बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

292 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. Sl. 12-15.
Sloka 11.—When a planet (from Mars onwards) and
the Moon are encircled by haloes, i. e. when a planet and
a star are enclosed within the halo round the Moon, there
will be rain within three days, or a war in a month. It
is inauspicious to a king, if the lord of his Lagna or of the
sign occupied by his natal star is enclosed within the halo.
तथा च गर्गः
त्रीणि यत्रावरुध्येरन्नक्षत्रं चन्द्रमा ग्रहः ।
त्र्यहेण वर्षतीन्द्रश्च मासाद्वा जायते भयम् ॥
परिवेषमण्डलगत्तो रवितनयः क्षुद्रधान्यनाशकरः ।
जनयति च वातवृष्टिं स्थावरकृषिकृद्भिहन्ता च ॥१२॥
भौमे कुमारबलपतिसैन्यानां विद्रवोऽग्निशस्त्रभयम् ।
जीवे परिवेषगते पुरोहितामात्यनृपपीडा ॥१३॥
मन्त्रिस्थावरलेखकपरिवृद्धिश्चन्द्रजे सुवृष्टिश्च ।
शुक्रे यायिक्षत्रियराज्ञीपीडा प्रियं चान्नम् ॥१४॥
क्षुदनलमृत्युनराधिपशस्त्रेभ्यो जायते भयं केतौ ।
परिविष्टे गर्भभयं राहौ व्याधिर्नृपभयं च ॥१५॥
Slokas 12-15.—Saturn inside a halo destroys base
corn such as Priyangu, causes stormy rain and ruins trees
and agriculturists. Mars inside it causes misery to boys
(princes ?), commanders of armies and armies ; he
occasions danger from fire and weapons. Jupiter under
the same circumstances engenders trouble to royal pre-
ceptors, ministers and kings. Mercury bestows prosperity
on ministers, trees and writers and gives good rain. Venus
is harmful to the marchers, Kshatriyas and queens, and
makes food very costly. When Ketu is similarly situated,
there will be danger from famine, fire, death, king and
weapons. Rahu causes trouble to children in the womb,
disease and danger to king.

Adh. XXXIV. Sl. 16-18] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 293
तथा च समाससंहितायाम्
बलपपुरोहितनरपतिकृषिकृत्पीडा क्रमेण परिविष्टैः ।
कुजगुरुसितार्कपुत्रैः सौम्येन तु मन्त्रिपरिवृद्धिः ॥
केतोः शस्त्रोद्योगो राहोः परिवेषणेन रोगभयम् ।
युद्धक्षुद्भयनृपनाशं व्याध्यादिभिः क्रमशः ॥
युद्धानि विजानीयात्परिवेषाभ्यन्तरे द्वयोर्ग्रहयोः ।
दिवसकृतः शशिनो वा क्षुद्वृष्टिभयं त्रिषु प्रोक्तम् ॥१६॥
याति चतुर्षु नरेन्द्रः सामात्यपुरोहितो वशं मृत्योः ।
प्रलयमिव विद्धि जगतः पञ्चादिषु मण्डलस्थेषु ॥१७॥
Slokas 16-17.—If there be two planets within the halo
of the Sun or the Moon, one should predict wars ; if there
be three planets, impending famine and drought ; if four,
the king with his preceptors and ministers will die ; and if
five or more, know that something similar to the dissolution
of the universe will be the result.
ताराग्रहस्य कुर्यात् पृथगेव समुत्थितो नरेन्द्रवधम् ।
नक्षत्राणामथवा यदि केतोर्नोदयो भवति ॥१८॥
Slokas 18.—If a non-luminary or an asterism has
got an independent halo around it, there will be the
destruction of a king, provided there is no appearance of
a Ketu at the time.
तथा च काश्यपः
परिवेषाभ्यन्तरगौ द्वौ ग्रहौ यायिनागरौ ।
युद्धं च भवति क्षिप्रं घोररूपं सुदारुणम् ॥
मण्डलान्तरिताः पञ्च जगतः संक्षयावहाः : ।
अथ ताराग्रहस्यैव नक्षत्राणामथापि वा ।
परिवेषो यदा दृश्यस्तदा नरपतेर्वधः ।
यदि केतूदयो न स्यादन्यथा तद्गदत्फलम् ॥

294 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. 19-23.
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रहा भवेत् प्रतिपदादिषु क्रमशः ।
श्रेणीपुरकोशानां पञ्चम्यादिष्वशुभकारी ॥१९॥
युवराजस्याष्टम्यां परतस्त्रिषु पार्थिवस्य दोषकरः ।
पुररोधो द्वादश्यां सैन्यक्षोभस्त्रयोदश्याम् ॥२०॥
नरपतिपत्नीपीडा परिवेषोऽभ्युत्थितश्चतुर्दश्याम् ।
कुर्यात्तु पञ्चदश्यां पीडां मनुजाधिपस्यैव ॥२१॥
Slokas 19-21. — On the first four days of a lunar
month, a halo destroys severally Brahmins, Kshatriyas,
Vaisyas and Sudras ; on the 5th, 6th and 7th days, trade
guild, town and royal treasury, respectively ; on the 8th
day, Yuvaraja ; on the 9th, 10th and 11th, it is harmful
to the king ; on the 12th, it causes a town to be besieged ;
on the 13th, mutiny in the army ; on the 14th, danger to
the queen ; and on the 15th, to the king himself.
नागरकाणामभ्यन्तरस्थिता यायिनां च बाह्यस्था ।
परिवेषमध्यरेखा विज्ञेयाक्रन्दसाराणाम् ॥२२॥
रक्तः श्यामो रूक्षश्च भवति येषां पराजयस्तेषाम् ।
स्निग्धः श्वेतो द्युतिमान् येषां भागो जयस्तेषाम् ॥२३॥
Slokas 22-23. — The line in the interior of a halo
pertains to kings staying in town ; one in its exterior, to
the marchers ; and the central one, to the allies coming
to the rescue. A line which is blood-red or dark and
rough denotes defeat to those kings whom it represents,
while that which is glossy, white and lustrous, indicates
victory to those kings whose line it happens to be.
Thus ends the Thirtyfourth Adhyaya on 'Halos.'

Adh XXXV. Sl. 1-3.] पञ्चत्रिंशोऽध्यायः 295
इन्द्रायुधलक्षणाध्यायः ॥३५॥ Signs of Rainbows.
सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघाट्टिताः कराः साभ्रे ।
वियति धनुःसंस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः ॥१॥
Sloka 1.—The rays of the Sun which have various
colours, being thrown back by the wind in a cloudy sky,
are seen in the form of a bow which is called the
Rainbow.
केचिदनन्तकुलोरगनिःश्वासोद्भूतमाहुराचार्याः ।
तद्यायिनां नृपाणामभिमुखमजयावहं भवति ॥२॥
Sloka 2.—Some sages declare that the rainbow is
caused by the breath of the descendants of Anantha, the
King of serpents. The rainbow appearing in front of
kings starting on an expedition brings about their defeat.
तथा च काश्यपः
अनन्तकुलजाता ये पन्नगाः कामरूपिणः ।
तेषां निःश्वाससम्भूतमिन्द्रचापं प्रचक्षते ॥
अच्छिन्नमवनिगाढं द्युतिमत् स्निग्धं घनं विविधवर्णम् ।
द्विरुदितमनुलोमं च प्रशस्तमम्भः प्रयच्छति च ॥३॥
Sloka 3.—A rainbow which, being unbroken, bright
and glossy, thick and multi-coloured, touches the ground
at both ends, appears double and is behind persons,
conduces to weal and yields rain.
Some interpret द्विरुदितमनुलोमं as—of the two rainbows, if one
is in the north and the other in the south, it is प्रतिलोम i. e.,
contrary to each other, while, if they are in the same direction,
it is अनुलोम . But this interpretation in the light of Garga
seems to be wrong.

296 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXV. Sl. 4.
तथा च ऋषिपुत्र आह
द्विरुत्तरमविच्छिन्नं स्निग्धमिन्द्रायुधं महत् ।
पृष्ठतो विजयाय स्याद्विच्छिन्नं परुषं न तु ॥
तथा च नन्दी आह
बहुवर्णमविच्छिन्नं द्विरुन्नतं स्निग्धममरपतिचापम् ।
पश्चात्पार्श्वे वापि प्रयाणकाले रिपुवधाय ॥
तथा च बृहस्पतिः
नीलताम्रमविच्छिन्नं द्विगुणं सिद्धमायतम् ।
पृष्ठतः पार्श्वयोर्वापि जयायेन्द्रधनुर्भवेत् ॥
तथा च गर्गोक्तमयूरचित्रके पठ्यते ।
पूर्वस्यां दिशि सङ्ग्रामे भवतीन्द्रधनुर्यदि ।
पश्चिमे च प्रयातानां जयस्तत्र न संशयः ॥
येषां प्रवृत्ते सङ्ग्रामे पश्चादिन्द्रधनुर्भवेत् ।
पूर्वेण तु प्रयातानां जयस्तत्र न संशयः ॥
येषां प्रवृत्ते संग्रामे वामपार्श्वे च पृष्ठतः ।
धनुः प्रादुर्भवेदैन्द्रं जयस्तेषां न संशयः ॥
येषां प्रवृत्ते संग्रामे पुरस्ताद्दक्षिणेन वा ।
धनुः प्रादुर्भवेदैन्द्रं वधं तेषां विनिर्दिशेत् ॥
पश्चिमे तु दिशो भागे भवतीन्द्रधनुर्यदि ।
समेघगगनं स्निग्धं वैदूर्यविमलद्युति ॥
विद्युच्च निर्मला भाति पूर्वे वायुर्यदा भवेत् ।
सप्तरात्रं महावर्षं निर्दिशेद्दैवचिन्तकः ॥
विदिगुद्भूतं दिक्स्वामिनाशनं व्यभ्रजं मरककारि ।
पाटलपीतकनीलैः शस्त्राग्निक्षुत्कृता दोषाः ॥४॥
Sloka 4.—A rainbow that appears in an intermediate
direction destroys the lord of that particular region ; one
seen in a cloudless sky causes pestilence and one that is
pink, yellow and blue produces evils from war, fire and
famine respectively.
For the lords of the several quarters, see Chapter LXXXVI—

Adh. XXXV. Sl. 5-8.] पञ्चत्रिंशोऽध्यायः 297
जलमध्येऽनावृष्टिर्भुवि सस्यवधस्तरौ स्थिते व्याधिः ।
वाल्मीके शस्त्रभयं निशि सचिववधाय धनुरैन्द्रम् ॥५॥
Sloka 5.—A rainbow seen in the middle of water
causes drought ; on land, destruction of crops ; on a tree,
disease ; on an anthill, danger from weapons ; and at
night, the death of a minister.
वृष्टिं करोत्यवृष्ट्यां वृष्टिं वृष्ट्यां निवारयत्यैन्द्रयाम् ।
पश्चात्सदैव वृष्टिं कुलिशभृतश्चापमाचष्टे ॥६॥
Sloka 6.—One seen in the east when there is no rain
produces rain and vice versa ; and in the west, it always
indicates rain.
चापं मघोनः कुरुते निशायामाखण्डलायां दिशि भूपपीडाम् ।
याम्यापरोदक्प्रभवं निहन्यात्सेनापतिं नायकमन्त्रिणौ च ॥७॥
Sloka 7.—A rainbow seen at night in the east causes
ill-health to the king ; and in the south, west and north,
it destroys the commander-in-chief, a leading person and
a minister respectively.
तथा च काश्यपः
अवृष्टौ वर्षणं कुर्यादैन्द्रीं दिशमुपाश्रितम् ।
पश्चिमायां महद्वर्षं करोतीन्द्रधनुः सदा ॥
रात्रौ चेद् दृश्यते पूर्वं भयं नरपतेर्भवेत् ।
याम्यायां बलमुख्यश्च विनाशमभिगच्छति ॥
पश्चिमायां प्रधानस्य सौम्यायां मन्त्रिणो वधः ।
स्निग्धवर्णैर्घनैः शुभ्रैर्वारुण्यां दिशि दृश्यते ॥
बहुदकं सुभिक्षं च शिवं सस्यप्रदं भवेत् ।
निशि सुरचापं सितवर्णाद्यं जनयति पीडां द्विजपूर्वाणाम् ।
भवति च यस्यां दिशि तद्दिश्यं नरपतिमुख्यं न चिराद्धन्यात् ॥८॥
Sloka 8.—At night, the rainbow in white, red, yellow
and dark colours engenders suffering to Brahmins and

298 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXVI. Sl. 1-3.
other classes in their order. In whichever quarter it is
observed, it will kill the chief monarch of that region
erelong.
Thus ends the 35th Adhyaya on ‘Signs of Rainbows.’
गन्धर्वनगरलक्षणाध्यायः ॥३६॥ An Aerial City.
उदगादिपुरोहितनृपबलपतियुवराजदोषदं खपुरम् ।
सितरक्तपीतकृष्णं विप्रादीनामभावाय ॥१॥
Sloka 1.—An aerial city seen in the four quarters
beginning with the north is harmful to the royal priests,
kings, commanders of armies and the Yuvaraja respecti-
vely. Similarly, one with white, red, yellow or dark
colour tends to the annihilation of the Brahmins, Kshatri-
yas, Vaisyas or Sudras as the case may be.
नागरनृपतिजयावहमुदग्विदिकस्थं विवर्णनाशाय ।
शान्ताशायां दृष्टं सतोरणं नृपतिविजयाय ॥२॥
Sloka 2.—An aerial city seen in the north confers
victory on the kings defending towns; in the intermediate
quarters, it is for the destruction of persons of mixed
castes; and one with triumphal arches in a quarter not
facing the Sun, for the victory of kings.
सर्वदिगुत्थं सततोत्थितं च भयदं नरेन्द्रराष्ट्राणाम् ।
चौराटाविकान् हन्याद्धूमानलशक्रचापाभम् ॥३॥
Sloka 3.—One arising in all directions and at all
times bodes ill to the kings and countries; and one resem-
bling smoke, fire and rainbow, destroys robbers and
foresters.

XXXVI. 4-5. XXXVII. 1-2] सप्तत्रिंशोऽध्यायः 299
गन्धर्वनगरमुत्थितमापाण्डुरमशनिपातवातकरम् ।
दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वामेऽरिभयं जयः सव्ये ॥४॥
Sloka 4.—One of faded colour occasions the fall of
thunderbolts and storm ; if it is in a blasted region (facing
the Sun), a king will die ; if to the left, it produces menace
of enemies ; and if to the right, it confers victory.
For दीप्त, refer to Adhyaya LXXXVI-12, infra.
अनेकवर्णाकृति खे प्रकाशते पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् ।
यदा तदा नागमनुष्यवाजिनां पिबत्यसृग्भूरि रणे वसुन्धरा ॥५॥
Sloka 5.—When a multi-coloured aerial city, taking
various shapes, shines in the sky with streamers, banners
and gateways, the Earth will drink in plenty the blood of
elephants, human beings and horses in battle.
तथा च काश्यपः ।
बहुवर्णं पताकाढ्यं गन्धर्वनगरं महत् ।
दृष्टं प्रजाक्षयकरं संग्रामे लोमहर्षणम् ॥
Thus ends the 36th Adhyaya on ‘an aerial city.’
प्रतिसूर्यलक्षणाध्यायः ॥३७॥ Mock-Suns.
प्रतिसूर्यकः प्रशस्तो दिवसकृतृतुवर्णसप्रभः स्निग्धः ।
वैदूर्यनिभः स्वच्छः शुक्लश्च क्षेमसौभिक्षः ॥१॥
Sloka 1.—A mock-Sun is auspicious, if it is glossy
and possessing the colour appropriate for the Sun in the
season (vide Adh. III—23 & 24 supra.); if it possesses the
lustre of beryl, is white or bright, it causes happiness and
plenty.
पीतो व्याधिं जनयत्यशोकरूपश्च शस्त्रकोपाय ।
प्रतिसूर्याणां माला दस्युभयातङ्कनृपहन्त्री ॥२॥

500 बृहत्संहितायाम् [XXXVII. 3. XXXVIII.
Sloka 2.—A yellow mock-Sun produces disease ; one
of the colour of the Asoka.blossom (red) leads to the clash
of weapons; and a row of mock-Suns tends to danger
from robbers, to disease and destruction of kings.
दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृदुदग्दक्षिणे स्थितोऽनिलकृत् ।
उभयस्थः सलिलभयं नृपमुपरि निहन्त्यधो जनहा ॥३॥
Sloka 3.—When a mock-Sun appears to the north
of the Sun, it gives rain ; to the south, a strong wind ; on
both sides, danger from water ; the same appearing above
the Sun, destroys the king ; and below, the people.
This sloka has already appeared in the 3rd Adhyaya as Sloka 37.
In the morning for about three hours, when there are thin
clouds near the Sun, there appears another Sun as it were, on
account of the Sun's rays (reflected in the clouds). This is called
a mock-Sun. This may happen likewise in the evening also.
तथा च काश्यपः
याम्ये वातप्रदो ज्ञेय उत्तरे वृष्टिदो रवेः ।
उभयोः पार्श्वयोर्भाति सलिलं भूरि यच्छति ॥
तथा च पराशरः
दीप्ताग्निवर्णः कनकप्रभो वा सन्ध्यासु चेद्भास्करमावृणोति ।
कम्पेत भूः क्षात्यपतेन्महोल्का नृपो विनश्येत् सहितः प्रजाभिः ॥
सन्ध्यासमीपे यदि भास्करस्य दृश्येत माला प्रतिसूर्यकाणाम् ।
सर्पा भवेयुः प्रचुराश्च चौरा रोगाश्च घोरा विविधप्रकाराः ॥
प्रत्यर्कमिन्द्रायुधमत्स्यदण्डाः सविद्युदभ्राशनिवर्षवाताः ।
भवन्त्यभीक्ष्णं दिनरात्रिसन्धौ भयं तदा भूमिपतेर्वधः स्यात् ॥
Thus ends the 37th Adhyaya on 'Mock-Suns.'

रजोलक्षणम् ॥३८॥ Haze.

This Adhyaya is reported to be not Varahamihira's, but an
interpolation.

Adh. XXXVIII. Sl. 1-5.] अष्टात्रिंशोऽध्यायः 301
कथयन्ति पार्थिववधं रजसा घनतिमिरसञ्चयनिभेन ।
अविभाव्यमानगिरिपुरतरवः सर्वा दिशश्छन्नाः ॥१॥
Sloka 1.—They say that a king will be slain when
all the quarters are screened by dust, resembling the
mass of pitch darkness, so as to make the mountains,
cities and trees indistinguishable,
यस्यां दिशि धूमचयः प्राक् प्रभवति नाशमेति वा यस्याम् ।
आगच्छति सप्ताहात् तत्रैव भयं न सन्देहः ॥२॥
Sloka 2.—There will undoubtedly be danger within
a week to that quarter wherein a mass of smoke appears
at first or disappears.
श्वेते रजोघनौघे पीडा स्यान्मन्त्रिजनपदानां च ।
न चिरात्प्रकोपमुपयाति शस्त्रमतिसङ्कुला सिद्धिः ॥३॥
Sloka 3.—When the mass of the clouds of dust is
white, there is suffering in store for ministers and subjects
alike, and before long weapons will begin their work of
destruction and peace will be restored with very great
difficulty (after confusion has set in).
अर्कोदये विजृम्भति यदि दिनमेकं दिनद्वयं वाऽपि ।
स्थगयन्निव गगनतलं भयमत्युग्रं निवेदयति ॥४॥
Sloka 4.—Dust appearing prominently, covering, as
it were, the sky completely at Sunrise for a day or two
successively, augurs terrible disaster.
अनवरतसञ्चयवहं रजनीमेकां प्रधाननृपहन्तृ ।
क्षेमाय च शेषाणां विचक्षणानां नरेन्द्राणाम् ॥५॥
Sloka 5.—Dust appearing in a mass throughout a
night brings about the death of leading sovereigns, but
bestows prosperity on other clever kings.

302 बृहत्संहितायाम् [XXXVIII. 6-8. XXXIX. 1
रजनीद्वयं विसर्पति यस्मिन् राष्ट्रे रजोधनं बहुलम् ।
परचक्रस्यागमनं तस्मिन्नपि सन्निबोद्धव्यम् ॥६॥
Sloka 6.—When a thick cloud of dust spreads over a
kingdom for two nights successively, it should be under-
stood that the country will be the victim of foreign in-
vasion.
निपतति रजनीत्रितयं चतुष्कमप्यन्नरसविनाशाय ।
राज्ञां सैन्यक्षोभो रजसि भवेत् पञ्चरात्रभवे ॥७॥
Sloka 7.—If dust falls continuously for three or even
four nights, food-grains and liquid-substances will be
destroyed; and if for five nights, there will be mutiny in
the forces of kings.
केत्वाद्युदयविमुक्तं यदा रजो भवति तीव्रभयदायि ।
शिशिरादन्यत्रर्त्तौ फलमविकुलमाहुराचार्याः ॥८॥
Sloka 8.—Dust augurs terrible danger only when it
is independent of the rise of Ketus, etc. The sages declare
that the effects will be fully realised only in seasons other
than winter.
Thus ends the 38th Adhyaya on 'Haze.'
निर्घातलक्षणाध्यायः ॥३९॥ Hurricane.
पवनः पवनाभिहतो गगनादवनौ यदा समापतति ।
भवति तदा निर्घातः स च पापो दीप्तविहगरुतः ॥१॥
Sloka 1.—When a wind struck by another dashes
against the earth from the sky, a portentous thunder is
produced. It is harmful when it is attended by the harsh
cries of birds facing the Sun.

Adh. XXXIX. Sl. 2-5] एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः 303
तथा च गर्गः
यदान्तरिक्षे बलवान् मारुतो मारुताहतः ।
पतत्यधः स निर्घातो भवेदनिलसम्भवः ॥
अर्कोदयेऽधिकरणिकन्नृपधनियोधाङ्गनावाणिग्वेश्याः ।
आप्रहरांशेऽजाविकमुपहन्याच्छूद्रपौरांश्च ॥२॥
आमध्याह्नाद्राजोपसेविनो ब्राह्मणांश्च पीडयति ।
वैश्यजलदांस्तृतीये चौरान् प्रहरे चतुर्थे तु ॥३॥
अस्तं याते नीचान् प्रथमे यामे निहन्ति सस्यानि ।
रात्रौ द्वितीयामे पिशाचसङ्घान् निपीडयति ॥४॥
तुरगकरिणस्तृतीये विनिहन्याद्यायिनश्चतुर्थे च ।
भैरवजर्जरशब्दो याति यतस्तां दिशं हन्ति ॥५॥
Slokas 2-5.—At Sunrise such a thunder destroys
judges, kings, moneyed persons, warriors, women, traders
and courtezans ; in the first (watch of the day) period of
three hours after Sunrise, goats, sheep, Sudras and citi-
zens ; in the second watch, kings’ servants and Brahmins;
in the third watch, merchants and clouds ; in the fourth,
thieves; at Sunset, iniquitous persons ; in the first watch
of the night, crops ; in the second, groups of goblins ; in
the third, horses and elephants; and in the fourth, mar-
chers. The direction from which issues the sound, terrific
and hollow (like that of a breaking pot), is destroyed.
तथा च समाससंहितायाम् ।
निर्घातोऽहोरात्रेण हन्ति नृपपौरभृत्यराष्ट्रजनान् ।
तस्करविप्रांश्चार्कोदयाद्दिशं पतति यस्याम् ॥
तथा च गर्गः
यदा सूर्योदये प्राप्ते निर्घातः श्रूयते भुवि ।
क्षत्रिणा योषमुख्याश्च पीड्यन्तेऽत्र न संशयः ॥
प्रहरांशे तथा वैश्यान् हन्याद्राजोजीविनस्तथा ।
परिमृते हरौ वैश्या अपराह्णे तु दस्यवः ॥

304 बृहत्संहितायाम् [Adh. XL Sl. 1-3.
नखिचोराँश्च हन्यात्स अस्तमेति दिवाकरे ।
प्रथमे प्रहरे सस्यान्यर्द्धरात्रे तु राक्षसान् ॥
रात्रित्रिभागे वैश्यांश्च प्रत्यूषे चाहितो भवेत् ।
यां दिशं चाभिहन्येत निर्घातो भैरवः स्वनः ॥
तद्देश्यान् हन्ति देशांश्च सर्वदिग्भक्तयस्तथा ।-इति.
Thus ends the 39th Adhyaya on "Hurricanes."
सस्यजातकम् ॥४०॥ Growth of Crops.
———
वृश्चिकवृषप्रवेशे भानोर्ये बादरायणेनोक्ताः ।
ग्रीष्मशरत्सस्यानां सदसद्योगाः कृतास्त इमे ॥१॥
Sloka 1.—On the authority of Sage Badarayana are
stated the following Yogas, planetary configurations—both
good and bad—for the growth of summer and autumnal
crops at the time of the Sun's entry into Vrischika and
Vrishabha respectively.
भानोरलिप्रवेशे केन्द्रैस्तत्साच्छुभग्रहाक्रान्तैः ।
बलवद्भिः सौम्यैर्वा निरीक्षिते ग्रैष्मिकविवृद्धिः ॥२॥
Sloka 2.—If at the time of the Sun's entry into
Vrischika, the Kendras from him are occupied by benefics
or he is aspected by (or conjoined with) strong benefics,
summer crops will thrive splendidly.
तथा च बादरायणः
वृश्चिकसंस्थे सूर्ये सौम्यैर्बलिभिर्निरीक्षिते वृद्धिम् ।
तैरेव केन्द्रगैर्वा ग्रीष्मजधान्यस्य निर्दिशेन्महतीम् ॥
अष्टमराशिगतेऽर्के गुरुशशिनोः कुम्भसिंहसंस्थितयोः ।
सिंहघटसंस्थयोर्वा निष्पत्तिर्ग्रीष्मसस्यस्य ॥३॥
Sloka 3.—When the Sun is posited in Vrischika, and
Jupiter and the Moon in Kumbha and Simha, or vice
versa, summer crops will prosper.

Adh. XL. Sl. 4-7] चत्वारिंशोऽध्यायः 305
अर्कात्सिते द्वितीये बुधेऽथवा युगपदेव वा स्थितयोः।
व्ययगतयोरपि तद्वन्निष्पत्तिरतीव गुरुदृष्ट्या ॥४॥
Sloka 4.—When Venus or Mercury, or both, are
posited in the second house from the Sun (in Vrischika),
or similarly in the 12th house, summer corn will grow
well. If the Sun in addition be aspected by Jupiter, the
growth will be splendid.
तथा च बादरायणः
सूर्याद्बुधे द्वितीये शुक्रे वा युगपदेव तयोः ।
रिष्फगयोरप्येवं निष्पत्तिर्गुरुदृशाऽतीव ॥
शुभमध्येऽलिनि सूर्याद्गुरुशशिनोः सप्तमे परा सम्पत् ।
अल्यादिस्थे सवितरि गुरौ द्वितीयेऽर्द्धनिष्पत्तिः ॥५॥
Sloka 5.—When Vrischika, wherein is posited the
Sun, is surrounded on either side, i. e., the 2nd and the
12th, by benefics, i. e., Mercury and Venus, and when
the 7th house from the Sun is occupied by Jupiter and
the Moon, there will be excellent growth of corn. When
the Sun is posited in the initial part of Vrischika and
Jupiter in the second house from it, the growth will be
only half.
लाभहिबुकार्थयुक्तैः सूर्यादलिगात् सितेन्दुशशिपुत्रैः ।
सस्यस्य परा सम्पत् कर्मणि जीवे गवां चाप्या ॥६॥
Sloka 6.—When Venus, the Moon and Mercury are
posited in their order in the 11th, 4th and 2nd from the
Sun in Vrischika, corn will thrive well. If in the above
Yoga, Jupiter is posited in the 10th, the great prosperity of
cattle also is assured.
कुम्भे गुर्गवि शशी सूर्योऽलिमुखे कुजार्कजौ मकरे ।
निष्पत्तिरस्ति महती पश्चात् परचक्रभयरोगम् ॥७॥
बृ. सं. 39

306 बृहत्संहितायाम् [Adh. XL Sl. 8-10.
Sloka 7.—If at the time of the Sun's entry into
Vrischika, Jupiter be posited in Kumbha, the Moon in
Vrishabha, Mars and Saturn in Makara, there is great
prosperity of corn; but later, there will be danger from
hostile invasion and disease.
मध्ये पापग्रहयोः सूर्यः सस्यं विनाशयत्यलिगः ।
पापः सप्तमराशौ जातं जातं विनाशयति ॥८॥
Sloka 8.—The Sun in Vrischika, being surrounded
on both sides (2nd and 12th) by malefics, destroys crops.
If there be a malefic in the 7th house from Vrischika,
crops will be destroyed even though they grow well.
तथा च बादरायणः
क्रूरान्तःस्थः सूर्यो वृश्चिकसंस्थो विनाशयति सस्यम् ।
जातं जातं पापः सप्तमसंस्थो विनाशयति ॥
अर्थस्थाने क्रूरः सौम्यैरनिरीक्षितः प्रथमजातम् ।
सस्यं निहन्ति पश्चादुप्तं निष्पादयेद्व्यक्तम् ॥९॥
Sloka 9.—A malefic in the 2nd house from Vrischika,
being unaspected by benefics will destroy the crops grown
first; but wlll enable those sown subsequently to bear
fruit fully.
जामित्रकेन्द्रसंस्थौ क्रूरौ सूर्यस्य वृश्चिकस्थस्य ।
सस्यविपत्तिं कुरुतः सौम्यैर्दृष्टौ न सर्वत्र ॥१०॥
Sloka 10.—Mars and Saturn posited in the 7th and
another Kendra house from the Sun in Vrischika destroy
crops; and if aspected by benefics, they do not de-
stroy corn everywhere.
तथा च बादरायणः
सूर्यात्सप्तमसंस्थः पापोऽन्यः केन्द्रगश्च हानिकरौ ।
सौम्यग्रहसन्दृष्टौ न तथा सर्वत्र निर्दिष्टौ ॥

Adh. XL. Sl. 11-14.] चत्वारिंशोऽध्यायः 307
वृश्चिकसंस्थादर्कात् सप्तमषष्ठोपगौ यदा क्रूरौ ।
भवति तदा निष्पत्तिः सस्यानामर्घपरिहानिः ॥११॥
Sloka 11.—When the two malefics occupy the 6th
and the 7th houses from the Sun in Vrischika, there will
be good growth of crops, but a fall in the price will take
place.
विधिनानेनैव रविवृषप्रवेशे शरत्समुत्थानाम् ।
विज्ञेयः सस्यानां नाशाय शिवाय वा तज्ज्ञैः ॥१२॥
Sloka 12.—According to the rule enunciated above,
scholars should declare the (good growth or destruction)
prosperity or adversity of the autumnal corn when the
Sun enters Taurus.
तथा च बादरायणः
य एव योगोऽभिहितो वृश्चिकस्थे दिवाकरे ।
वृषेऽपि ते शारदानां चिन्तनीया यथार्थतः ॥-इति.
त्रिषु मेषादिषु सूर्यः सौम्ययुतो वीक्षितोऽपि वा विचरन् ।
ग्रैष्मिकधान्यं कुरुते समर्घमभयोपयोगयं च ॥१३॥
Sloka 13.—When the Sun, posited in Mesha,
Vrishabha or Mithuna, is cojoined with or aspected by
benefics (Mercury, Jupiter and Venus), summer corn will
fetch good price, will be free from pests and be entirely
useful.
Note the other reading उभयोपयोगयं -fit for this as well as the
other world.
कार्मुकमृगघटसंस्थः शारदसस्यस्य तद्वदेव रविः ।
सङ्ग्रहकाले ज्ञेयो विपर्ययः क्रूरदृग्योगात् ॥१४॥
Sloka 14.—Similarly, the Sun posited in any one of
the signs Dhanus, Makara and Kumbha and aspected by
or conjoined with the benefics, makes the autumnal crops

308 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLI. Sl. 1-3.
flourish and fetch fair price, etc. But at the time of har-
vest, if the Sun be aspected by or conjoined with the two
malefics, effects, quite contrary to the above should be
understood to happen (i. e. the corn will be very costly,
useless and infested with pest. But for sale, the period
will be all right.)
Thus ends the 40th Adhyaya on 'Growth of Crops.'
द्रव्यनिश्चयाध्यायः ॥४१॥ Classification of Substances.
ये येषां द्रव्याणामधिपतयो राशयः समुद्दिष्टाः ।
मुनिभिः शुभाशुभार्थं तानागमतः प्रवक्ष्यामि ॥१॥
Sloka 1.—I shall now expound, on the authority of
the Sastras, the Rasis which have been stated by ancient
sages for a knowledge of good and bad effects as presid-
ing over particular substances or objects.
वस्त्राविककुतुपानां मसूरगोधूमरालक्यवानाम् ।
स्थलसम्भवौषधीनां कनकस्य च कीर्त्तितो मेषः ॥२॥
Sloka 2.—Sign Mesha presides over cloths, sheep's
wool, clothes made of goats' hair, lentils, wheat, resin,
barley, herbs growing on land and gold.
तथा च काश्यपः
मेषे सुवर्णस्थलजा गोधूमाजाविकास्तथा ।
ग्रहवर्णर्क्षसंयोगे शोभने सफलं भवेत् ॥
गवि वस्त्रकुसुमगोधूमशालयवमहिषसुरभितनयाः स्युः ।
मिथुनेऽपि धान्यशारदवल्लीशालूककर्पासाः ॥३॥
Sloka 3.—Sign Vrishabha presides over cloths,
flowers, wheat, rice, barley, buffaloes and bullocks;
Mithuna over corn, autumnal creepers such as vines, bulbs
of lilies and cotton.

एकचत्वारिंशोऽध्यायः
तथा च काश्यपः
वृषे महिषगोवस्त्रशालयः पुष्पसम्भवाः ।
मिथुने धान्यशालूकवह्वयः कार्पासशारदम् ॥
कर्किणि कोद्रवकदलीदूर्वाफलकन्दपत्रचोचानि ।
सिंहे तुषधान्यरसः सिंहादीनां त्वचः सगुडाः ॥४॥
तथा च काश्यपः
कर्कटे फलदूर्वाश्च कोद्रवः कदला तथा ।
सिंहे धान्यं सर्वरसाः सिंहादीनां त्वचो गुडाः ॥
षष्ठेऽतसीकलायाः कुलत्थगोधूममुद्गनिष्पावाः ।
सप्तमराशौ माषा यवगोधूमाः ससर्षपाश्चैव ॥५॥
तथा च काश्यपः
कन्यायां मुद्गनीवारकुलत्थाः सकला यवाः ।
तुले तु यवगोधूममाषाः सिद्धार्थकास्तथा ॥
अष्टमराशाविक्षुः सैक्यं लोहान्यजाविकं चापि ।
नवमे तु तुरगलवणाम्बरास्त्रतिलधान्यमूलानि ॥६॥
तथा च काश्यपः
अलिनीक्षुरसं सैक्यमाजं लोहं सकांस्यकम् ।
धान्यं धनुषि वस्त्राणि लवणं तुरगास्तथा ॥

310 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLI. Sl. 7-10.
मकरे तरुगुल्मार्धं सैक्येक्षुसुवर्णकृष्णलोहानि ।
कुम्भे सलिलजफलकुसुमरत्नचित्राणि रूपाणि ॥७॥
Sloka 7.—Makara presides over trees, shrubs, what-
ever grows through being watered, sugar-cane, gold and
black metal, i. e., iron ; Kumbha, over water-products,
fruits, flowers, gems and brilliant things.
तथा च काश्यपः
मकरे सस्यसीसं च सुवर्णगुडधातुजम् ।
कुंभे कुसुमचित्राणि हंसाश्च जलजास्तथा ॥
मीने कपालसम्भववरत्नान्यम्बूद्भवानि वज्राणि ।
स्नेहाश्च नैकरूपा व्याख्याता मत्स्यजातं च ॥८॥
Sloka 8.—Meena presides over such jewels as come
from testaceous animals, e. g. from the pearl oyster,
water-products, diamonds, various oils and fish-products.
तथा च काश्यपः
पद्ममुक्ताफलादीनां द्रव्याणां मीन ईश्वरः ॥
राशेश्चतुर्दशार्थायसप्तनवपञ्चमस्थितो जीवः ।
द्व्येकादशदशपञ्चाष्टमेषु शशिजश्च वृद्धिकरः ॥९॥
षट्सप्तमगो हानिं वृद्धिं शुक्रः करोति शेषेषु ।
उपचयसंस्थाः क्रूराः शुभदाः शेषेषु हानिकराः ॥१०॥
Slokas 9-10.—Jupiter posited in the 4th, the 10th,
the 2nd, the 11th, the 7th, the 9th or the 5th house from
any Rasi causes the increase of the objects assigned there-
to. So does Mercury, when posited in the 2nd, the 11th, the
10th, the 5th or the 8th house therefrom. Venus posited
in the 6th or the 7th house from a Rasi destroys its
objects while in the other houses, he promotes their growth,
Malefics posited in the 3rd, the 6th, the 10th and the
11th houses from a Rasi prove beneficial, while in the
rest, they are harmful.

Adh. XLI. Sl. 11-13.] एकचत्वारिंशोऽध्यायः 311
तथा च काश्यपः
चतुःसप्तद्विपञ्चस्थो नवदिङ्मुद्रगो गुरुः ।
यस्य राशेस्तदुक्तानां द्रव्याणां वृद्धिदः स्मृतः ॥
शुक्रः षट्सप्तमस्थो वा हानिकृद्वृद्धिदोऽन्यगः ।
त्र्येकादशदशार्थाष्टसंस्थितः शशिजः शुभः ॥
पापास्तूपचयस्थाश्च वृद्धिं कुर्वन्ति नान्यथा ।
राशेर्यस्य क्रूराः पीडास्थानेषु संस्थिता बलिनः ।
तत्प्रोक्तद्रव्याणां महर्घता दुर्लभत्वं च ॥११॥
Sloka 11.—If malefics in strength occupy the
अपचय houses (1st, 2nd, 4th, 5th, 7th, 8th, 9th and 12th)
with respect to a Rasi, the articles assigned to that Rasi
will become very costly and scarce.
तथा च काश्यपः
राशेरनिष्टस्थानेषु पापाश्च सबलाः स्थिताः ।
तद्द्रव्याणां नाशकरा दुर्लभास्ते भवन्ति हि ॥
इष्टस्थाने सौम्या बलिनो येषां भवन्ति राशीनाम् ।
तद्द्रव्याणां वृद्धिः सामर्घ्यं वल्लभत्वं च ॥१२॥
Sloka 12.—If there be strong benefics in the auspici-
ous houses from a Rasi, the articles thereof will thrive,
fetch good price and have great demand.
तथा च काश्यपः
इष्टस्थाने स्थिताः सौम्या बलिनो येषु राशिषु ।
भवन्ति तद्गवानां च द्रव्याणां शुभदाः स्मृताः ॥
गोचरपीडायामपि राशिर्बलिभिः शुभग्रहैर्दृष्टः ।
पीडां न करोति तथा क्रूरैरेवं विपर्यासः ॥१३॥
Sloka 13.—If a Rasi be aspected by strong benefics,
there will be no harm done to its articles, even though the
benefics are posited in unfavourable houses (i. e., other