka 3. — In the Kartika year, cartmen, those
living by fire and cows suffer. Diseases will crop up and
there will be war. Red and yellow flowers will grow in
large quantities.
तथा च गर्गः ।
कार्तिकः प्रचुरातङ्कः क्षुच्छस्त्राग्निभयप्रदः ।
गोशाकटिकपीडां च करोत्येवमवृष्टिदः ॥
सौम्येऽब्देऽनावृष्टिर्मृगाखुशलभाण्डजैश्च सस्यवधः ।
व्याधिभयं मित्रैरपि भूपानां जायते वैरम् ॥४॥
Sloka 4.—In the Margasira year of Jupiter, there
will be drought. The crops will be affected by wild
animals, rats, locusts and birds. There will be outbreak
of diseases, and kings will have dissensions even with
their friends.
तथा च गर्गः
वर्षहन्ता व्याधिकरो मिथो भेदभयावहः ।
शलभाद्याकुलः सौम्यो दुर्भिक्षभयकारकः ॥
बृ. सं. 12

90 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 5-7.
शुभकृज्जगतः पौषो निवृत्तवैराः परस्परं क्षितिपाः ।
द्वित्रिगुणो धान्यार्घः पौष्टिककर्मप्रसिद्धिश्च ॥५॥
Sloka 5.—The Pausha year of Jupiter will prove
auspicious to all. Kings will leave their enmity and will
become mutually friendly. There will be a rise* in the
price of corn by 200 or 300 per cent. Preservative work
will increase.
*According to the Commentator, a fall.
तथा च गर्गः ।
प्रशान्तव्याधिदुर्भिक्षदुर्वर्षाशनितस्करः ।
सर्वलक्षणसम्पन्नः पौषः संवत्सरोत्तमः ॥
पितृपूजापरिवृद्धिर्माघे हार्दिश्च सर्वभूतानाम् ।
आरोग्यवृष्टिधान्यार्घसम्पदो मित्रलाभश्च ॥६॥
Sloka 6.—In the Magha year of Jupiter, people will
be interested in the worship of their Manes; and there
will be a general feeling of satisfaction among all the
creatures. General health will be good and there will
be timely rains. The crops will be plenty and there will
be good sales. Friendship among men will be on the
increase.
तथा च गर्गः
क्षेमारोग्यं सुभिक्षं च वर्षण शिवमेव च ।
पितृपूजाः प्रवर्त्तन्ते माघे राज्ञां च सन्धयः ॥
फाल्गुनवर्षे विन्द्यात्क्वचित्क्वचित्क्षेमवृष्टिसस्यानि ।
दौर्भाग्यं प्रमदानां प्रबलाश्चौरा नृपाश्चोग्राः ॥७॥
Sloka 7.—In the Phalguna year of Jupiter, happiness
will prevail only here and there ; so also will be the case
with regard to rain and the crops. Young women will
suffer ill luck ; thieves will enormously increase and kings
will become cruel and severe.

Adh. VIII. Sl. 8-10. ] अष्टमोऽध्यायः 91
तथा च गर्गः ।
नारीदौर्भाग्यकृच्चौरः फाल्गुनः सस्यवर्षदः ।
क्वचित्क्षेमं सुभिक्षं च क्वचिदक्षेमकारकः ॥
चैत्रे मन्दा वृष्टिः प्रियमन्नं क्षेममवनिपा मृदवः ।
वृद्धिश्च कोशधान्यस्य भवति पीडा च रूपवताम् ॥८॥
Sloka 8.—In the Chaitra year of Jupiter, the rains
will be slight. Food will become costly; people will be
happy and kings will be kind-hearted. Pulses will thrive.
Handsome persons will suffer.
तथा च गर्गः ।
मृदुप्रचारा राजानः प्रियमन्नं जनस्य च ।
क्षेमारोग्यं च सुद्रुता चैत्रवर्षस्तथा मृदुः ॥
वैशाखे धर्मरता विगतभयाः प्रमुदिताः प्रजाः सनृपाः ।
यज्ञक्रियाप्रवृत्तिर्निष्पत्तिः सर्वसस्यानाम् ॥९॥
Sloka 9.—In the Vaisakha year of Jupiter, people
will be intent on doing virtuous deeds, will be devoid of
fear and will be happy along with their kings. People
will be engaged in performing sacrifices and other rites
and there will be abundance of all kinds of crops.
तथा च गर्गः ।
ईतयः प्रशमं यान्ति सन्धिं कुर्वन्ति पार्थिवाः ।
वैशाखे तु सस्यजन्या वृष्टयः सम्भवन्ति हि ॥
ज्येष्ठे जातिकुलधन श्रेणीश्रेष्ठा नृपाः सधर्मज्ञाः ।
पीड्यन्ते धान्यानि च हित्वा कङ्गुं शमीजातिम् ॥१०॥
Sloka 10.—In the Jyeshta year of Jupiter, people
who are prominent by birth (or caste), family, opulence
and trade, kings and men of righteous conduct will come
to grief. So also will the crops except Kangu and those
of the Samee class.
सबीजानि is another reading for शमीजातिम्.

92 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 11-13
तथा च गर्गः ।
वृक्षगुल्मलतासस्यक्षेमवर्षविनाशनः ।
क्रूराङ्गादीसिजननो ज्यैष्ठो ज्येष्ठनृपान्तकृत् ॥
आषाढे जायन्ते सस्यानि क्वचिदवृष्टिरन्यत्र ।
योगक्षेमं मध्यं व्यग्राश्च भवन्ति भूपालाः ॥११॥
Sloka 11.—In the Ashadha year of Jupiter, there
will be crops here and there and no rain in other places.
The luck and happiness (of people) will only be medium.
Kings will begin to be extremely active.
तथा च गर्गः ।
दुर्भिक्षाक्षेमजननश्चाषाढोऽन्योन्यभेदकृत् ।
भूपालयुद्धजननो मध्यमक्षेमकारकः ।
श्रावणवर्षे क्षेमं सम्यक् सस्यानि पाकमुपयान्ति ।
क्षुद्रा ये पाखण्डाः पीड्यन्ते ये च तद्भक्ताः ॥१२॥
Sloka 12.—In the Sravana year of Jupiter, there
will be general happiness and the produce of lands will be
plentiful. Heretics and base-minded men along with
their followers will suffer.
तथा च गर्गः ।
श्रावणः सस्यसम्पन्नः क्षेमारोग्यकरः शिवः ।
धान्यं समर्धतां याति सम्यग्वर्षति वासवः ॥
क्षुद्रान् पाखण्डिनः सर्वान् तद्भक्तांश्चोपतापयेत् ।
भाद्रपदे वल्लींजं निष्पत्तिं याति पूर्वसस्यं च ।
न भवत्यपरं सस्यं क्वचित्सुभिक्षं क्वचिच्च भयम् ॥१३॥
Sloka 13.—In the Bhadrapada year of Jupiter, the
yield of creepers (such as green grams) and the first crop
will reach their fruition. There will be no second crop in
the year. Food grains will be plenty only in some
places. There will be panic or fear in other parts.

Adh. VIII. Sl. 14-18] अष्टमोऽध्यायः 93
तथा च गर्गः ।
प्रौष्ठपादसस्यजननो नाशयत्यपरं च यत् ।
करोति च कचित्क्षेमं कचिदक्षेमकारकः ॥
आश्वयुजेऽब्देऽजस्रं पतति जलं प्रमुदिताः प्रजाः क्षेमम् ।
प्राणचयः प्राणभृतां सर्वेषामन्नबाहुल्यम् ॥१४॥
Sloka 14.—In the Aswayuja year of Jupiter, there
will be frequent rain ; people will be happy and con-
tented. All living beings will grow strong and food will
be in plenty for all.
तथा च वृद्धगर्गः ।
पर्याप्तसस्यान्नजलक्षेमश्चाश्वयुजः शिवः ।
सम्प्रवृत्तोत्सवः श्रीमान् सर्वकामसुखावहः ॥
उद्गारोग्यसुभिक्षक्षेमकरो वाक्पतिश्चरन् भानाम् ।
याम्ये तद्विपरीतो मध्येन तु मध्यफलदायी ॥१५॥
Sloka 15.—Jupiter while in his northern course
confers health, happiness and plenty ; this will be reverse
in his southerly course. When he is in the middle, he
will produce mixed effects.
विचरन् भद्वयमिष्टस्तत्सार्द्धं वत्सरेण मध्यफलः ।
सस्यानां विध्वंसी विचरेदधिकं यदि कदाचित् ॥१६॥
Sloka 16.—Jupiter is beneficent when he transits
two asterisms in the course of the year. The effect will
be medium when he passes through 2½ lunar mansions.
If he should perchance go through more than this, he
would destroy all the crops.
अनलभयमनलवर्णे व्याधिः पीते रणागमः श्यामे ।
हरिते च तस्करेभ्यः पीडा रक्ते तु शस्त्रभयम् ॥१७॥
धूमाभेऽनावृष्टिस्त्रिदशगुरौ नृपवधो दिवा दृष्टे ।
विपुलेऽमले सुतारे रात्रौ दृष्टे प्रजाः स्वस्थाः ॥१८॥

94 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 19
Slokas 17-18.—If Jupiter has the colour of fire, there
will be risk from fire; if the colour be yellow, diseases
will break out; if it be dark, a battle will be impending;
if it be green, there will be danger from thieves;
if it be red, there will be trouble from weapons; if it be
smoky, there will be drought. If Jupiter be visible in the
day, there will be regicide. If his disc appear big and
clear at night and he be posited in an auspicious lunar
mansion, the whole world will be happy.
In Sloka 18, नृपाः is another reading for प्रजाः
तथा च पराशरः
कदाचिद्यत्र दृश्येत दिवा देवपुरोहितः ।
राजा वा म्रियते तत्र स देशो वा विनश्यति ॥
रोहिण्योऽनलभं च वत्सरतनुर्नाभिस्त्वषाढाद्वयं
सार्पं हृत्पितृदैवतं च कुसुमं शुद्धैः शुभं तैः फलम् ।
देहे क्रूरनिपीडितेऽग्न्यनिलजं नाभ्यां भयं क्षुत्कृतं
पुष्पे मूलफलक्षयोऽथ हृदये सस्यस्य नाशो ध्रुवम् ॥१९॥
Sloka 19.—The asterisms Krittika and Rohini consti-
tute the body of the संवत्सरपुरुष-Samvatsarapurusha; the
two Ashadhas (Purva and Uttara) form the navel;
Aslesha, the heart; and Magha, the flower. When these
lunar mansions are devoid of malefics, the effect will be
auspicious. If the body be afflicted by malefics through
conjunction or aspect, there would be danger from fire
and wind. If the navel be afflicted, there will be risk
from famine. If the flower be afflicted roots and fruits
would be destroyed. When the heart is afflicted, there
will be the inevitable destruction of crops.
तथा च काश्यपः
कृत्तिका रोहिणी चोभे संवत्सरतनुः स्मृता ।
अषाढाद्वितयं नाभी सार्पं हृत्कुसुमं मघा ॥