बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XIV.] चतुर्दशोऽध्यायः 159
कूर्मविभागाध्यायः ॥१४॥ Kurma Vibhaga.
With reference to our Puranas, it can be ascertained that
जम्बूद्वीप-Jambudweepa (one of the seven continents surrounding
the mountain Meru) was divided into nine sub-continents each
being termed a वर्ष-Varsha. These nine divisions are (1) कुरु-
Kuru (2) हिरण्मय-Hiranmaya (3) रम्यक-Ramyaka (4) इलावृत-
Ilavrita (5) हरि-Hari (6) केतुमाला-Ketumala (7) भद्राश्व-
Bhadraswa (8) किन्नर-Kinnara and (9) भारत-Bharata. The name
of the Adhyaya suggests in itself that the word कूर्म-Kurma in-
stead of being literally translated as 'tortoise' should be con-
strued to mean 'Globe.' This is further supported by the first
Sloka of the chapter which starts with nine divisions of the 27
lunar mansions—each division consisting of 3 stars commencing
from Krittika. The reader will note that the original divisions
of the zodiac started from the first quarter of Krittika, the star
owned by the Sun, the lord of the nine planets.
That our ancient authors went hand in hand with a thorough
knowledge of the 18 Puranas is another reason for us to interpret
कूर्म as Globe. For जयदेव-Jayadeva, the poet, in his गीतगोविन्द-
Gitagovinda, while describing the 10 incarnations of Vishnu as
वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रत
दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।
पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते
म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥
observes the कूर्मावतार as 'जगन्निवहते' (one who carries the Globe on
his back) and this interpretation is now taken advantage of.
Also क्षितिरतिविपुलतरे । तव तिष्ठति पृष्ठे । धरणीधरण केण चक्रगरिष्ठे
केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ।
Also compare the following सुभाषित —
यो धत्ते शेषनागं तदनु वसुमतीं स्वर्गपातालयुक्तां
युक्तां सर्वैः समुद्रैर्हिमगिरिकनप्रस्थमुख्यैर्नगेन्द्रैः ।
एतद्ब्रह्माण्डमस्यामृतघटसदृशं भाति वंशे सुरारेः
पायाद्वः कूर्मदेहः प्रकटितमहिमा माधवः कामरूपी ॥

160 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 1-4
The following remarks of Dr. H. Kern on the subject will also
be of interest :
"The word Kurma is the specific Sanskrit form of a word once common
to all Indo-European tongues, viz, Kurma, Lat. culmus, Teuton. holm, etc.
It does not originally denote the 'tortoise' itself, but its back, for the proper
meaning is "mound, buckle, half-globe, holm" Even in Sanskrit, in such
compounds as Kurmonnata, the word signifies the form of the back of the
tortoise. At the time when the word Kurma Vibhaga became current, Kurma
was taken in its proper sense. Yet in later times, they wholly mistook the
meaning and made an absurd drawing, representing a tortoise, as if Kurma
could denote a level ! The rendering by 'Globe' is not wholly exact, since
properly only a half-globe, a holm is supposed to be raised above the waters."
नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।
भारतवर्षे मध्यप्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥
Sloka 1—To the nine triads of stars commencing from
Krittika belong the nine regions of the earth having
Bharata Varsha as its centre and proceeding thence to
the East, South-east, etc.
तथा च गर्गः ।
कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रैर्भवर्गैर्नवभिः क्षितिः ।
कल्पिता मध्यदेशादौ प्रागादिक्रमयोगतः ॥
कृत्तिकाद्यास्त्रिनक्षत्रो मध्यदेशे गणो यदा ।
पापै्ररुपहतो हन्ति मध्यदेशाखिलांस्तदा ॥
रौद्राधिको हन्ति पूर्वां सर्पाद्यः पूर्वदक्षिणाम् ।
आर्यम्णाद्यस्तथा याम्यां स्वात्याद्यो दक्षिणापराम् ॥
ज्येष्ठाद्यः पश्चिमामाशां वैश्वाद्यश्चापरोत्तराम् ।
वारुण्याद्यो हन्ति सौम्यां पौष्णाद्यः शूलिनो दिशम् ॥
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसंख्याताः ।
मरुवत्सघोषयामुनसारस्वत मत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥
माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च ।
गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥
साकेतकङ्ककुरुकालकोटिक्कुकुराश्च पारियात्रनगः ।
औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥

Adh. XIV. Sl. 5-10] चतुर्दशोऽध्यायः 161
Slokas 2-4—To the central region belong the follow-
ing :—Bhadra, Arimeda, Mandavya, Salwa, Neepa,
Ujjihana, Sankhyata, Marwar, Vatsa, Ghosha, those of
the Yamuna and the Saraswati, Mathsya, Madhyamika,
Mathura, Upajyotisha, Dharmaranya, Surasena, Goura-
griva, Uddehika, Pandu, Guda, Aswattha, Panchala,
Ayodhya, Kanka, Kuru, Kalakoti, Kukura, Pariyatra
mountain, Udumbara, Kapisthala and Hastinapura.
अथ पूर्वस्यामञ्जनवृषभध्वजपद्ममाल्यवद्गिरयः ।
व्याघ्रमुखसुह्मकर्वटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥५॥
खसमगधशिबिरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्ववदनदन्तुरकाः ।
प्राग्ज्योतिषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥६॥
उदयगिरिभद्रगौडकपौण्ड्रोत्कलकाशिमेकलाम्वष्ठाः ।
एकपदताम्रलिप्तककोसलका वर्धमानाश्च ॥७॥
Slokas 5-7—To the east are situated the four moun-
tains, viz. Anjana, Vrishabhadhvaja, Padma and Malya-
van ; then the Vyaghramukhas, Suhma, Karvatas, Chan-
drapura, the Surpakarnas, Khasas, Magadha, Mount Sibira,
Mithila, Samathata, Orissa, the Aswavadanas, the Dan-
turakas, Pragjyotisha, river Lauhitya, the milky ocean,
cannibals, mountain of Sunrise, the Bhadras, Gaudas,
Paundras, Utkala, Kasi, Mekala, the Ambashthas, the one-
footed people, Tamraliptakas, Kosala and Burdwan.
आग्नेयां दिशि कोसलकलिङ्गवङ्गोपवङ्गजठराङ्गाः ।
शौलिकविदर्भंवत्सान्ध्रचेदिकाश्चोर्ध्वकण्ठाश्च ॥८॥
वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी ।
श्मश्रुधरहेमकुड्यव्यालग्रीवा महाग्रीवाः ॥९॥
किष्किन्धकण्टकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदशार्णाः ।
सह नग्नपर्णशबरैराश्लेषाद्ये त्रिके देशाः ॥१०॥
बृ. सं. 21

162 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 11-16
Slokas 8-10—In the South east are situated Kosala,
Kalinga, Vanga, Upavanga, Jatharanga, Saulikas, Vidar-
bha, the Vatsas, Andhra, Chedi, the Urdhvakanthas, the
island of Vrisha, Nalikera Charmadweepa, the inhabitants
of the Vindhya range, Tripuri, Smasrudharas, Hema-
kudya, the Vyalagreevas, the Mahagreevas, Kishkindha,
Kantakastthala, the territory of the aborigines, the
Purikas, the Dasarnas, naked Sabaras and Parna Sabaras
(Sabaras clothed in leaves). These are the regions
standing under the group commencing with Aslesha.
अथ दक्षिणेन लङ्का कालाजिनसौरिकीर्णतालिकाटाः ।
गिरिनगरमलयदर्दुरमहेन्द्रमालिन्यभरुकच्छाः ॥११॥
कङ्कटकङ्कणवनवासिशिबिकफाणिकारकोङ्कणाभीराः ।
आकरवेणावर्तकदशपुरगोनर्दकेरळकाः ॥१२॥
कर्णाटमहाटविचित्रकूटनासिक्यकोल्लगिरिचोलाः ।
क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो रिष्यमूकश्च ॥१३॥
वैदूर्यशङ्खमुक्तात्रिवारिचरधर्मपट्टनद्वीपाः ।
गणराज्यकृष्णवेल्लूरपिशिकशूर्पाद्रिकुसुमनगाः ।१४॥
तुम्बवनकार्पणेयकैकेयाम्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः ।
काञ्चीमरुचीपट्टनचेर्यार्यकसिंहला ऋषभाः ॥१५॥
बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिङ्गिलाशना भद्राः ।
कच्छोऽथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्णीति विज्ञेयाः । १६॥
Slokas 11-16—In the south are situated Lanka, the
Kalajinas, Saurikeernas, Talikatas, Girinagara, the Malaya,
Dardura, Mahendra and Malindya hills, the Bharukach-
chas, the Kankatas, Kankanas, Vanavasi, the Sibikas,
Phanikaras, Konkans, Abheeras, the nine-region, the Vena
river, the Avartakas, Dasapura, the Gonardas, Kerala,
Karnatic, the Great forest, Chitrakuta hill, Nasik, Kolla-

Adh. XIV. Sl. 17-21] चतुर्दशोऽध्यायः 163
giri, the Cholas, the Krauncha island, Jatadharas, the
Kaveri, the Rishyamukha (mountain), the mines of Vai-
durya, conch shells, and pearls, Atri's hermitage, the
mariners, Dharmapattana,the islands, Ganarajya, Krishna
Velluru, the Pisikas, the Surpa mountain, mount Kusuma,
Tambavana, the Karmaneyakas, the southern ocean, the
hermitages, the Risheekas, Kanchi, Maruchipattana,
Cheryaryakas, the Simhalese, the Rishabhas, Baladeva-
pattana, Dandaka forest, the whale-eaters, Bhadras,
Kachchas, elephant caves and the Tamraparni river.
नैर्ऋत्यां दिशि देशाः पल्लवकाम्बोजसिन्धुसौवीराः ।
वडवामुखारवाम्बष्ठकपिलनारीमुखानर्ताः ॥१७॥
फेणगिरियवनमार्गरकर्णप्रावेयपारशवशूद्राः ।
बर्बरकिरातखण्डक्रव्यादामीरचंचूकाः ॥१८॥
हेमगिरिसिन्धुकालकैरवतकसुराष्ट्रवादरद्रविडाः ।
स्वात्याद्ये भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽत्रैव ॥१९॥
Slokas 17-19.—In the southwest, lie the following
tracts : of the Pahlvas, Kambojas, Sindhu-Sauveeras,
Vadavainukhas, Aravas, Ambashthas, Kapilas, Naree-
mukhas, Anartas, the Phenagiri, Yavanas, Margaras,
Karnapraveyas, Parasavas, Sudras, Barbaras, Kiratas,
Khandas, Kravyadas (raw-meat-eaters), Abheeras, Chan-
chukas, the Hemagiri, the Indus, the Kalakas, the Raiva-
takas, the Sourashtras, the Badaras and the Dravidas.
These and the great ocean stand under the group of
asterisms headed by Swati.
अपरस्यां मणिमान् मेघवान् वनौघः क्षुरार्पणोऽस्तगिरिः ।
अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ॥२०॥
पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजृङ्गवैश्यकनकंशकाः ।
निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च ॥२१॥

164 बृहत्संहितायाम् [Adh. XIV. Sl. 22-28.
Slokas 20-21-In the west are the Manimath and
Meghavat hills, Vanaugha, Mount Kshurarpana, Asthagiri,
the Aparanthakas, Santikas, Haihayas, Mount Prasasta,
the Vokkanas, the Punjab, Ramathas, Paratas, Tarakshiti,
the Jringas, Vaisyas, Gold-Scythians and all the lawless
hordes of barbarians living in the west.
दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुषारतालहलमंद्राः ।
अश्मककूलूतहलडाः स्त्रीराजन्यृसिंहवनखस्थाः ॥२२॥
वेणुमती फल्गुलुका गुलुहा मरुकुच्छचर्मरङ्गाख्याः ।
एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकोशाश्च ॥२३॥
Slokas 22-23—In the northwest are the Mandavyas,
Tusharas, Talas, Halas, Madras, Asmakas, Kulutas, Hala-
das, the kingdom of Women, Nrisimha forest, the
Khasthas, the river Venumatee, the Phalgulukas, Guluhas,
Marukuchchas, Charmarangas, the one-eyed men, Sulikas,
Deerghagreevas, Deerghasyas and Deerghakosas
उत्तरतः कैलासो हिमवान् वसुमान् गिरिर्धनुष्मांश्च ।
क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ॥२४॥
कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थाऽर्जुनायनाग्नीध्राः ।
आदर्शान्तर्द्धीपित्रिगर्ततुरगाननाः श्वमुखाः ॥२५॥
केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः ।
तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥२६॥
अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः ।
माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥२७॥
गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च ।
यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ॥२८॥
Slokas 24-28-In the north, lie the mountains known
as Kailasa, Himalaya, Vasumat, Dhanushmat, Krauncha

Adh. XIV. Sl. 29-32] चतुर्दशोऽध्यायः 165
and Meru, the Kuru country (north and south), the
Kshudra meenas, Kaikayas, Vasatis, Yamunas, Bhoga-
prasttha, the Arjunayanas, Agneedhras, Adarsas, Antar-
dweepa, Trigartha, the Turagananas, the Svamukhas,
Kesadharas, Chipitanasikas (flat noses), Daserakas,
Vatadhanas, Saradhanas, Taxila, Pushkalavata, Kaila-
vata, the Kanthadhanas, Ambaravata, Madrakas, Malwa,
Pauravas, Kachcharas, Dandapingalakas, Manahalas,
Huns, Kohalas, Seetakas, Mandavyas, Bhutapura, Gand-
hara, Yasovatee, the Hematalas, Kshatriyas, the Khacha-
ras, the Gavyas, the Yaudheyas, Dasameyas, Syamakas
and Kshemadhurtas.
ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः ।
अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरन्ध्रवनराष्ट्राः ॥२९॥
ब्रह्मपुरदार्बडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।
भल्लाः पटोलजटासुरकुनटखसघोषकुचिकारख्याः ॥३०॥
एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्ठाश्च ।
पौरवचीरनिवासित्रिनेत्रमुञ्जाद्रिगन्धर्वाः ॥३१॥
Slokas 29-31—In the north east are situated Meruka,
Nashtarajya, Pasupala, Keera, Kashmir, the Abhisaras,
Daradas, Tanganas, Kulutas, Sairindhras, Vanarashtras,
Brahmapura, the Darvas, Damaras, Vanarajya, Kiratas,
China, the Kaunindas, Bhallas, Patolas, Jatasuras,
Kunatas, Khasas, Ghoshas, Kuchikas, one-footed men, the
Anuviddhas, gold regions, Vasudhanas, Divishtas, Paura-
vas, people clad in bark, Trinetras, Mount Munja and the
Gandharvas.
वगैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥३२॥

166 बृहत्संहितायाम् [ XIV. 33.—XV.1-3
आवन्तोऽथानर्त्तो मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः ।
राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥३३॥
Slokas 32-33—When these groups of asterisms be-
ginning with Krittika are hurt by malefic planets, the
kings of the following countries will in their order be
destroyed :—Panchala, Magadha, Kalinga, Avantee,
Anarta, Sindhusauveera, Harahoura, Madra and Kuninda.
Thus ends the 14th Adhyaya on the 'Divisions of the Globe.'
नक्षत्रव्यूहः ॥१५॥ Allotment of animate and
inanimate objects to the several asterisms.
आग्नेये सितकुसुमाहिताग्निमन्त्रज्ञसूत्रभाष्यज्ञाः ।
आकरिकनापिताद्विजघटकारपुरोहिताब्दज्ञाः ॥१॥
Sloka 1.—To Krithika are assigned: white flowers,
Brahmins performing daily Agnihotra, reciters of sacred
hymns, those who know the sacrificial rules, grammarians,
miners, barbers, Brahmins, potters, priests and astrologers.
रोहिण्यां सुव्रतपण्यभूपधनियागयुक्तशाकटिकाः ।
गोवृषजलचरकर्षकशिलोच्चयैश्वर्यसम्पन्नाः ॥२॥
Sloka 2.—To Rohini are assigned: observers of vows,
merchandises, kings, wealthy persons, Yogins, cartmen,
cows, bulls aquatic animals, agriculturists, mountains
and men in authority.
मृगशिरसि सुरभिवस्त्राब्जकुसुमफलरत्नवनचरविहङ्गाः ।
मृगसोमपीथिगान्धर्वकामुका लेखहाराश्च ॥३॥
Sloka 3.—To Mrigasiras—fragrant things, garments,
aquatic products, flowers, fruits, gems, foresters, birds,

Adh. XV. Sl. 4-8. ] पञ्चदशोऽध्यायः 167
beasts, drinkers of Soma juice, musicians, lovers and
letter-bearers.
रौद्रे वधबन्धानृतपरदारस्तेयशाठ्यभेदरताः ।
तुषधान्यतीक्ष्णमन्त्राभिचारवेतालकर्मज्ञाः ॥४॥
Sloka 4.—To Ardra—Slayers, catchers, liars, adul-
terers, thieves, rogues, sowers of discord, husk-grain,
cruel-minded people, charmers, sorcerers and men versed
in the art pertaining to goblins.
आदित्ये सत्यौदार्यशौचकुलरूपधियशोऽर्थयुताः ।
उत्तमधान्यं वणिजः सेवाभिरताः सशिल्पजनाः ॥५॥
Sloka 5.—To Punarvasu—truthful, charitably-dis-
posed, pure, high-born, handsome, intelligent, renowned
and ricn men, valuable grain, merchants, servants
and artisans.
पुष्ये यवगोधूमाः शालीक्षुवनानि मन्त्रिणो भूपाः ।
सलिलोपजीविनः साधवश्च यज्ञेष्टिसक्ताश्च ॥६॥
Sloka 6.—To Pushya—barley, wheat, rice, sugar-
cane, forests, ministers, kings, fishermen and the like,
honest-folk and persons engaged in big and small
sacrifices.
अहिदैवे कृत्रिमकन्दमूलफलकीटपन्नगविषाणि ।
परधनहरणाभिरतास्तुषधान्यं सर्वभिषजश्च ॥७॥
Sloka 7.—To Aslesha—counterfeits, bulbs, roots,
fruits, worms, reptiles, poison, robbers, husk-grain and all
classes of physicians.
पित्र्ये धनधान्याढ्याः कोष्ठागाराणि पर्वताश्रयिणः ।
पितृभक्तवणिक्शूराः क्रव्यादः स्त्रीद्विषो मनुजाः ॥८॥

168 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 9-13
Sloka 8.—To Magha—people rich in money and
corn, granaries, mountaineers, men who are dovoted to
their elders and manes, merchants, heroes, carnivorous
beings and women-haters.
प्राक्फल्गुनीषु नटयुवतिसुभगगान्धर्वशिल्पिपण्यानि ।
कर्पासलवणमाक्षिकतैलानि कुमारकाश्चापि ॥९॥
Sloka 9.—To Purvaphalguni—actors, young dam-
sels, amiable persons, musicians, artists, merchandises,
cotton, salt, honey, oil and boys.
आर्यम्णे मार्दवशौचविनयपाखण्डिदानशास्त्ररताः ।
शोभनधान्यमहाधनकर्मानुरताः समनुजेन्द्राः ॥१०॥
Sloka 10.—To Uttaraphalguni—mild, pure, modest,
heretical, charitable and learned persons, fine corn, highly
wealthy men, those intent on their duties and kings.
हस्ते तस्करकुञ्जररथिकमहामात्रशिल्पिपण्यानि ।
तुषधान्यं श्रुतयुक्ता वणिजस्तेजोयुताश्चात्र ॥११॥
Sloka 11.—To Hasta—robbers, elephants, charioteers
elephant-drivers, artisans, merchandises, husked-grain,
men versed in the Vedas, traders and energetic men.
त्वाष्ट्रे भूषणमणिरागलेख्यगान्धर्वगन्धयुक्तिज्ञाः ।
गणितपडुतन्तुवायाः शालाक्या राजधान्यानि ॥१२॥
Sloka 12.—To Chittra—persons skilled in the art
of ornamenting, jewelry, painting, writing, singing and
perfumery, as well as mathematicians, weavers, opthalmic
physicians and king’s corn.
स्वातौ खगमृगतुरगा वणिजो धान्यानि वातबहुलानि ।
अस्थिरसौहृदलघुसत्त्वतापसाः पण्यकुशलाश्च ॥१३॥

Adh. XV. Sl. 14-18] पञ्चदशोऽध्यायः 169
Sloka 13—.To Swati—birds, beasts, horses, traders,
corn, such produces of the field as cause flatulence
(கடலை, Bengal gram, etc), fickle-minded friends, feeble
characters, ascetics and connoisseurs of wares.
इन्द्राग्निदैवते रक्तपुष्पफलशाखिनः सतिलमुद्गाः ।
कर्पासमाषचणकाः पुरन्दरहुताशभक्ताश्च ॥१४॥
Sloka 14.—To Visakha—tree with red blossoms
and fruits, sesamum, green-gram, cotton, black gram,
Bengal gram and men devoted to Indra and Agni.
मैत्रे शौर्यसमेता गणनायकसाधुगोष्ठियानरताः ।
ये साधवश्च लोके सर्वं च शरत्समुत्पन्नम् ॥१५॥
Sloka 15.—To Anuradha—men of prowess, heads
of corporations, friends of the good, those delighting in
assemblies, travellers, honest people in the world and all
things that grow in autumn.
पौरन्दरेऽतिशूराः कुलवित्तयशोऽन्विताः परस्वहृतः ।
विजिगीषवो नरेन्द्राः सेनानां चापि नेतारः ॥१६॥
Sloka 16.—To Jyeshtha—great martial heroes, those
that are endowed with noble family, wealth, and fame,
thieves, monarchs intent on conquest and commandants.
मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः ।
बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्त्तन्ते ॥१७॥
Sloka 17.—To Moola-medicines, physicians, deacons
of corporations, persons dealing in flowers, roots and
fruits, seeds, very rich men and those that feed on fruits
and roots.
आप्ये मृदवो जलमार्गगामिनः सत्यशौचधनयुक्ताः ।
सेतुकरवारिजीविकफलकुसुमान्यम्बुजातानि ॥१८॥
बृ. स. 22

170 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 19-23
Sloka 18.—To Purvashadha—tender-hearted men,
navigators, fishermen, aquatic animals, etc., those who
are devoted to truth, purity and wealth, constructors of
bridges, those that live by water, and aquatic fruits and
flowers.
विश्वेश्वरे महामात्रमल्लकारितुरगदेवतासक्ताः ।
स्थावरयोगा भोगान्विताश्च ये तेजसा युक्ताः ॥१९॥
Sloka 19.—To Uttarashadha—mahouts, wrestlers,
elephants, horses, devotees of gods, immoveables, warriors,
persons enjoying pleasures and militant persons.
श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः ।
उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥२०॥
Sloka 20.—To Sravana—jugglers, the ever-active,
able, energetic and righteous men, devotees of Vishnu
and truthful persons.
वसुभे मानोन्मुक्ताः क्लीबाश्चलसौहृदाः स्त्रियां द्वेष्याः ।
दानाभिरता बहुवित्तसंयुताः शमपराश्च नराः ॥२१॥
Sloka 21.—To Dhanishtha—men without pride,
eunuchs, fickle friends, men obnoxious to their wives,
charitable, very rich and peace-loving persons.
वरुणेशे पाशिकमत्स्यबन्धजलजानि जलचराजीवाः ।
सौकरिकरजकशौण्डिकशाकुनिकाश्चापि वर्गेऽस्मिन् ॥२२॥
Sloka 22.—To Satabhishak—snarers, anglers, aqua-
tic products and dealers in fish, etc., as well as boar-
hunters, washermen, distillers and fowlers.
आजे तस्करपशुपालहिंस्रकीनाशनीचशठचेष्टाः ।
धर्मव्रतैर्वििरहिता नियुद्धकुशलाश्च ये मनुजाः ॥२३॥

Adh. XV. Sl. 24-29.] पञ्चदशोऽध्यायः 171
Sloka 23.—To Purvabhadra—robbers, cowherds,
murderous persons, niggards, low and false-hearted
people, those who are devoid of virtue and religious obser-
vances, and those that are clever in duel.
आहिर्बुध्न्ये विप्राः क्रतुदानतपोयुता महाविभवाः ।
आश्रमिरणः पाखण्डा नरेश्वराः सारधान्यं च ॥२४॥
Sloka 24.—To Uttarabhadra—Brahmins, those that
are devoted to sacrifices, charity and penance, very rich
persons, hermits, heretics, monarchs and valuable corn.
पौष्णे सलिलजफलकुसुमलवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानि ।
सुरभिकुसुमानि गन्धा वणिजो नौकर्णधाराश्च ॥२५॥
Sloka 25.—To Revati—aquatic fruits, flowers and
the like, salt, gems, conch shell, pearls, lotuses, perfumes,
fragrant flowers, traders and helmsmen.
अश्विन्यामश्वहराः सेनापतिवैद्यसेवकास्तुरगाः ।
तुरगारोहा वणिजो रूपोपेतास्तुरगरक्षाः ॥२६॥
Sloka 26.—To Aswini—horse-dealers, commandants,
physicians, attendants, horses, horse-riders, traders, hand-
some persons and horse-grooms.
याम्येऽसृक्पिशितभुजः क्रूरा वधबन्धताडनासक्ताः ।
तुषधान्यं नीचकुलोद्भूवा विहीनाश्च सत्वेन ॥२७॥
Sloka 27.—To Bharani—those that feed on blood
and flesh, cruel men, slayers, catchers, cudgellers, husk-
grain, low-born persons and men wanting in character.
पूर्वात्रयं सानलमग्रजानां राज्ञां तु पुष्येण सहोत्तराणि !
सपौष्णमत्र पितृदैवतं च प्रजापतेर्भं च कृषीवलानाम् ॥२८॥
आदित्यहस्ताभिजदाश्विनानि वणिग्जनानां प्रवदन्ति तानि ।
मूलत्रिनेत्रानिलवारुणानि भान्युग्रजातेः प्रभविष्णुतायाः ॥२९॥

172 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 30-32
सौम्यैन्द्रचित्रावसुदैवतानि सेवाजनस्वाम्यमुपागतानि ।
सार्प विशाखा श्रवणो भरण्यश्चण्डालजातेरभिनिर्दिशन्ति ॥३०॥
Slokas 28-30.—The three asterisms Purvaphalguni,
Purvashadha and Purvabhadrapada as well as Krittika
belong to the Brahmin class. The three Uttaras along
with Pushya belong to the Kshatriya class. Revati,
Rohini, Anuradha and Magha belong to the husband-
men. Punarvasu, Hasta, Abhijit and Aswini belong to
the merchant class. Moola, Ardra, Swati and Satabhi-
shak belong to the powerful class of cruel persons.
Mrigasiras, Jyeshtha, Chittra and Dhanishtha own the
servant class. Aslesha, Visakha, Sravana and Bharani
belong to the outcasts.
रविरविसुतभोगमागतं क्षितिसुतभेदनवक्रदूषितम् ।
ग्रहणगतमथोलकया हतं नियतमुषाकरपीडितं च यत् ॥३१॥
तदुपहतमिति प्रचक्षते प्रकृतिविपर्यययातमेव वा ।
निगदितपरिवर्गदूषणं कथितविपर्ययगं समृद्धये ॥३२॥
Slokas 31-32.—A lunar mansion is said to be hurt
when occupied by the Sun or Saturn, when damaged by
Mars cutting through or retrograding in it, when merged
in an eclipse, when hit by a meteor, when manifestly
crushed by the Moon, or in short, when something extra-
ordinary happens with it. All this is destructive to the
forementioned dependency of the particular asterism,
whereas the contrary augurs prosperity.
तथा च कश्यपः
शनैश्चरस्य सूर्यस्य यदृक्षं भोगमागतम् ।
धरित्रीतनयेनापि भिन्नं वक्रप्रदूषितम् ॥
राहुग्रस्तमथोल्काभिर्हतमुत्पातदूषितम् ।

Adh. XVI. Sl. 1-5] षोडशोऽध्यायः 173
चन्द्रेण पीडितं यच्च प्रकृतेरन्यथा स्थितम् ॥
तच्चोपहतकं विन्द्यान्नक्षत्रं हन्ति सर्वदा ।
स्ववर्गमन्यथा नित्यं पुष्णाति निरुपद्रवम् ॥
Thus ends the 15th Adhyaya on the—“Nakshatras”
ग्रहभक्तियोगः ॥१६॥ Countries, People, and
Things belonging to the domain of each planet.
प्राङ्नर्मदार्द्धशोणोड्रवङ्गसुह्माः कलिङ्गबाहीकाः ।
शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१॥
मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च ।
द्रविडानां प्रागद्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥
चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवकालिङ्गाश्च ।
पुण्ड्रा गोलाङ्गुलश्रीपर्वतवर्द्धमानानि ॥३॥
इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् ।
तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषमसमरशूराणाम् ॥४॥
भेषजभिषक्चतुष्पदकृषिकरनृपहिंस्रयायिचौराणाम् ।
व्यालारण्ययशोयुततीक्ष्णानां भास्करः स्वामी ॥५॥
Slokas 1-5.—The Sun presides over the eastern half
of the Narmada District, the Sone, Orissa, Vanga, Suhma,
Kalinga, Balkh, Scythians, Yavanas, Magadha, Sabaras,
Prakjyotisha, China, Kamboja, Mekala, Kirata, Vitaka,
people in and outside mountains, Pulindas, eastern half of
the Dravidas, the south bank of the Jumna, Champa,
Udumbara, Kausambi, Chedi, Vindhya forest, Pundra,
Golangula, Sriparvata, Burdwan, river Ikshumatee,
robbers, Paratas, wilderness, herdsmen, seeds, husk-grain,
pungent substances, trees, gold, fire, poison, heroes,

174 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 6-8.
medicines, physicians, quadrupeds, ploughmen, kings,
evil-doers, chiefs on march, thieves, serpents, woods,
renowned men and men of cruel disposition.
तथा च काश्यपः ।
प्रागद्धं नर्मदायाश्च शोणः शबरमागधाः ।
उड्रा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वल्हीका यवनाः शकाः ॥
काम्बोजा मेकलाः सुह्माः प्राग्ज्योतिषकेरातकाः ।
चीनाः सर्वे सुशैलेयाः पार्वता बहिरन्तजाः ॥
यमुनाया याम्यकूलं कौशाम्ब्यौदुम्बराणि च ।
विन्ध्याटवी च पुण्ड्राश्च वर्धमानाश्च पर्वताः ॥
श्रीपर्वतश्चेदिपुरं गोलाङ्गूलं तथैव च ।
इक्षुमत्याश्रिता ये च जनाः शूरा मदोत्कटाः ॥
कान्तारमथ गोपाश्च कन्दरास्तस्करास्तथा ।
समरे विषमाः शूरास्तरवः कटुका अपि ॥
चतुष्पदा भेषजं च धान्यं वा भिषजस्तथा ।
अरण्यवासिन्यालाश्च कार्षका बालकास्तथा ॥
गौरपत्यं च किञ्जल्कं पुंसंज्ञा ये च जन्तवः ।
सर्वेषां भास्करः स्वामी तेजस्तेजस्विनामपि ॥
गिरिसलिलदुर्गकोसलमरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः ।
वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥
मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानाम् ।
शालियवौषधिगोधूमसोमपाक्रन्दविप्राणाम् ॥७॥
सितसुभगतुरगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् ।
शृङ्गिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ॥८॥
Slokas 6.8.—The Moon presides over mountains,
fortresses, forts protected by moats, Kosala, Bharukachcha
the ocean, Romans, Tocharians, Vanavasi, Tangana,
Hala, Strirajya, the islands of the great ocean, sweet
things, flowers, fruits, water, salt, jewels, conch shells,
pearls, aquatic products, rice, barley, herbs, wheat,

Adh. XVI. Sl. 9-15] षोडशोऽध्यायः 175
drinkers of Soma-juice, the आक्रन्द kings (in the cycle of
12 kings, they occupy the position of one of the hind
spokes-Raghuvamsa IX-15), Brahmins, white objects,
beloved person, horses, lovers, young women, command-
ants, eatables, clothes, horned animals, demons, agricul-
turists, persons acquainted with Sacrificial rules.
तथा च काश्यपः ।
पर्वता जलदुर्गाश्च कोसलास्तङ्गणा हलाः ।
स्त्रीराज्यं भृकच्छश्च तुषारा वनवासिनः ॥
मौक्तिकं मणिशङ्खाब्जमौषधं कुसुमं मूलम् ।
द्वीपा महार्णवे ये च मधुरा लवणादयः ॥
गोधूमाः शालयः शृङ्गिकार्षकाश्च यवा अपि ।
सोमपा ब्राह्मणा ये च यज्ञज्ञास्तु सुरासवम् ॥
स्त्रीसौभाग्यसमेताश्च लास्यहास्येक्षितानि च ।
निशाचराधिपश्चन्द्रो हृष्टानां च प्रकीर्तितः ॥
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमादर्द्धाः ।
निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥९॥
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः ।
उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥१०॥
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापरकौङ्कणाः समन्त्रिपिकाः ।
कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्कीर्णाः ॥११॥
नासिक्यभ्रौगवर्धनविराठविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः ।
ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥१२॥
नागरकृषिकरपायतहुताशनाजीविवस्त्रवार्त्तानाम् ।
आटविकदुर्गकर्वटवधिकनृशंसावलिप्तानाम् ॥१३॥
नरपतिकुमारकुञ्जरदाम्भिकडिम्भाभिघातपशूपानाम् ।
रक्तफलकुसुमविद्रुमचमूपगुडमद्यतीक्ष्णानाम् ॥१४॥
कोशभवनाग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षुचौराणाम् ।
शठदीर्घवैरबह्लाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः ॥१५॥

176 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 16.
Slokas 9-15.—Mars presides over the people residing
in the western half of the Sonne, Narmada and Bheema-
ratha, the Nirvindhya, Vetravatee, Sipra, Godavari, Vena,
Ganges, Payoshnee, Mahanadee, Sindhu, Malatee, Para,
Uttara Pandya, those who live near mount Mahendra,
Vindhya, Malaya, Chola, Dravida, Videha, Andhra,
Asmaka, Bhasapara, Kounkana, Manthrishika, Kuntala,
Kerala, Dandaka, Kantipura, Mlechchas, half-castes,
Nassik, Bhogavardhana, Virata, the countries bordering
on the Vindhya mountains, people living on the banks
of the Taptee and the Gumtee, towns people, agricul-
turists, Paratas, people who live by fire, warriors,
foresters, fortresses, Karvatas, slayers, murderous men,
arrogant fellows, kings, boys, elephants, hypocrites,
infanticides, shepherds, red fruits and flowers, coral,
generals, jaggory, toddy, cruel men, treasury, keepers
of sacred fire, mines, Buddhist monks, thieves, rogues
vindictive and gluttonous persons.
Sloka 12 is omitted in some editions.
तथा च काश्यपः ।
महेन्द्रविन्ध्यमलयाः सिप्रा वेणा महानदी ।
गोदावर्या नर्मदाया भीमायाः पश्चिमा दिशः ॥
चेदिकाः कौङ्कणा दुर्गा द्रविडा वेत्रवन्नदी ।
मन्दाकिनी पयोष्णी च मालती सिन्धुपारकाः ॥
पाण्ड्याश्रोत्तरदेशस्था विदेहान्ध्राश्मकास्तथा ।
भासापराः कुन्तलाश्च केरला दण्डकास्तथा ॥
नागराः पौरवाश्चैव कर्षकाः शस्त्रवृत्तयः ।
हुताशनाजीविनो ये कुञ्जराः पशुपास्तथा ॥
साङ्ग्रामिका नृशंसाश्च सहस्राश्रोपघातकाः ।
कुमारा भूमिजस्योक्ता दाम्भिकास्तस्करास्तथा ॥
लोहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्भीरिका रथाख्या च ।
गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ॥१६॥

Adh. XVI. Sl. 17-20] षोडशोऽध्यायः 177
मथुरायाः पूर्वार्द्धं हिमवद्रोमन्तचित्रकूटस्थाः ।
सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ॥१७॥
उदपानयन्त्रगान्धर्वलेख्यमणिरागगन्धयुक्तिविदः ।
आलेख्यशब्दगणितप्रसाधकायुष्यशिल्पज्ञाः ॥१८॥
चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः ।
दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालज्ञाः ॥१९॥
आरक्षकनटनर्तकघृततैलस्नेहबीजतिक्तानि ।
व्रतचारिरसायनकुशलवेसराश्चन्द्रपुत्रस्य ॥२०॥
Slokas 16-20.—Mercury presides over the Lohitya,
Indus, Sarayu, Gambheerika, Ratha, Ganges, Kausikee
and other rivers, Videha, Kamboja, the eastern half of
Muttra, people living in the regions of the Himalaya,
Gomanta, Chitrakuta, Saurashtra, bridges, water-routes,
merchandise, inhabitants of caverns, hillmen, water-
reservoirs, mechanics, songsters, copyists, gem-dyeing-
perfumery experts, painters, grammarians, mathema-
ticians, outfitters, preparers of potions securing long-
evity, artisans, spies, jugglers, infants, poets, imposters,
tale-bearers, exorcisers, envoys, eunuchs, buffoons, people
versed in demonology and magic, policemen, actors,
dancers, ghee, oil, oil-seeds, bitter substances, observers
of vows, chemists and mules.
तथा च काश्यपः ।
चित्रकूटगिरी रम्यो हिमवान् कौशिकी तथा ।
मथुरायाश्च पूर्वार्द्धं लोहित्यः सिन्धुरेव च ॥
गाम्भीरीका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी ।
गान्धर्वा लेखहाराश्च तथोदाराश्च कृत्रिमाः ॥
वैदेहाः सर्वजलजाः काम्बोजाश्च सुराष्ट्रिकाः ।
गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिकपदलेपनाः ॥
बृ. सं. 23

178 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 21-25.
सुवर्णरजतं रत्नं मातङ्गतुरगादि यत् ।
पौरा जनपदाः सौम्याः सोमपुत्रवशे स्थिताः ॥
सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्द्धभरतसौवीराः ।
सुघ्नोदीच्यविपाशासरिच्छतद्रू रमठशाल्वाः ॥२१॥
त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः ।
सारखतार्जुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥२२॥
हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमाङ्गल्यपौष्टिकासक्ताः ।
कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ॥२३॥
पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः ।
मनुजेश्वरोपकरणं छत्रध्वजचामराद्यं च ॥२४॥
शैलेयकमांसीतगरकुष्ठरससैन्धवानि वल्लीजम् ।
मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चेति जीवस्य ॥२५॥
Slokas 21-25.—To Jupiter belong the eastern part
of the Indus, the western half of Muttra, the Bharatas,
Sauveeras, Srughnas, Northerners, the Vipasa river,
Satadru, the Ramatas, Salwas, Trigartas, Pauravas,
Ambashtas, Paratas, Vatadhanas, Yaudheyas, Saraswatas,
Arjunayanas, half the rural provinces of Mathsya,
elephants, horses, royal priests, kings, ministers, people
engaged in auspicious ceremonies and preparation of
tonics, compassionate, truthful, pure, pious, learned,
charitable and righteous men, citizens, rich men, gram-
marians, philologists and vedic scholars, exorcisers, politi-
cians, royal equipments, umbrellas, banners, chowries, etc,
benzoin (கல்பாசி), costus (கோஷ்டம்) Jatamansi(சடாமாஞ்சி)
Tahara (தகரவிரை), quicksilver, Saindhava salt, beans,
sweet juices, bees-wax and choraka perfume (the husk of
cardamom known in Tamil as கச்சோலம் or ஏலத்தோல்).
तथा च काश्यपः। त्रैगर्तैसिन्धुसौवीराः शतद्रूमथुरे अपि ।
सुघ्नोदीच्यविपाशाश्च पारताम्बष्ठकास्तथा ॥