बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

66 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 70-72
hood through fire, those belonging to Magadha, kings in
the East, the Kosalas, the Kalmashas, the Surasenas,
people of Benares, all these will be affected The king
of the Kalingas along with his ministers and servants will
very soon meet with his end. Rahu will torment the
entire Kshatriyas. Other people will be happy and there
will be plenty all over the land.
काश्मीरकान् कौशलकान् सपुण्ड्रान् मृगांश्च हन्यादपरान्तकांश्च ।
ये सोमपास्तांश्च निहन्ति सौम्ये सुवृष्टिकृत् क्षेमसुभिक्षकृच्च ॥७०॥
Sloka 70.—If the eclipse happens in the month of
Margasira, people of Kashmir, the Kosalas and the
Pundras will suffer. The animals living in the forest and
the people of the West will perish. So also the Soma-
yajees. There will be good rain and people will be happy
and prosperous.
पौषे द्विजक्षत्रजनोपरोधः ससैन्धवारुण्याः कुकुरा विदेहाः ।
ध्वंसं व्रजन्त्यत्र च मन्दवृष्टिं भयं च विन्द्यादसुभिक्षयुक्तम् ॥७१॥
Sloka 71.—When the eclipse falls in the month of
Pushya, there will be trouble to the Brahmins and the
Kshtriyas. The Saindhavas, the Kukaras and the Videhas
will also suffer. There will be only small showers There
will be famine and panic.
माघे तु मातृपितृभक्तवसिष्ठगोत्रान्
स्वाध्यायधर्मनिरतान् करिणस्तुरङ्गान् ।
वङ्गाङ्गकाशिमजुजांश्च दुनोति राहु-
र्वृष्टिं च कर्षकजनाभिमतां करोति ॥७२॥
Sloka 72.—If the eclipse happens in the month of
Magha, Rahu gives trouble to those that revere their
parents, Brahmins born in the Vasishtha Gotra, men that

Adh. V. Sl. 73-75] पञ्चमोऽध्यायः 67
are fully engaged in their sacred study and in the perfor-
mance of their religious duties, elephants and horses, the
people of Vanga, Anga and Kasi. There will be plenty
of rain to the satisfaction of the agriculturists.
पीडाकरं फाल्गुनमासि पर्ववङ्गाश्मकावन्तिकमेकलानाम् ।
नृत्यज्ञसस्यप्रवराङ्गनानां धनुष्करक्षत्रतपस्विनां च ॥७३॥
Sloka 73.—The eclipse occurring in the month of
Phalguna will give trouble to the people of Vanga,
Asmaka, Avanthika and those living in the Mekala moun-
tain, dancers, agriculturists, decent ladies, bow-makers,
Kshatriyas and hermits.
चैत्र्यां तु चित्रकरलेखकगेयसक्तान्
रूपोपजीविनिगमाज्ञहिरण्यपण्यान् ।
पौण्ड्रौड्र्कैकयजनानथ चाश्मकांश्च
तापः स्पृशत्यमरपोऽत्र विचित्रवर्षी ॥७४॥
Sloka 74.—If an eclipse happen in the lunar month
of Chaitra the artists, writers, musicians, dancing girls,
chanters of Vedas, goldsmiths and jewellers, the people
of Paundra, Udıra, Kaikaya and Asmaka will suffer. The
lord of the Devas (God Indra) will be quixotic in the
matter of supplying rain to the Earth (i.e., there will be
rain in some parts and no rain in others).
वैशाखमासे ग्रहणे विनाशमायान्ति कर्पासतिलाः समुद्गाः ।
इक्ष्वाकुयौधेयशकाः कलिङ्गाः सोपद्रवाः किन्तु सुभिक्षमस्मिन् ॥
Sloka 75.—The eclipse occurring in the lunar month
of Vaisakha will destroy the cotton crop, sesamum and
green gram. The descendants of Ikshvaku, the Yaudhe-
yas, the Sakas and the Kalingas will suffer. But the
crops will be plenty all over the land.

68 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 76-79
ज्येष्ठे नरेन्द्रद्विजराजपत्न्यः सस्यानि वृष्टिश्च महागणाश्च ।
प्रध्वंसमायान्ति नराश्च सौम्याः साल्वैः समेताश्च निषादसंघाः॥७६॥
Sloka 76.—If the eclipse occur in the lunar month
of Jyeshta, the kings, their queens, Brahmins, the crops
and the rains, crowds of people, good-looking persons,
the Salvas and the group of hunters will suffer destrution.
आषाढपर्वण्युदपानवप्रनदीप्रवाहान् फलमूलवार्तान् ।
गान्धारकाश्मीरपुलिन्दचीनान् हतान् वदेन्मण्डलवर्षमस्मिन् ॥७७॥
Sloka 77.—When the eclipse falls in the lunar month
of Ashadha, the banks of wells, tanks, etc., will be des-
troyed and rivers will dry up. People living on fruits and
roots, the people of Gandhara, Kashmir, Pulinda and
China will suffer destruction. The rains will not be
evenly distributed.
काश्मीरान् सपुलिन्दचीनयवनान् हन्यात्कुरुक्षेत्रजान्
गान्धारानपि मध्यदेशसहितान् दृष्टो ग्रहः श्रावणे ।
काम्बोजैकशफांश्च शारदमपि त्यक्त्वा यथोक्तानिमा-
नन्यत्र प्रचुरान्नहृष्टमनुजैर्धात्रीं करोत्यावृताम् ॥७८॥
Sloka 78.—If an eclipse should occur in the lunar
month of Sravana, the following, viz., people of Kashmir,
Pulindas, men of China, the Yavanas, those born in
Kurukshetra, Gandhara and those living in the central
tracts and the Kambojas and all whole-hoofed animals
and also the grains of the autumnal season will suffer
damage and perish. With the exception of those stated
above, all those living elsewhere will be happy and live
in plenty.
कालिङ्गवङ्गान् मगधान् सुराष्ट्रान् म्लेच्छान् सुवीरान् दरदाश्मकांश्च ।
स्त्रीणां च गर्भानसुरो निहन्ति सुभिक्षकृद्भाद्रपदेऽभ्युपेतः ॥७९॥

Adh. V. Sl. 80-82] पञ्चमोऽध्यायः 69
Sloka 79.—The undermentioned will be affected
when the eclipse happens in the lunar month of Bhadra-
pada : the Kalingas, the Vaugas, the Magadhas, the
Surashtras, the Mlechchas, the Suveeras, the Daradas
and the Asmakas ; women will suffer miscarriages. But
there will be prosperity in the land.
काम्बोजचीनयवनान् सहशल्यहृद्भि-
र्वाहीकसिन्धुतटवासिजनांश्च हन्यात् ।
आनर्तपौण्ड्रभिषजश्च तथा किरातान्
दृष्टोऽसुरोऽश्वयुजि भूरिसुभिक्षकृच्च ॥८०॥
Sloka 80.—When Rahu is seen eclipsing the Sun or
the Moon in the lunar month of Aswayuja, the people of
Kamboja, China, the Yavanas, the surgeons, the Valhikas
those living on the banks of the Indus, the Anarthas, the
Paundras, physicians and the Kiratas will perish. But
there will be abundance of food and provisions.
तथा च समाससंहितायाम्
अश्वयुग्माघकार्तिकभाद्रपदेष्वागतः सुभिक्षकरः।
राहुरवशिष्टमासेष्वशुभकरो वृष्टिधान्यानाम् ॥
हनुकुक्षिपायुभेदा द्विद्विः सञ्छर्दनं च जरणं च
मध्यान्तयोश्च विदारणमिति दश शशिसूर्ययोर्मोक्षाः ॥८१॥
Sloka 81.—The liberation or the end of a solar or
lunar eclipse is one of ten varieties : (1) दक्षिणहनु—Dakshi-
nahanu (2) वामहनु—Vamahanu (3) दक्षिण कुक्षि—Dakshina-
Kukshi (4) वामकुक्षि—Vama Kukshi (5) दक्षिणपायु—Dakshina-
payu (6) वामपायु—Vamapayu (7) सञ्छर्दन—Sanchhardana
(8) जरण—Jarana (9) मध्यविदारण—Madhya Vidarana and
(10) अन्त्यविदारण—Antyavidarana.
आग्नेयामपगमनं दक्षिणहनुभेदसञ्ज्ञितं शशिनः।
सस्यविमर्दो मुखरुक् नृपपीडा स्यात् सुवृष्टिश्च ॥८२॥

70 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 83-85
Slokas 82.—If the liberation of the Moon takes place
in the south-east quarter of the orb, it is termed दक्षिणहनुभेद
—Dakshinahanubheda. The effect of this will be des-
truction of crops, outbreak of diseases in the face, trouble
for the sovereign and advent of good rains.
तथा च कश्यपः
दक्षिणो हनुभेदः स्याच्चाग्नेय्यां यदि गच्छति ।
सस्यनाशं च कुरुते नृपभङ्गं सुदारुणम् ॥
पूर्वोत्तरेण वामो हनुभेदो नृपकुमारभयदायी ।
मुखरोगं शस्त्रभयं तस्मिन् विन्द्यात् सुभिक्षं च ॥८३॥
Sloka 83.—If the liberation of the Moon should
happen in the northeast of the orb, it is known as वामहनु
—Vamahanu. The King's son will be afflicted with
some sort of fear. Facial diseases and risk by weapons
are indicated. Otherwise there will be food and provi-
sions.
तथा च काश्यपः
पूर्वोत्तरोऽपरो भेदो नृपपुत्रभयप्रदः ।
दक्षिणकुक्षिविभेदो दक्षिणपार्श्वेन यदि भवेन्मोक्षः ।
पीडा नृपपुत्राणामभियोज्या दक्षिणा रिपवः ॥८४॥
Sloka 84.—If the end of the eclipse happens on the
southern side of the Moon's orb, it is called दक्षिणकुक्षि—
Dakshina Kukshi. There will be trouble to the King's
children and there will be a conflict with the enemies in
that direction.
तथा च काश्यपः ।
दक्षिणः कुक्षिभेदः स्याद्वामे मोक्षो भवेद्यदि ।
राजपुत्रभयं तत्र दक्षिणाशाद्विषां वधः ॥
वामस्तु कुक्षिभेदो यद्युत्तरमार्गसंस्थितो राहुः ।
स्त्रीणां गर्भविपत्तिः सस्यानि च तत्र मध्यानि ॥८५॥

Adh. V. Sl. 86-87] पञ्चमोऽध्यायः 71
Sloka 85.—If Rahu while liberating the Moon be
posited on the northern side of the orb, it is called वामकुक्षि-
भेद Vamakukshibheda. Women will suffer abortion, and
the crops will only be medium.
तथा च काश्यपः
सौम्यायां तु यदा मोक्षो वामकुक्षिविभेदतः
स्त्रीणां गर्भविनाशाय सौम्याशाधैपतेर्वधः ॥
नैर्ऋतवायव्यस्थौ दक्षिणवामौ तु पायुभेदौ द्वौ ।
गुह्यरुगल्पा वृष्टिर्द्वयोस्तु राज्ञीक्षयो वामे ॥८६॥
Sloka 86.—If at the time of liberation Rahu be
posited in the southwestern side of, the Moon's orb, it
is called दक्षिणपायु —Dakshinapayu; if in the northwestern
side, it is known as वामपायु. The effect is that people will
suffer from pain in the anus or the generating organs in
both the cases. The rains will be poor. In the case
of वामपायु--Vamapayu, the wife of the king will die.
तथा च काश्यपः
पायुभेदगते राहौ वायवीनैर्ऋताशयोः ।
गुह्यरोगभयं विन्द्याद्वामे राज्ञीभयं तथा ॥
पूर्वेण प्रग्रहणं कृत्वा प्रागेव चापसर्पेत ।
सञ्छर्दनमिति तत्क्षमसत्त्वह्लादिप्रदं जगतः ॥८७॥
Sloka 87.—If the commencement and end of the
eclipse be both in the eastern side of the Moon's orb,it is
termed सञ्छर्दन—Sanchhardana. There will be prosperity
and peace in the country, abundance of crops and general
contentment among the people.
तथा च काश्यपः ।
ग्रासमोक्षौ यदा पूर्वे छर्दनं तु तदा भवेत् ।
क्षेमहार्दप्रदं ज्ञेयं सस्यनिष्पत्तिकारकम् ॥

72 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 88-90
प्राक्प्रग्रहणं यस्मिन् पश्चादपसर्पणं तु तज्जरणम् ।
क्षुच्छस्त्रभयोद्विग्ना न शरणमुपयान्ति तत्र जनाः ॥८८॥
Sloka 88.—If in the case of an eclipse the com-
mencement was in the east of the orb and the end or
liberation be in the west, it is known as जरण. The effect
in this case will be that people will suffer from hunger
and risk from weapons. People will become anxicus
and there will be no kind of relief to them.
तथा च काश्यपः ।
पूर्वेण ग्रसते राहुरपरस्यां विमुञ्चति ।
क्षुत्तस्करभयं तत्र मोक्षस्तु जरणं स्मृतम् ॥
मध्ये यदि प्रकाशः प्रथमं तन्मध्यविदरगं नाम ।
अन्तःकोपकं स्यात् सुभिक्षं नातिवृष्टिकर्म् ॥८९॥
Sloka 89.—If the liberation of the eclipse should
begin from the middle of the Moon’s orb and there be
light first there in consequence, it is called मध्यविदारण
Madhya Vidarana : The effect will be disaffection in the
king’s army. People will be peaceful and prosperous ;
but there will not be much rain.
तथा च काश्यपः ।
यदा प्रकाशो मध्ये स्याद् दुर्भिक्षमरकं तदा ।
पर्यन्तेषु विमलता बहुलं मध्ये तमोऽन्त्यदरणाख्यः ।
मध्याख्यदेशनाशः शारदसस्यक्षयश्चास्मिन् ॥९०॥
Sloka 90.—If the entire rim of the Moon’s orb
should first begin to clear leaving intense darkness in the
middle portion, it is called अन्त्यदरण—Antyadarana. The
central country will suffer ruin as also the autumnal
crops.

Adh. V. Sl. 91-96] पञ्चमोऽध्यायः 73
तथा च कश्यपः
पर्यन्ते विमलत्वं स्यात्तमो मध्ये यदा भवेत् ।
मध्याख्यदेशनाशः स्याच्छरत्सस्यं विनश्यति ॥
एते सर्वे मोक्षा वक्तव्या भास्करेऽपि किन्त्वत्र ।
पूर्वा दिक् शशिनि यथा तथा रवौ पश्चिमा कल्प्या ॥९१॥
मुक्ते सप्ताहान्तः पांशुनिपातोऽन्नसङ्क्षयं कुरुते ।
नीहारो रोगभयं भूकम्पः प्रवरनृपमृत्युम् ॥९२॥
उल्का मन्त्रिविनाशं नानावर्णा घनाश्च भयमतुलम् ।
स्तनितं गर्भविनाशं विद्युन्नृपदंष्ट्रिपरीपीडाम् ॥९३॥
परिवेषो रुक्पीडां दिग्दाहो नृपभयं च साग्निभयम् ।
रूक्षो वायुः प्रबलश्चौरसमुत्थं भयं धत्ते ॥९४॥
निर्घातः सुरचापं दण्डश्च क्षुद्भयं सपरचक्रम् ।
ग्रहयुद्धे नृपयुद्धं केतुश्च तदेव सन्दृष्टः ॥९५॥
अविकृतसलिलनिपातः सप्ताहान्तः सुभिक्षमादेश्यम् ।
यच्चाशुभं ग्रहणजं तत्सर्वं नाशमुपयाति ॥९६॥
बृ. सं. 10

74 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 97
it will cause mis-carriages. If there be lightning, there
will be trouble from kings, serpents, etc. If there be
Parivesha, there will be trouble from diseases. If there be
false fires, there will be danger from kings and risk from
fires. If there be fierce and stormy wind, it will engender
fear from thieves. If there be portentous thunder, Indra's
bow or an impact of the Sun's rays with the cloud helped
by the wind, people will suffer from hunger and there will
be the risk of the country being overrun by a foreign king.
If there be planetary war, there will be war between kings.
If Ketu be visible, the same effect will happen. If there
be clear shower within these 7 days, there will be prospe-
rity and peace in the land, and any thing untoward due to
the eclipse will be warded off completely.
तथा च समाससंहितायाम् ।
परुषपवनाभ्रगर्जितविद्युत्परिवेषभूकम्पाद्याः ।
सप्ताहान्तर्न शुभा ग्रहणनिवृत्तौ शुभा वृष्टिः ॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
अथेन्दुग्रहनिर्मुक्ते सप्ताहान्तर्भवेद्यदि ।
पांसुवर्षोऽन्ननाशः स्यात्स्त्रीहारो रोगवृद्धये ॥
नृपनाशाय भूकम्प उल्का मन्त्रिविपत्तये ।
रोगाय परिवेषः स्याज्ज्ञायायैवाभ्रसंप्लवः ॥
विद्युद्गर्भविनाशाय दिग्दाहोऽग्निविवृद्धये ।
निर्घातेन्द्रधनुर्दण्डा दुर्भिक्षाय भयाय च ॥
पवनः प्रबलो रूक्षश्चौरौपद्रवसूचकः ।
सर्वोपद्रवनाशः स्यात्सम्यग्वृष्टिर्भवेद्यदि ॥
यद्राहुचरितं प्रोक्तं चन्द्रग्रहणहेतुकम् ।
‘ तदेव सकलं सूर्यो वेदितव्यं शुभाशुभम् ॥
सोमग्रहे निवृत्ते पक्षान्ते यदि भवेद् ग्रहोऽर्कस्य ।
तत्रानयः प्रजानां दम्पत्योर्वैरमन्योन्यम् ॥९७॥

Adh. V. Sl. 98. VI-1.] षष्ठोऽध्यायः 75
Sloka 97.—If after a lunar eclipse there should hap-
pen a solar one at the end of the fortnight, the effect will
be that people will become wicked and unjust in their
behaviour and there will be disharmony among couples.
अर्कग्राहात्तु शशिनो ग्रहणं यदि दृश्यते ततो विप्राः ।
नैकक्रतुफलभाजो भवन्ति मुदिताः प्रजाश्चैव ॥९८॥
Sloka 98.—If a lunar eclipse happens at the next
fortnight after a solar one, the Brahmins will perform
many sacrifices and be blessed thereby and the entire
population will be happy and contented.
When a solar or lunar eclipse occurs, persons at whose birth
the Moon occupied the same sign as at the eclipse, should perform
expiatory ceremonies in order to ward off any calamities that
may befall them or their families. These are explained in detail
in Adhyaya 67 of the मत्स्यपुराण-Mathsya Purana. They generally
relate to the worship of the lords of the eight quarters headed by
Indra in four earthen pots filled with herbs, mud, gems, etc. repre-
senting the four oceans, and of Brahmins with the presents of
cows and clothes.
Thus ends the fifth Adhyaya on the 'course of Rahu'.
भौमचारः ॥६॥ Mars.
यद्युदयर्क्षाद्वक्रं करोति नवमाष्टसप्तमर्क्षेषु ।
तद्वक्त्रमुष्णमुदये पीडाकरमग्निवार्तानाम् ॥१॥
Sloka 1.—Note the asterism occupied by Mars at
the time he emerges after his last conjunction with the
Sun. If he should begin his retrograde motion when he is
passing the 7th, 8th or 9th star reckoned from the aforesaid
asterism, it is called वक्त्रमुष्ण-Vaktramushna. People eking
their livelihood through working on fire will suffer thereby.

76 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 2-3
तथा च वृद्धगर्गः ।
उदयात् नवमे कुर्यादष्टमे सप्तमेऽपि वा ।
निवृत्तिं लोहिताङ्गस्तु तदुष्णं वक्त्रमुच्यते ॥
नरोऽग्निजीविनो ये च पचन्ति च दहन्ति च ।
तेषामुत्पद्यते तापो जायते धनसङ्क्षयः ॥
द्वादशदशैकादशनक्षत्राद्वक्रिते कुजेऽश्रुमुखम् ।
दूषयति रसानुदये करोति रोगाननावृष्टिं च ॥२॥
Sloka 2.—If the retrograde motion of Mars referred
to above commence at the 12th, the 10th or the 11th
asterism reckoned from the star occupied by Mars at the
time of his last emergence from the Sun's conjunction,
it is known as Asrumukha. The different kinds of tastes
will be vitiated and diseases and drought will break out
when he reappears after his next conjunction with the
Sun.
तथा च वृद्धगर्गः
दशमैकादशे वाऽपि द्वादशे वाऽपि वक्रिते ।
लोहिताङ्गे ग्रहे ज्ञेयं वक्त्रमश्रुमुखं च तत् ॥
तत्र वर्षति पर्जन्यो दूषयित्वा शुभान् रसान् ।
ते दुष्टा दूषयन्त्याशु नॄणां धातून् तथा भृशम् ॥
बहवो व्याधयः क्रूरा उत्पद्यन्ते शरीरिणाम् ।
बहुभिः कारणैरेतैस्ततो लोकः प्रलीयते ॥
व्यालं त्रयोदशाच्चातुर्दशाद्वा विपच्यतेऽस्तमये ।
दंष्ट्रिव्यालम्गेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च ॥३॥
Sloka 3.—When the retrograde motion alluded to
begins while Mars transits the 13th or the 14th asterism,
it is known as ब्याल Vyala and lapses after Mars is next
eclipsed. People will suffer from creatures having sharp
teeth, serpents and other reptiles and wild animals.
There will however be general prosperity.

Adh. VI. Sl. 4-5] षष्ठोऽध्यायः 77
तथा च गर्गः ।
त्रयोदशे च नक्षत्रे यदि वापि चतुर्दशे ।
निवृत्तं कुरुते भौमस्तद्वक्त्रं व्यालमुच्यते ॥
भवन्ति प्रचुरा व्यालास्तेभ्यो लोकभयं वदेत् ।
नृपाणामशुभं विन्ध्यात्सस्यसम्पत्तिमादिशेत् ॥
तथा च पराशरः
त्रयोदशचतुर्दशयोः सस्यदंष्ट्रिव्यालप्राबल्यं हिरण्यसंचयं च-
रुधिराननमिति वक्त्रं पञ्चदशात् षोडशाच्च विनिवृत्ते ।
तत्कालं मुखरोगं सभयं च सुभिक्षमावहति ॥४॥
Sloka 4.—When Mars emerges from his last conjunc-
tion with the Sun and begins his retrograde motion at the
15th or the 16th asterism reckoned from the one occupied
by him at the time of his eclipse, it is known as रुधिरानन-
Rudhiranana. During this period, people will suffer from
facial diseases and there will be general panic. There
will however be prosperity.
तथा च गर्गः
यदि पञ्चदशर्क्षे तु भूसुतः षोडशेऽपि वा ।
निवृत्तिं कुरुते वक्त्रंस्तद्विदुर्लोहिताननम् ॥
दीप्तिमन्तः पार्थिवाश्च भवन्ति प्रथिता भुवि ।
क्षत्रकोपश्च सुमहान् मुखरोगा भवन्ति च ॥
तथा च पराशरः
पञ्चदशषोडशयोर्मुखरोगो नृपक्षोभः शस्त्रकोपश्च ॥
असिमुसलं सप्तदशादष्टादशतोऽपि वा तदनुवक्रे ।
दस्युगणेभ्यः पीडां करोत्यवृष्टिं सशस्त्रभयाम् ॥५॥
Sloka 5.—When the retrograde motion begins at the
17th or the 18th star counted from the one occupied by
Mars at his conjunction with the Sun, it is known as
असिमुसल-Asimusala. When Mars begins his direct motion
after this, there will be trouble from bands of robbers,
drought and risk from weapons.

78 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 6-7

तथा च गर्गः
सप्तदशेऽष्टादशे वा लोहिताङ्गे निवर्तिते।
निर्त्रिंशमुशलं नाम तद्वक्त्रं परिकीर्तितम्॥
पशुपुत्रधनं धान्यमाहरन्ते तु दस्यवः।
प्राणिनां जीवनं हन्ति जायते शस्त्रसम्भ्रमः॥
तथा च पराशरः
सप्तदशेऽष्टादशे वा दस्युगणैः प्रजानामुपद्रवमवृष्टिं शस्त्रभयं च॥
भाग्यार्यमोदितो यदि निवर्तते वैश्वदैवते भौमः।
प्राजापत्येऽस्तमितस्त्रीनपि लोकानभिपीडयति ॥६॥
Sloka 6.—If Mars should emerge from the Sun in
Purvaphalguni or Uttaraphalguni, begin his retrograde
motion in Uttarashadha and disappear in Rohini, he will
afflict the three worlds with miseries.
तथा च पराशरः
फल्गुन्यामुदयं कृत्वा वक्रं स्याद्वैश्वदैवते।
प्राजापत्ये प्रवासश्च त्रैलोक्यं तत्र पीड्यते॥
श्रवणोदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्द्धाभिषिक्तपीडाकृत्।
यस्मिंस्तृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥७॥
Sloka 7.—If the emergence of Mars from the Sun's
conjunction be in the asterism Sravana and he begins his
retrograde motion in Pushya, kings will suffer. People
belonging to the countries denoted by the asterism through
which Mars reappears will meet with destruction.
For the asterisms denoting countries vide ch. XIV, infra.
तथा च पराशरः
उदितः श्रवणे भौमः पुष्ये वक्रं चरेद्यदि।
मूर्द्धाभिषिक्ता राजानो विनश्येयुः परस्परम्॥
यथा जनपदव्यूहे दिग्विभागः प्रदर्शितः।
तस्य वै मोहितं कुर्याल्लोहिताङ्गरुथा सुखम्॥

Adh. VI. Sl. 8-12] षष्ठोऽध्यायः 79
मध्येन यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः ।
पाण्ड्यो नृपो विनश्यति शस्त्रोद्योगाद्भयमवृष्टिः ॥८॥
Sloka 8.—If Mars should pass through the middle of
the asterism Magha and retrograde from there alone, the
Pandya king will meet with his end, and people will
suffer from drought and war.
भित्वा मघां विशाखां भिन्दन् भौमः करोति दुर्भिक्षम् ।
मरकं करोति घोरं यदि भित्वा रोहिणीं याति ॥९॥
Sloka 9.—If Mars after cutting the asterism Magha
should cut Visakha, there will be famine in the country.
If he should cut the star Rohini, there will be terrible
mortality in the land.
दक्षिणतो रोहिण्याश्चरन्महीजोऽर्घवृष्टिनिग्रहकृत् ।
धूमायन् सशिखो वा विनिहन्यात् पारियात्रस्थान् ॥१०॥
Sloka 10.—When Mars passes through the southern
side of Rohini, kings will suffer, prices will fall and there
will be little rain. If he appears surrounded by smoke or
flame, people living in the Pariyatra region will be
destroyed.
प्राजापत्ये श्रवणे मूले त्रिषु चोत्तरेषु शाक्रे च ।
विचरन् घननिबहानामुपघातकरः क्षमातनयः ॥११॥
Sloka 11.—If Mars 'should transit Rohini, Sravana,
Moola, Uttaraphalguni, Uttarashadha, Uttarabhadra or
Jyeshta, he will spoil the thick clouds (Nimbus) that have
been formed, and there will be no rain.
चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यहस्तमूलेषु ।
एकपदाश्विविशाखाप्राजापत्येषु च कुजस्य ॥१२॥
Sloka 12 —If Mars should emerge from the Sun's
conjunction when he is passing the asterisms Sravana,

80 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Śl. 13. VII-1
Magha, Punarvasu, Hasta, Moola, Purvabhadra, Aswini,
Visakha and Rohini, he will prove auspicious (and the
evil effects mentioned before will not happen).
विपुलविमलमूर्तिः किंशुकाशोकवर्णः
स्फुटरुचिरमयूखस्तप्तताम्रप्रभाभः ।
विचरति यदि मार्गं चोत्तरं मेदिनीजः
शुभकृदवनिपानां हार्दिदश्च प्रजानाम् ॥१३॥
Sloka 13.—When Mars with a broad and clear form
and deep-red like the Kimsuka and Asoka flowers, with
pure and bright rays, with a brightness like that of red-hot
molten copper should pass in the northern side of the
asterism he is in, he will bring on prosperity to the kings
and peace and contentment to the subjects.
तथा च गर्गः
याम्यादिपितृपर्यन्तं नवक्षं मार्गमुत्तरम् ।
भाग्यादिनैर्ऋतान्तं तु मध्यमं मार्गमुच्यते ॥
आषाढाद्याश्विनान्तं तु दक्षिणं समुदाहृतम् ।
सौम्यमार्गं स्थितो भौमः प्रजानामुपकारकः ॥
मध्यमे मध्यफलदो याम्ये तु भयदः स्मृतः ॥
Thus ends the sixth Adhyaya on the 'course of Mars'.
बुधचारः ॥७॥ Mercury.
नोत्पातपरित्यक्तः कदाचिदपि चन्द्रजो व्रजत्युदयम् ।
जलदहनपवनभयकृद्धान्यार्घक्षयविवृद्ध्यै ॥१॥
Sloka 1.—Mercury never reappears after his con-
junction with the Sun without any unusual phenomenon.
He will cause some sort of trouble through water, fire or
wind, thus threatening people and causing extraordinary
rise or fall in the prices of food grains.

Adh. VII. Sl. 2-4] सप्तमोऽध्यायः 81
तथा च समाससंहितायाम्
उदयं याति शशिसुतो नोत्पातविवर्जितः कदाचिदपि ।
पवनाग्निसलिलभयदौ धान्यार्घवृद्धिक्षयकृद्वा ॥
तथा च वृद्धगर्गः
अवर्षे कुरुते वर्षं वर्षे वर्षं न गच्छति ।
भये च कुरुते क्षेमं सर्वत्र प्रतिलोमगः ॥
तथा च कश्यपः
नाकस्माद्दर्शनं याति विनोत्पातेन सोमजः ।
भयवातपातहिमैरर्घवृद्धिक्षयादिभिः ॥
विचरन् श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्येन्दुवैश्वदेवानि ।
मृद्नन् हिमकरतनयः करोत्यवृष्टिं सरोगभयाम् ॥२॥
Sloka 2.—When Mercury transits through the as-
terism Sravana, Dhanishta, Rohini, Mrigasira and Uttara-
shadha, there will be no rain and diseases will break out.
तथा च कश्यपः ।
रोहिणीं वैश्वदेवं च सौम्यंवैष्णववासवान् ।
ज्ञाशिश्रश्च यदा हन्ति प्रजा रोगैश्च पीडयेत् ॥
रौद्रादीनि मधान्तान्युपाश्रिते चन्द्रजे प्रजापीडा ।
शस्त्रनिपातक्षुद्भयरोगानावृष्टिसन्तापैः ॥३॥
Sloka 3.—When Mercury is passing through any of
the five asterisms commencing from Ardra, people will
suffer on account of clash of arms, hunger, fear, disease,
drought and worries.
तथा च कश्यपः ।
रौद्रादीनि यदा पञ्च नक्षत्राणीन्दुन्दनः ।
भिनत्ति शस्त्रदुर्भिक्षव्याधिभिः पीड्यते जगत् ॥
हस्तादीनि चरन् षडृक्षाण्युपपीडयन् गवामशुभः ।
स्नेहरसार्घविवृद्धिं करोति चोर्वीं प्रभूतान्नाम् ॥४॥
Sloka 4.—During Mercury's transit over the six stars
reckoned from Hasta, cattle will suffer ; oil, ghee, etc.
बृ. सं. 11

82 बृहत्संहितायाम् [Adh. VII. Sl. 5-7
honey, jaggery and the like will rise in price ; but there
will be plenty of food-crops.
तथा च कश्यपः
हस्तादीनि चरन् षड्वै नक्षत्राणीन्दुनन्दनः ।
गवामशुभदः प्रोक्तः सुभिक्षक्षेमकारकः ॥
आर्यम्णं हौतभुजं भद्रपदामुत्तरां यमेशं च ।
चन्द्रस्य सुतो निघ्नन् प्राणभृतां धातुसङ्क्षयकृत् ॥५॥
Sloka 5—If Mercury in his transit should cut through
the stars Uttaraphalguni, Krittika, Uttarabhadrapada and
Bharani, all creatures will be afflicted with diseases caused,
by the seven constituent elements of the body, viz,
muscle, bone, blood, skin, semen, fat and marrow.
तथा च कश्यपः ।
भरणीकृत्तिकार्यम्णमहिर्बुध्नं च चन्द्रजः ।
चरन्धातुविनाशाय प्राणिनां परिकीर्तितः ॥
आश्विनवारुणमूलान्युपमृद्नन् रेवतीं च चन्द्रसुतः ।
पण्याभिषग्नौजीविकसलिलजतुरगोपघातकरः ॥६॥
Sloka 6.—When Mercury passes through the stars
Aswini, Satabhishak, Moola and Revati, the trading class
physicians, sailors, substances derived from water such
as pearls and conchs, and horses will suffer destruction.
तथा च कश्यपः ।
रेवतीं वारुणं मूलमाश्विनीं चोपमर्दयन् ।
बुधो वणिग्भिषग्वाहान् जलोत्थांश्च विनाशयेत् ॥
पूर्वावृक्षत्रितयादेकमपीन्दोः सुतोऽभिमृद्नीयात् ।
क्षुच्छस्त्रतस्करामयभयप्रदायी चरन् जगतः ॥७॥
Sloka 7.—When Mercury cuts through Purvaphal-
guni, Purvashadha or Purvabhadra, people will suffer
from hunger ; war will break out, and there will be danger
from thieves and diseases.

Adh. VII. Sl. 8-11] : सप्तमोऽध्यायः 83
पूर्व्वाग्नये चरन् सौम्यो भेदं कृत्वा यदि व्रजेत् ।
क्षुच्छस्त्रतस्करभयैः करोति प्राणिनां वधम् ॥
प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः ।
सप्त पराशरतन्रे नक्षत्रैः कीर्त्तिता गतयः ॥८॥
Sloka 8.—In Parasara's Tantra, the following seven
courses (or gaits) have been declared for Mercury as
distinguished by the several asterisms : (1) Prakrita (2)
Vimisra (3) Sankshipta (4) Theekshna (5) Yogantha
(6) Ghora and (7) Papakhya.
प्राकृतसञ्ज्ञा वायव्ययाम्यपैनामहानि बहुलाश्च ।
मिश्रा गतिः प्रदिष्टा शशिशिवपितृभुजगदेवानि ॥९॥
सङ्क्षिप्तायां पुष्यः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं चेति ।
तीक्ष्णायां भद्रपदाद्वयं सशक्राश्वयुक् पौष्णम् ॥१०॥
योगान्तिकेति मूलं द्वे चाषाढे गतिः सुतस्येन्दोः ।
घोरा श्रवणस्त्वाष्ट्रं वसुदैवं वारुणं चैव ॥११॥
पापाख्या सावित्रं मैत्रं शक्राग्निदैवतं चेति ।
Slokas 9-11½—The course is known as Prakrita
when Mercury passes through any of the asterisms Swati,
Bharani, Rohini and Krittika. It is termed Misra when
he transits any of the stars Mrigasira, Ardra, Magha and
Aslesha. The gait is called Sankshipta when Mercury
travels through Pushya, Punarvasu, Purvaphalguni and
Uttara phalguni. The course is Theekshna when he
moves through Purvabhadra, Uttarabhadra, Jyeshta
Aswini and Revati. It is Yoganta when Mercury passes
over Moola, Purvashadha or Uttarashadha. If the
transit be through the stars Sravana, Chittra, Dhanishta
and Satabhishak, it is called Ghora. Lastly, it is called
Papakhya when his passage is over the stars Hasta,
Anuradha and Visakha.

84 बृहत्संहितायाम् [Adh. VII. Sl. 12-13
उदयप्रवासादिवसैः स एव गतिलक्षणं प्राह ॥१२॥
चत्वारिंशत् त्रिंशत् द्विसमेता विंशतिर्दिनवकं च ।
नव मासार्द्धं दश चैकसंयुताः प्राकृताद्यानाम् ॥१३॥
Slokas 12-13.—The measures in days for the rising
and setting of Mercury in his seven courses are 40, 30,
22, 18, 9, 15 and 11 days respectively.
तथा च वृद्धगर्गः
चत्वारिंशत्प्राकृतायां गतावालक्ष्यते बुधः ।
मासमेकं विमिश्रायां दर्शयित्वास्तमर्हति ॥
अह्नां द्वाविंशतिं सार्द्धं सङ्क्षिप्तामेत्य लक्ष्यते ।
अष्टादशाहं तीक्ष्णायां घोरायां दश पञ्च च ॥
पापायां पादहीनानि तथैकादश तिष्ठति ।
योगाम्तिक्यामिन्दुसूनुर्नवाहं लक्ष्यते तथा ॥
चारकालो य एवोक्तः सोमपुत्रस्य भागशः ।
अस्तकालः स एव स्यात्सूर्यमण्डलचारिणः ॥
तथा च कश्यपः
चत्वारिंशत्तथा त्रिंशद्दिनानि द्वौ च विंशतिः ।
अष्टादशार्द्धमासं च दश चैकयुतानि च ॥
नव च प्राकृताद्यासु सोमजस्तूदितस्तथा ।
अस्तं गतः सर्वकालं तिष्ठतीति विनिश्चयः ॥
But the above is not approved by Varahamihira for he has said
as follows in the समाससंहिता.
प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः ।
गतयो लक्षणमासां नोदयदिवसैः स्फुटं भवति ॥
स्पष्टा पराशरमते स्वाती च प्राकृता त्रिभं याम्यात् ।
मिश्रा गतिः शशिशेखरभुजगपितृदेवतासौम्यैः ॥
सङ्क्षिप्ता नाम गतिः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं पुष्यः ।
तीक्ष्णा भद्रपदायं नक्षत्रचतुष्टयं ज्येष्ठा ॥
मूलत्रयुक्तं योगा घोरा श्रवणत्रिभं च सत्वाष्ट्रम् ।
पापाख्या तु विशाखा हस्तो मैत्रं च शशिसूनोः ॥

Adh. VII. Sl. 14-16] सप्तमोऽध्यायः 85
प्राकृतगत्यामारोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमम् ।
संक्षिप्तमिश्रयोर्मिश्रमेतदन्यासु विपरीतम् ॥१४॥
Sloka 14.—In the Prakrita course of Mercury, the
people will command good health ; there will be suffi-
cient rain, good crops and general happiness. In the
Sankshipta and Misra courses, the effect will be mixed ;
and it will be reverse in the other courses.
तथा च गर्गः ।
क्षेमारोग्यसुभिक्षेषु लक्षणा प्राकृता गतिः ।
संक्षिप्ता च विमिश्रा च शुभाशुभफलोदये ॥
तीक्ष्णा घोरा च पापा च तथा योगान्तिकापरा ।
एताश्चतस्रः सौम्यस्य दुर्भिक्षाक्षेमलक्षणाः ॥
ऋज्व्यतिवक्रा वक्रा विकला च मतेन देवलस्यैताः ।
पञ्चचतुर्द्व्येकाहा ऋज्व्यादीनां षडभ्यस्ताः ॥१५॥
Sloka 15.—According to Devala's view, the effects
of ऋज्वी—direct, अतिवक्रा—exceedingly retro-grade, वक्रा—
retrograde and विकला-decayed motions of Mercury will
last for (5 × 6 =) 30, (4 × 6 =) 24, (2 × 6 =) 12, and
(1 × 6 =) 6 days.
ऋज्वी हिता प्रजानामतिवक्रार्घं गतिर्विनाशयति ।
शस्त्रभयदा च वक्रा विकला भयरोगसञ्जननी ॥१६॥
Sloka 16.—Mercury when his motion is ऋज्वी or
direct does good to the people, while his over retrograde
motion brings on famine by destroying the wealth
(of the country). When he is retrograde in his motion
he will bring on war in the land; and when his motion
is decayed or weak; he engenders fear and disease.
तथा च देवलः ।
दिनानि त्रिंशदुदितस्तिष्ठेद्यदि च सोमजः ।
ऋज्वी गतिः सा विज्ञेया प्रजानां हितकारिणी ॥