बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. IX. Sl. 40-43] नवमोऽध्यायः 119
शनैश्चरे म्लेच्छबिडालकुञ्जराः खरा महिष्योऽसितधान्यशूकराः ।
पुलिन्दशूद्राश्च सदक्षिणापथाः क्षयं व्रजन्त्यक्षिमरुद्गदोद्भवैः ॥४०॥
Sloka 40.—When Saturn is in advance of Venus,
barbarians, cats, elephants, donkeys, she-buffaloes, black-
grains, boars, Pulindas, Sudras and people living in
southern countries will be destroyed by diseases arising
from the vitiation of wind, and by ophthalmic diseases.
निहन्ति शुक्रः क्षितिजेऽग्रतः प्रजां हुताशशस्त्रक्षुद्वृष्टितस्करैः ।
चराचरं व्यक्तमथोत्तरापथं दिशोऽग्निविद्युद्रजसा च पीडयेत् ॥४१॥
Sloka 41.—When Mars is in advance of Venus,
people will suffer destruction through fire, war, famine,
drought and robbers. Both the moveable and immove-
able objects will be completely annihilated; so will be
the people in the northern countries The quarters will
be afflicted with fire, lightning and dust.
बृहस्पतौ हन्ति पुरःस्थिते सितः सितं समस्तं द्विजगोसुरालयान् ।
दिशं च पूर्वा करकासृजोऽम्बुदा गले गदा भूरि भवेच्च शारदम् ॥
Sloka 42.—When Jupiter is in advance of Venus, all
white objects, the abodes of Brahmins, cows and Gods,
and the eastern direction will suffer ruin. Clouds will
shower hail-stones. Diseases of the throat will prevail;
but the autumnal crop will be abundant.
सौम्येऽस्तोदययोः पुरो भृगुसुतस्यावस्थितस्तोयकृ-
द्रोगान् पित्तजकामलांश्च कुरुते पुष्णाति च ग्रैष्मिकान् ।
हन्यात्प्रव्रजिताग्निहोत्रिकभिषग्रङ्गोपजीव्यान् हयान्
वैश्यान् गाः सह वाहनैर्नरपतीन् पीतानि पश्चाद्दिशम् ॥४३॥
Sloka 43.—When Venus is behind Mercury at rising
or setting, there will be rain. Diseases will crop up es.

120 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 44-45
pecially those arising from the vitiation of bile, and
jaundice. The summer crops will flourish. Ascetics,
fire-worshippers, physicians, actors, wrestlers, etc., horses,
merchants, cows, vehicles, kings, all yellowish objects
and the western direction will be ruined.
शिखिभयमनलाभे शस्त्रकोपश्च रक्ते
कनकनिकषगौरे व्याधयो दैत्यपूज्ये ।
हरितकपिलरूपे श्वासकासप्रकोपः
पतति न सलिलं खाद्भस्म रूक्षासिताभे ॥४४॥
Sloka 44.—When Venus is of the colour of fire,
there is danger from fire ; if red, there will be war ;
if golden, diseases will break out ; if green or tawny,
asthma and cough will prevail ; and if ashy, coarse or
dark in appearance, not a drop of water will fall from
heaven.
दधिकुमुदशशाङ्ककान्तिमृत्स्फुटविकसत्किरणो बृहत्तनुः ।
सुगतिरविकृतो जयान्वितः कृतयुगरूपकरः सिताह्वयः ॥४५॥
Sloka 45.—When Venus is of the colour of curd,
lotus (Kumuda), or the Moon, with rays bright and far-
expanding, with an orb full and large, with a good gait
i. e., not retrograde, and going north of the star, not
accompanied by portents, and victorious in planetary war,
he bestows the semblance of the golden age.
तथा च-कूटाकारनिभः स्निग्धो मार्गस्थो रजतप्रभः ।
भार्गवो विस्तृतार्चिश्च प्रजाभावकरः स्मृतः ॥-इति
प्रावृषि शुक्रः प्राच्यां दिशि स्थितोऽल्पं जलं सृजति नित्यम् ।
धान्यं च भूरि कुरुतं तृणं च बहु जायते तत्र ॥
अपरां निषेव्यमाणः काष्ठां शुक्नो जलं सृजति भूरि ।
धान्यं कुरुते चाल्प तृणं न बहु जायते तत्र ॥
Thus ends the 9th Adhyaya on "the course of Venus."

Adh. X. Sl. 1-4.] दशमोऽध्यायः 121
शनैश्चरचारः ॥१०॥ Saturn.
श्रवणानिलहस्तार्द्रा भरणीभाग्योपगः सुतोऽर्कस्य ।
प्रचुरसलिलोपगूढां करोति धात्रीं यदि स्निग्धः ॥१॥
अहिवरुणपुरन्दरदैवतेषु सुक्षमकृन्न चातिजलम् ।
क्षुच्छस्त्रावृष्टिकरो मूले प्रत्येकमपि वक्ष्ये ॥२॥
Slokas 1-2.—When Saturn being of glossy orb stays
in Sravana, Swati, Hasta, Ardra, Bharani and Purva-
phalguni, he makes the earth filled with plenty of water.
When he stays in Aslesha, Satabhishak and Jyeshta, he
bestows happiness on mankind. But there will not be
plentiful rain. When he stays in Moola, he brings about
famine, war and drought. Now, I shall treat of the
effects of Saturn in each lunar mansion separately.
तथा च गर्गः ।
याम्यवायव्यसावित्ररौद्रश्रवणसंस्थितः ।
भवेत् स्निग्धवपुः सौरो भाग्ये चैवातिवर्षदः ॥
सार्पवारुणमाहेन्द्रनक्षत्रेषु च संस्थितः ।
स्निग्धः सौरः क्षेमकरो नातिवृष्टिं प्रमुञ्चति ॥
क्षुच्छस्त्रवृष्टिदो मूले सूर्यपुत्रः समास्थितः ॥इति–
तुरगतुरगोपचारककविवैद्यामात्यहार्कजोऽश्विगतः ।
याम्ये नर्तकवादकगेयज्ञक्षुद्रनैकतिकान् ॥३॥
Sloka 3.—When Saturn passes through Aswini, he
destroys horses, grooms, poets, physicians and ministers ;
while in Bharani, he destroys dancers, songsters, musi-
cians, base and deceitful men.
बहुलास्थे पीड्यन्ते सौरेऽग्न्युपजीविनश्चमृपाश्च ।
रोहिण्यां कोसलमद्रकाशिपाञ्चालशाकटिकाः ॥४॥
बृ. सं. 16

122 बृहत्संहितायाम् [Adh. X. Sl. 5-7.
Sloka 4.—When Saturn moves in Krittika, people
living by fire (such as smiths) and commandants suffer,
while in Rohini, the people of Kosala, Madra, Kasi,
Panchala and cartmen will suffer distress.
मृगशिरसि वत्सयाजकयजमानार्यजनमध्यदेशाश्च ।
रौद्रस्थे पारतरमठास्तैलिकरजकचौराश्च ॥५॥
Sloka 5.—When Saturn is in Mrigasira, the Vatsas,
the persons performing and those officiating as priests in
sacrifices, the nobility, and the men of central countries
will be troubled, while, in Ardra, the Paratas, the Rama-
thas, oil-mongers, washermen and robbers will suffer.
आदित्ये पाञ्चनदप्रत्यन्तसुराष्ट्रसिन्धुसौवीराः ।
पुष्ये घाण्टिकघौषिकयवनवणिक्कितवकुसुमानि ॥६॥
Sloka 6.—When Saturn is in Punarvasu, people of
the Punjab, the western tracts, Surashtra, Sindhu and
Suveera will suffer ; while in Pushya, bell-ringers pro-
claimers, Yavanas, traders, gamblers and flowers will
come to grief.
सार्पे जलरुहसर्पाः पित्र्ये बाह्लीकचीनगान्धाराः ।
शूलिकपारतवैश्याः कोष्ठागाराणि वणिजश्च ॥७॥
Sloka 7.—When Saturn is in Aslesha, aquatic
animals or products and serpents will have trouble. In
Magha, Saturn causes trouble to the Bahleekas, Chinese,
Kandaharis, Sulikas, Paratas, Vaisyas, godowns and
traders.
तथा च गर्गः ।
भुजङ्गकच्छपग्राहनागमत्स्यसरीसृपान् ।
हन्यादर्कसुतस्तिष्ठन्नक्षत्रे सर्पदैवते ॥

Adh. X. Sl. 8-12] दशमोऽध्यायः 123
भाग्ये रसविक्रयिणः पण्यस्त्रीकन्यकामहाराष्ट्राः ।
आर्यम्णे नृपगुडलवणभिक्षुकाम्बूनि तक्षशिला ॥८॥
Sloka 8.—When Saturn is in Purvaphalguni, juice-
vendors, courtezans, virgins and the Maharashtras will
have trouble. In Uttaraphalguni, Saturn afflicts kings,
jaggery, salt, mendicants, water and the people of
Taxila.
हस्ते नापितचाक्रिकचौरभिषक्सूचिका द्विपग्राहाः ।
बन्धक्यः कौसलका मालाकाराश्च पीड्यन्ते ॥९॥
Sloka 9.—When Saturn is in Hasta, barbers, potters,
oil-mongers, etc., thieves, physicians, tailors, elephant-
catchers, harlots, people of Kosala, and makers of
garlands will come to grief.
चित्रास्थे प्रमदाजनलेखकचित्रज्ञचित्रभाण्डानि ।
स्वातौ मागधचरदूतसूतपोतप्लवनटाद्याः ॥१०॥
Sloka 10.—When Saturn is in Chittra, young
women, writers, painters and coloured pots will suffer.
Saturn in Swati will afflict the Magadhas, (or the royal
panegyrists), spies, couriers, charioteers, sailors and
dancers and the like.
ऐन्द्राग्नाख्ये त्रैगर्तचीनकौलूतकुकुमं लाक्षा ।
सस्यान्यथ माञ्जिष्ठं कौसुम्भं च क्षयं याति ॥११॥
Sloka 11.—When Saturn is in Visakha, the Trigartas,
Chinese, people of Kuluta, saffron, lac, crops, madder
and safflower come to decay.
मैत्रे कुलूततङ्गणखसकाश्मीराः समन्त्रिचक्रचराः ।
उपतापं यान्ति च घाण्टिका विभेदश्च मित्राणाम् ॥१२॥
Sloka 12.—When Saturn is in Anuradha, the Kulu-
tas, Thanganas, the mountain tribes called Khasas,

124 बृहत्संहितायाम् [Adh. X. Sl. 13-16]
Kashmerians, ministers, potters, etc. and bell-ringers come
to grief. There will also be discord among friends.
ज्येष्ठासु नृपपुरोहितनृपसत्कृतशूरगणकुलश्रेण्यः ।
मूले तु काशिकोसल्पञ्चालफलौषधीयोधाः ॥१३॥
Sloka 13.—When Saturn is in Jyeshta, kings,
priests, proteges of kings, heroes, associations, families
and guilds come to grief; so do the people of Kasi,
Kosala and Panchala, fruits, herbs and warriors, when
Saturn is in Moola.
आप्येऽङ्गवङ्गकौसलगिरिव्रजा मगधपुण्ड्रमिथिलाश्च ।
उपतापं यान्ति जना वसन्ति ये ताम्रलिप्त्यां च ॥१४॥
Sloka 14.—When Saturn is in Purvashadha, the
people of Anga, Vanga, Kosala, Girivraja, Magadha,
Pundra, Mithila and those living in the city of Tamra-
lipta come to grief.
विश्वेश्वरेऽर्कपुत्रश्चरन् दशार्णान्निहन्ति यवनांश्च ।
उज्जायिनीं शबरान् पारियात्रिकान् कुन्तिभोजांश्च ॥१५॥
Sloka 15.—When Saturn is in Uttarashadha, the
people of Dasarna, the Yavanas, Ujjain, the Sabaras,
men living in the Pariyatra region and the Kuntibhojas
will suffer.
श्रवणे राजाधिकृतान् विप्राग्र्याभिषक्पुरोहितकालिङ्गान् ।
वसुभे मगधेशजयो वृद्धिश्च धनेष्वाधिकृतानाम् ॥१६॥
Sloka 16.—When Saturn is in Sravana, king's offi-
cers, leading Brahmins, physicians, priests and people of
Kalinga will suffer. In Dhanishta, Saturn bestows vic-
tory on the king of Magadha and prosperity on those
that are engaged in usury.

Adh. X. Sl. 17-20. ] दशमोऽध्यायः 125
साजे शतभिषजि भिषक्कविशौण्डिकपण्यनीतिवृत्तीनाम् ।
आहिर्बुध्न्ये नद्यो यानकराः स्त्रीहिरण्यं च ॥१७॥
Sloka 17.—If Saturn be in Satabhishak and Purva-
bhadra, physicians, poets, toddy-distillers, traders and
politicians suffer; so do those living on the banks of
rivers, cart-wrights, women and gold when he is in
Uttarabhadra.
रेवत्यां राजभृताः क्रौञ्चद्वीपाश्रिताः शरत्सस्यम् ।
शबराश्च निपीड्यन्ते यवनाश्च शनैश्चरे चरति ॥१८॥
Sloka 18.—When Saturn is in Revati, king's ser-
vants, people residing in Krauncha island, autumnal
crops, the Sabaras and the Yavanas will be afflicted.
यदा विशाखासु महेन्द्रमन्त्री सुतश्च भानोर्दहनर्क्षयातः ।
तदा प्रजानामनयोऽतिघोरः पुरप्रभेदो गतयोर्भमेकम् ॥१९॥
Sloka 19.—When Jupiter is in Visakha and Saturn
in Krittika, terrible calamity will befall mankind. If
the two planets should transit one and the same star,
there will be a civil feud in cities.
तथा च पराशरः
कृत्तिकासु शनैश्चारी विशाखासु बृहस्पतिः ।
तिष्ठेद्यदा तदा घोरः प्रजानामनयो भवेत् ॥
एकं नक्षत्रमासाद्य दृश्यते युगपद्यदि ।
अन्योन्यभेदं जानीयात्तदा पुरनिवासिनाम् ॥
तथा च देवलः ।
मीने धनुषि कन्यायां मिथुने सगुरुः शनिः ।
तिष्ठेद्यदा तदा घोरः प्रजानामनयो भवेत् ॥
अण्डजहा रविजो यदि चित्रः क्षुद्भयकृद्यदि पीतमयूखः ।
शस्त्रभयाय च रक्तसवर्णो भस्मनिभो बहुवैरकरश्च ॥२०॥

126 बृहत्संहितायाम् [Adh. X. Sl. 21.
Sloka 20.---When Saturn's orb is variegated, birds
will suffer destruction. If his rays appear yellow, he will
cause famine. If he is blood-red in colour, it portends
war; if he is ashy, there will be strife and intense hatred
among people.
तथा च पराशरः । 'नीलपीतः क्षुधो रक्तभस्मचित्रवर्णइशस्त्रवैरकरोऽ
ण्डजाभिहन्ता । यद्वर्णस्तद्वर्णविनाशी भवति ।
वैदूर्यकान्तिविमलः शुभकृत्प्रजानां
बाणातसीकुसुमवर्णनिभश्च शस्तः ।
यं चापि वर्णमुपगच्छति तत्सवर्णान्
सूर्यात्मजः क्षपयतीति मुनिप्रवादः ॥२१॥
Sloka 21.---It is a tradition among sages that if
Saturn be as bright as the beryl, he brings on happiness
to the people. Similarly, he is auspicious if he is jet
black like the Vana flower or deep-blue like the Atasi-
flower. Whichever colour Saturn assumes, he proves des-
tructive to that class of people represented by that colour--
that is, white-Brahmins, red-Kshatriyas, yellow-Vaisyas
and dark-Sudras.
तथा च गर्गः ।
भवत्यर्कात्मजे रूक्षे श्यावपीतारुणप्रभे ।
तदात्मकानां भावानां क्षुच्छस्त्राग्निकृतं भयम् ॥
तथा च पराशरः ।
पाण्डुः स्निग्धोऽमलः श्यामो विसृतार्चिः शनैश्चरः ।
मार्गस्थश्च प्रसन्नश्च नक्षत्रादित इष्यते ॥- इति.
Thus ends the 10th Adhyaya on the "course of Saturn".

Adh. XI. Sl. 1-5] एकादशोऽध्यायः 127
केतुचारः ॥११॥ Ketu.
गार्गीयं शिखिचारं पाराशरमसितदेवलकृतं च ।
अन्यांश्च बहून् दृष्ट्वा क्रियतेऽयमनाकुलश्चारः ॥१॥
Sloka 1.—Having comprehended the peculiarities
of Ketu's transit as treated of by sages Garga, Parasara,
Asita, Devala and many others, I expound the same in
the most unambiguous manner.
दर्शनमस्तमयो वा न गणितविधिनास्य शक्यते ज्ञातुम् ।
दिव्यान्तरिक्षभौमास्त्रिविधाः स्युः केतवो यस्मात् ॥२॥
Sloka 2.—It is not possible to find out by calculation
the rising or setting of Ketu, inasmuch as there are three
sorts of Ketus, viz., celestial, atmospheric and terrestrial.
अहुताशेऽनलरूपं यस्मिंस्तत्केतुरूपमेवोक्तम् ।
खद्योतपिशाचालयमणिरत्नादीन् परित्यज्य ॥३॥
Sloka 3.—In places where, though there is no fire,
there is still an igneous appearance, Ketu's presence is
recognised except where there are glow-worms, phos-
phoric lights on graves, gems, jewels and the like.
ध्वजशस्त्रभवनतरुतुरगकुञ्जराद्येष्वथान्तरिक्षास्ते ।
दिव्या नक्षत्रस्था भौमाः स्युरतोऽन्यथा शिखिनः ॥४॥
Sloka 4.—The atmospheric Ketus are such as are
seen on flagstaffs, weapons, houses, trees, horses, ele-
phants and the like ; the celestial ones are those that
are seen among the asterisms. Such as do not belong
to the above two categories are to be known as terrestrial
Ketus.
शतमेकाधिकमेके सहस्रमपरे वदन्ति केतूनाम् ।
बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिर्नारदः केतुम् ॥५॥

128 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 6-7.
Sloka 5.—There are 101 Ketus according to some
sages such as Parasara, while others like Garga say that
they are 1000 in number. But sage Narada declares
that there is only one Ketu which appears in manifold
forms.
तथा च गर्गः ।
अतीतोदयचाराणामशुभानां च दर्शने ।
आगन्तूनां सहस्रं स्याद्ग्रहाणां तन्निबोध मे ॥
तथा च नारदः ।
दिव्यान्तरिक्षगो भौम एकः केतुः प्रकीर्तितः ।
शुभाशुभफलं लोकं ददात्यस्तमयोदयैः ॥
यद्येको यदि बहवः किमनेन फलं तु सर्वथा वाच्यम् ।
उदयास्तमयैः स्थानैः स्पर्शैराधूमनैर्वर्णैः ॥६॥
Sloka 6.—What does it matter whether there is but
one Ketu or more ? The effects at all events should be
declared through the rising and setting (including the
particular direction thereof), position (in which part of the
firmament vis-a-vis planets and asterisms), contact, the
act of covering the neighbouring celestial body with a
smoky mantle and colour.
यावन्त्यहानि दृश्यो मासास्तावन्त एव फलपाकः ।
मासैरब्दांश्च वदेत्प्रथमात्पक्षत्रयात्परतः ॥७॥
Sloka 7.—The effects of Ketu will last for as many
months as the number of days during which it is visible.
In the same way the number of years can be guessed
from the number of months during which it is visible,
the effect in all cases commencing after the first three
fortnights of its appearance.
तथा च गर्गः
यावन्त्यहानि दृश्यः स्यातावन्मासान् फलं भवेत् ।
मासांस्तु यावद्दृश्येत तावतोऽब्दांश्च वैकृतम् ॥

Adh. XI. Sl. 8-10] एकादशोऽध्यायः 129
त्रिपक्षात्परतः कर्म पच्यतेऽस्य शुभाशुभम् ।
सद्यस्कसमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद्बुधः ॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावन्मासान्विनिर्दिशेत् ।
त्रिपक्षात्परतश्चापि कर्म केतोः प्रपच्यते ॥
तस्मात्कालान्तरं ब्रूयात्फलमस्य शुभाशुभम् ।
सद्यस्कसमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद्बुधः ॥
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः स्निग्धस्त्वृजुरचिरसंस्थितः शुक्लः ।
उदितोऽथवाऽभिवृष्टः सुभिक्षसौख्यावहः केतुः ॥८॥
Sloka 8.—If Ketu is short, slender, clear, glossy,
straight, appearing but for a short time, white, and if
there be a shower closely following its appearance, it
brings abundance and happiness.
उदितो वाप्यभिवृष्टः is another reading.
उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।
इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ॥९॥
Sloka 9.—If its form be quite the reverse of what
has been stated above, it is the comet Dhumaketu and
will not prove auspicious, especially when it resembles the
rainbow or has two or three crests.
तथा च समाससंहितायाम् ।
अचिरस्थितोऽभिवृष्टस्त्वृजुः स्मितः स्निग्धमूर्तिरुद्गुदितः ।
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः केतुर्लोकस्य भावाय ॥
न शुभो विपरीतोऽतो विशेषतः शक्रचापसंकाशः ।
द्वित्रिचतुश्चूलो वा दक्षिणसंस्थश्च मृत्युकरः ॥
हारमणिहेमरूपाः किरणाख्याः पञ्चविंशतिः सशिखाः ।
प्रागपरदिशोर्दृश्या नृपतिविरोधावहा रविजाः ॥१०॥
Sloka 10.—There are 25 comets with crests known
as Kiranas resembling a pearl necklace, gems or gold.
बृ. सं. 17

· 130 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 11-13
These are the sons of the Sun 'and appear in the East
and West and indicate strifes among the sovereigns of
the country.
तथा च गर्गः ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशमृणालरजतप्रभाः ।
मुक्ताहारसुवर्णाभाः सशिखाः पञ्चविंशतिः ॥
किरणाख्या रखेः पुत्रा दृश्यन्ते प्राग्दिशि स्थिताः ।
तथा चापरभागस्था नृपतेर्भयदाश्च ते ॥
शुकदहनबन्धुजीवकलाक्षाक्षतजोपमा हुताशसुताः ।
आग्नेय्यां दृश्यन्ते तावन्तस्तेऽपि शिखिभयदाः ॥११॥
Sloka 11.—There are as many comets born of fire
appearing in the South-east and resembling parrots, fire,
Bandhujeeva flower, lac or blood and are productive of
danger from fire.
तथा च गर्गः ।
नानावर्णाग्निसङ्काशा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशात्सर्वे ज्यौतिषनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।
आग्नेयां दिशि दृश्यन्ते पञ्चविंशत्प्रकीर्तिताः ॥
वक्रशिखा मृत्युसुता रूक्षाः कृष्णाश्च तेऽपि तावन्तः ।
दृश्यन्ते याम्यायां जनमरकावेदिनस्ते च ॥१२॥
Sloka 12.—There are as many Ketus rough and dark
with crooked crests, appearing in the South, and por-
tending pestilence to people and are the sons of Death.
तथा च गर्गः ।
कृष्णा रूक्षा वक्रशिखा दृश्यन्ते याम्यदिक्स्थिताः ।
पञ्चविंशा मृत्युसुताः प्रजाक्षयकराः स्मृताः ॥
दर्पणवृत्ताकारा विशिखाः किरणान्विता धरातनयाः ।
क्षुद्भयदा द्वाविंशतिरैशान्यमम्बुतैलनिभाः ॥१३॥

Adh. XI. Sl. 14-16] एकादशोऽध्यायः 131
Sloka 13.—There are 22 comets round like a mirror,
without crest, radiant, appearing in the North-east and
resembling water or oil and threatening with famine.
They are the children of the Earth.
तथा च गर्गः ।
समस्तवृत्ता विशिखा रश्मिभिः परिवारिताः ।
अम्बुतैलप्रतीकाशा द्वाविंशद्भूंसुताः स्मृताः ॥
ऐशान्यां दिशि दृश्यन्ते दुर्भिक्षभयदास्तु ते ॥
शशिकिरणरजतहिमकुमुदकुन्दकुसुमोपमाः सुताः शशिनः ।
उत्तरतो दृश्यन्ते त्रयः सुभिक्षावहाः शिखिनः ॥१४॥
Sloka 14.—There are three comets, the sons of the
Moon which appear in the North; these resemble moon-
light, silver, hoar-frost, Kumuda (white lotus) or Jasmine,
and bestow plenty of food.
तथा च गर्गः
चन्द्ररश्मिसवर्णाभा हिमकुन्देन्दुसुप्रभाः ।
त्रयस्ते शशिनः पुत्राः सौम्याशास्थाः शुभावहाः ॥
ब्रह्मसुत एक एव त्रिशिखो वर्णैस्त्रिभिर्युगान्तकरः ।
अनियतदिक्सम्भवो विज्ञेयो ब्रह्मदण्डाख्यः ॥१५॥
Sloka 15.—The single comet with three crests and
colours is known as Brahmadanda and is the son of
Brahman, the creator. There is no particular direction
fixed for this comet and it foretells the end of the world.
तथा च गर्गः ।
एको ब्रह्मसुतः क्रूरस्त्रिवर्णत्रिशिखान्वितः ।
सर्वास्वाशासु दृश्यः स्याद्ब्रह्मदण्डः क्षयावहः ॥
शतमभिहितमेकसमेतमेतदेकेन विरहितान्यस्मात् ।
कथयिष्ये केतूनां शतानि नव लक्षणैः स्पष्टैः ॥१६॥
Sloka 16.—Thus have been described 101 comets. I:

132 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 17-19
shall now proceed to indicate the characteristics by which
the remaining 899 comets may be clearly perceived.
सौम्यैशान्योरुदयं शुक्रसुता यान्ति चतुरशीत्याख्याः ।
विपुलसिततारकास्ते स्निग्धाश्च भवन्ति तीव्रफलाः ॥१७॥
Sloka 17.—In the north and north-east rise the so-
called 84 comets, the sons of Venus. They are large
and white stars having a soft brilliance and produce unto-
ward effects.
तथा च गर्गः ।
स्थूलैकतारकाः श्वेताः स्नेहवन्तश्च सप्रभाः ।
आर्चिष्मन्तः प्रसन्नाश्च तीव्रेण वपुषान्विताः ॥
एते विसर्पका नाम शुक्रपुत्राः पुरोदयाः ।
अशीतिश्चतुरश्चैव लोकक्षयकराः स्मृताः ॥
स्निग्धाः प्रभासमेता द्विशिखाः षष्टिः शनैश्चराङ्गरुहाः ।
अतिकष्टफला दृश्याः सर्वत्रैते कनकसंज्ञाः ॥१८॥
Sloka 18.—Glossy and lustrous are the 60 comets
with two crests each and they are the sons of Saturn.
They are known as Kanaka or golden comets. They
appear anywhere and produce dire results.
तथा च गर्गः ।
सुस्निग्धा रश्मिसंयुक्ता द्विशिखाः सप्ततारकाः ।
षष्टिस्ते कनका घोराः शनैश्चरसुता ग्रहाः ॥
विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखापरित्यक्ताः ।
षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निधग याम्याश्रिताः पापाः ॥१९॥
Sloka 19.—There are 65 comets known as Vikacha
or hairless, who are the sons of Jupiter and have the ap-
pearance of a white single star. They have no crest.
They rise in the south and are glossy. They produce
malefic effects.

Adh. XI. Sl. 20-22] एकादशोऽध्यायः 133
तथा च गर्गः ।
शुक्लाः स्निग्धाः प्रसन्नाश्च महारूपाः प्रभान्विताः ।
एकतारा वपुष्मन्तो विशिखा रश्मिभिर्वृताः ॥
एते बृहस्पतेः पुत्राः प्रायशो दक्षिणाश्रयाः ।
नामतो विकचा घोराः पञ्चषष्टिर्भयावहाः ॥
नातिव्यक्ताः सूक्ष्मा दीर्घाः शुक्ला यथेष्टदिक्प्रभवाः ।
बुधजास्तस्करसंज्ञाः पापफलास्त्वेकपञ्चाशत् ॥२०॥
तथा च गर्गः ।
अरुन्धतिसमा रूक्षाः केचिद्व्यक्ततारकाः ।
सपाण्डुवर्णाः श्वेताभाः सूक्ष्मा रश्मिभिरावृताः ॥
एते बुधात्मजा ज्ञेयास्तस्कराख्या भयावहाः ।
एकाधिकास्ते पञ्चाशद्व्योमपथचरा ग्रहाः ॥
क्षतजानलानुरूपास्त्रिशूलताराः कुजात्मजाः षष्टिः ।
नाम्ना च कौङ्कुमास्ते सौम्याशासंस्थिताः पापाः ॥२१॥
तथा च गर्गः ।
त्रिशिखाश्च त्रिताराश्च रक्ता लोहितरश्मयः ।
प्रायशश्चोत्तरामाशां सेवन्ते नित्यमेव ते ॥
लोहिताङ्गात्मजा ज्ञेया ग्रहाः षष्टिः समासतः ।
नामतः काङ्कुमा ज्ञेया राज्ञां सङ्ग्रामकारकाः ॥
त्रिंशत्त्र्यधिका राहोस्ते तामसकीलका इति ख्याताः ।
रविशशिगा दृश्यन्ते तेषां फलमर्कचारोक्तम् ॥२२॥

134 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 23-24
Sloka 22.—There are 33 Ketus named Tamasa-
Keelakas who are the sons of Rahu and are well-known.
They are seen on the discs of the Sun and the Moon and
their effects have already been described in the chapter
on Ravi-chara.
तथा च गर्गः ।
कृष्णाभाः कृष्णपर्यन्ताः सकुलाः कृष्णरश्मयः ।
राहुपुत्रास्त्रयस्त्रिंशत्कीलकाश्चातिदारुणाः ॥
रविमण्डलगाश्चैते दृश्यन्ते चन्द्रगास्तथा ।
तथा च पराशरः ।
अपर्वण्येष दृश्यन्ते ह्यङ्गिराःकाककीलकाः ।
रवेरेवाङ्गिरा मध्ये ह्युभयोः काककीलकौ ॥
अङ्गिराः सरथो धन्वी दृश्यते पुरुषाकृतिः ।
काकः कालाकृतिर्घोरस्त्रिकोणी वापि लक्ष्यते ॥
मण्डलं कीलके मध्ये मण्डलस्यासिता ग्रहः ।
महानृपविरोधाय यस्यर्क्षे तस्य मृत्यवे ॥
विंशत्याधिकमन्यच्छतमग्नेर्विश्वरूपसञ्ज्ञानाम् ।
तीव्रानलभयदानां ज्वालामालाकुलतनूनाम् ॥२३॥
Sloka 23.—There is another set of 120 Ketus born
of Agni named Viswarupas and endowed with rows of
flames. These threaten mankind with serious outbreaks of
fires.
तथा च गर्गः ।
नानावर्णा हुताशाभा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशे सर्वे ज्योतिर्विनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।
विंशं ग्रहशतं घोरं विश्वरूपेतिनामतः ॥
श्यामारुणा विताराश्चामररूपा विकीर्णदीधितयः ।
अरुणाख्या वायोः सप्तसप्ततिः पापदाः परुषाः ॥२४॥
Sloka 24.—There are 77 Ketus named Aruna Ketus
which are born of wind. They are dark-red in colour, and

Adh. XI. Sl. 25-26] एकादशोऽध्यायः 135
without discs, rough, of the form of chowries and with
diffuse rays: when they appear, they cause misery to
the people.
तथा च गर्गः ।
अताररूपप्रतिमा धूमरक्तसवर्णिनः ।
वातरूपा इवाभान्ति शुष्कविस्तीर्णरश्मयः ॥
सप्ततिः सप्त चैवान्ये वायुपुत्रान् प्रचक्षते ।
लोकविध्वंसना रूक्षा नामतस्त्वरुगा ग्रहाः ॥
तारापुञ्जनिकाशा गणका नाम प्रजापतेरष्टौ ।
द्वे च शते चतुरधिके चतुरस्रा ब्रह्मसन्तानाः ॥२५॥
Sloka 25.-There are 8 Ketus who are born of
Brahma, and they are named Ganakas and are of the
form of a cluster of stars. There are 204 Ketus known
as Chaturasras who are also the offspring of Brahma.
These produce only malefic effects.
तथा जगर्गः ।
तारापुञ्जप्रतीकाशास्तारामण्डलसंस्थिताः ।
प्राजापत्या ग्रहास्त्वष्टौ गणका भयवेदनाः ॥
त्र्यस्रा वा चतुरस्रा वा नशिखाः श्वेतरश्मयः ।
द्वे शते चतुरश्चैव ब्रह्मजा भयदाश्च ते ॥
कङ्का नाम वरुणजा द्वात्रिंशद्वंशगुल्मसंस्थानाः ।
शशिवत्प्रभासमेतास्तीव्रफलाः केतवः प्रोक्ताः ॥२६॥
Sloka 26.-There are 32 Ketus declared as Kanka.
These are the sons of Varuna and have the appearance
of a cluster of bamboos and shine like the Moon and
cause malefic effects.
तथा च गर्गः ।
वंशगुल्मप्रतीकाशा महान्तः पूर्णरश्मयः ।
काकतुण्डनिभैश्चापि रश्मिभिः केचिदावृताः ॥
मयूखानुत्सृजन्तीव सुस्निग्धाः सौम्यदर्शनाः ।
एते कष्टफलाः प्रोक्ता द्वात्रिंशद्वारुणा ग्रहाः ॥

136 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 27-30
षण्णवतिः कालसुताः कबन्धसञ्ज्ञाः कबन्धसंस्थानाः ।
पुण्ड्रा भयप्रदाः स्युर्विरूपताराश्च ते शिखिनः ॥२७॥
Sloka 27.—The sons of Kala are 96 in number and
are named Kabandha Ketus. They resemble headless
bodies. They prove good to the Pundras and are with-
out distinct discs.
तथा च गर्गः ।
तारापुञ्जविरूपाश्च कबन्धाकृतिसंस्थिताः ।
पीतारुणसवर्णाश्च भस्मकर्पूररश्मयः ॥
कालपुत्राः कबन्धाश्च नवतिः षट् च ते स्मृताः ।
लोके मृत्युकरा घोराः पुण्ड्राणामभयप्रदाः ॥
शुक्ल विपुलैकतारा नव विदिशां केतवः समुत्पन्नाः ।
एवं केतुसहस्रं विशेषमेषामतो वक्ष्ये ॥२८॥
Sloka 28.—There are 9 Ketus having one broad
and white star in them and born out of the intermediate
directions. Thus have been mentioned the 1000 Ketus.
I shall now state their characteristic peculiarities.
तथा च गर्गः ।
शुक्लैकतारा विपुला विदिक्पुत्रा नव ग्रहाः ।
विदिक्षु संस्थितास्ते च दृश्यन्ते भयदायकाः ॥
उदगायतो महान् स्निग्धमूर्तिरपरोदयी वसाकेतुः ।
सद्यः करोति मरकं सुभिक्षमप्युत्तमं कुरुते ॥२९॥
Sloka 29.—One there is named Vasaketu, who has
got an elongated body stretched towards the north, cor-
pulent, of a glossy form and rising in the west. The very
day he appears and becomes visible, fatal diseases will
break out ; but there will be abundance of food.
तल्लक्षणोऽस्थिकेतुः स तु रूक्षः क्षुद्भयावहः प्रोक्तः ।
स्निग्धस्तादृक्प्राच्यां शस्त्राख्यो डमरमरकाय ॥३०॥

Adh. XI. Sl. 31-32. ] एकादशोऽध्यायः 137
दृश्योऽमावास्यायां कपालकेतुः मधूमरश्मिशिखः ।
प्रागभसोऽर्द्धविचारी क्षुन्मरकावृष्टिरोगकरः ॥३१॥
प्राग्वैश्वानरमार्गे शूलाग्रः श्यावरूक्षताम्राचिः ।
नभसस्त्रिभागगामी रौद्र इति कपालतुल्यफलः ॥३२॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
ज्येष्ठा मूलमनूराधा या वीथी सम्प्रकीर्तिता ।
तां च वीथीं समारुह्य केतुश्चक्रीडते भृशम् ॥
दक्षिणाभिनतां कृत्वा शिखां घोरां भयङ्करीम् ।
शूलाग्रसदृशीं तीक्ष्णां श्यावताम्रारुणप्रभाम् ॥
पूर्वेण चोदितश्चैष नक्षत्राण्युपधूमयेत् ।
घोरं प्रजासु सृजति फलं मासे त्रयोदशे ॥
त्रिभागं नभसो गत्वा ततो गच्छत्यदर्शनम् ।
यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावद्वर्षाणि तद्भयम् ॥
बृ. सं. 18

138 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 33-36
शस्त्राग्निभयरोगैश्च दुर्भिक्षमरणैर्हताः ।
पूर्यमाणाः प्रजाः सर्वा विद्रवन्ति दिशो दश ॥
अपरस्यां चलकेतुः शिखया याम्याग्रयाङ्गुलोच्छ्रितया ।
गच्छेद्यथायथोदक् तथा तथा दैर्घ्यमायाति ॥३३॥
सप्तमुनीन् संस्पृश्य ध्रुवमभिजितमेव च प्रतिनिवृत्तः ।
नभसोऽर्द्धमात्रमित्वा याम्येनास्तं समुपयाति ॥३४॥
हन्यात्प्रयागकूलाद्यावदवन्तीं च पुष्कराररायम् ।
उदगपि च देविकामपि भूयिष्ठं मध्यदेशारुयम् ॥३५॥
अन्यानपि च स देशान् क्वचित्क्वचिद्धन्ति रोगदुर्भिक्षैः ।
दश मासान् फलपाकोऽस्य कैश्चिदष्टादश प्रोक्तः ॥३६॥
Slokas 33-36-There is a Chalaketu or a moveable
comet rising in the west. His crest is an inch high and is
turned to the south. His length increases the more it
goes to the north. After touching the Seven Sages
(Great Bear)-Vasishta and others-and also the Pole
Star (Dhruva) and the star Abhijit he returns after
travelling half the sky and sets in the south. When
this comet appears, people in the region beginning
from the banks of the Prayag and extending to
the town of Ujjain and Pushkara forest will be destroyed.
Those living in the north as far as the Devika river and
the whole of the middle country will be wiped out.
Other countries also will suffer from diseases and famine
here and there. These effects will happen in the course
of ten months. Others say it will be felt for 18 months.
तथा च गर्गः ।
क्षुच्छस्त्रमरकव्याधिभयैः सम्पीड़येत् प्रजाः ।
मासान् दश तथाष्टौ च चलकेतुः सुदारुणः ॥