बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. IX. Sl. 25-27] नवमोऽध्यायः 113
प्राजापत्ये शकटे भिन्ने कृत्वेव पातकं वसुधा ।
केशास्थिशकलशबला कापालमिव व्रतं धत्ते ॥२५॥
Sloka 25.—When the cart of Rohini is broken
through by Venus, the earth will be strewn with hair and
pieces of bones and assume the form of one who per-
forms the कापालव्रत-Kapalavrata to atone for the murder of
a Brahmin.
Here the author has indulged in a bit of poetic fancy. The
idea is that many will be killed in battle, etc.
For कापालव्रत Vide मनुस्मृति XI-72
The wain of Rohini is cleft, i.e., undergoes occultation
by a planet, when the latter, standing in the 17th degree of
Taurus has a southern latitude (विक्षेप) of a little more than two
degrees.
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते ।
विक्षेपोऽंशाद्वितयादधिको वृषभस्य सप्तदशभागे ।
यस्य ग्रहस्य याम्यो भिनत्ति शकटं स रोहिण्याः ॥
तथा च भानुभट्टः
वृषस्यांशे सप्तदशे विक्षेपो यस्य दक्षिणः ।
अंशद्वयाधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः ॥
सौम्योपगतो रससस्यसङ्क्षयायोशनाः समुद्दिष्टः ।
आर्द्रागतस्तु कोशलकलिङ्गहा सलिलनिकरकरः ॥२६॥
Sloka 26.—When Venus comes to Mrigasiras, he
will destroy juices and crops. When he goes to Ardra,
he causes ruin to the Kosala and Kalinga countries and
brings on excessive rain.
अश्मकवैदर्भाणां पुनर्वसुस्थे सिते महाननयः ।
पुष्ये पुष्टा वृष्टिर्विद्याधररणविमर्दश्च ॥२७॥
Sloka 27.—When Venus is in Punarvasu, the
Asmakas and the Vaidarbhas will be put to much suf-
बृ. सं. 15

114 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 28-29
fering. When he is in Pushya, there will be copious rain
and the Vidyadharas will be crushed in battle.
आश्लेषासु भुजङ्गमदारुणपीडावहश्चरन् शुक्रः ।
भिन्दन् मघां महामात्रदोषकृद् भूरिवृष्टिकरः ॥२८॥
Sloka 28.—When he is in Aslesha, the people will
undergo immense suffering caused by snake-poison.
When he is piercing Magha, he will cause trouble to the
chief of Mahouts. There will be copious rain.
"To the chief Minister" if the reading महामात्य be adopted.
Utpala gives in a quotation the definition of the cleaving,
alias occultation, of the junction star of Magha by a planet :
भेदक्षणं गणितकारैरुक्तम् ।
छादयति योगतारां मानाद्दर्धोनाधिकाद्गार्धविक्षेपात् ।
स्फुटविक्षेपो यस्याधिकोनको भवति समादिक्स्थः ॥
The definition of the occultation of the star in question
according to the scientific astronomers, is as follows: "A planet
occults the junction star of Magha (Regulus) when its own
rectified latitude, being in the same direction (north), is more
than half the latitude, and less than one and a half the latitude
of the star" From this we may deduce that the author of the
stanza, whoever he may have been (probably Brahmagupta), had
a still more accurate knowledge of the real latitude of Regulus
than the Surya Siddhanta has, in which the latitude is stated to
be 0. Another stanza defines the latitude of the Moon when
causing the occultation of certain stars :
विक्षेपेऽन्ये सौम्ये तृतीयातारां भिनत्ति पित्र्यस्य ।
इन्दुर्भिनत्ति पुष्यं पौष्णं वारुणमविक्षिप्तः ॥ Kern.
भाग्ये शबरपुलिन्दप्रध्वंसकरोऽम्बुनिवहमोक्षाय ।
आर्यम्णे कुरुजाङ्गलपाञ्चालघ्नः सलिलदायी ॥२९॥
Sloka 29.—When Venus is in Purvaphalguni, the
Sabaras and the Pulindas will meet with destruction;

Adh. IX. Sl. 30-33] नवमोऽध्यायः 115
there will be copious rain. When he is in Uttaraphalguni,
the Kurus, people of Jangala and the Panchalas will be
destroyed ; but there will be rain.
कौरवचित्रकराणां हस्ते पीडा जलस्य च निरोधः।
कूपकृदण्डजपीडा चित्रास्थे शोभना वृष्टिः ॥३०॥
Sloka 30.—When Venus is in Hasta, the Kauravas
and artists will suffer. There will be drought.
Diggers of wells and birds will suffer when Venus is in
Chittra; but there will be good rain.
स्वातौ प्रभूतवृष्टिर्दूतवणिग्नाविकान् स्पृशत्यनयः ।
ऐन्द्राग्नेऽपि सुवृष्टिर्वणिजां च भयं विजानीयात् ॥३१॥
Sloka 31. When Venus is in Swati, there will be
copious rain. Messengers, traders and sailors will suffer.
If Venus be in Visakha, there will be dread among the
traders.
मैत्रे क्षत्रविरोधो ज्येष्ठायां क्षत्रमुख्यसन्तापः ।
मौलिकभिषजां मूले त्रिष्वपि चैतेष्वनावृष्टिः ॥३२॥
Sloka 32.—When Venus is in Anuradha, there will
be dissensions among Kshatriyas. When he is in Jyeshta,
there will be trouble to the Kshatriya chiefs. When
Venus is in Moola, druggists and physicians will be
worried. In none of these three, there will be rain.
आप्ये सलिलजपीडा विश्वेशे व्याधयः प्रकुप्यन्ति ।
श्रवणे श्रवणव्याधिः पाखण्डिभयं धनिष्ठासु ॥३३॥
Sloka 33.—When Venus is in Purvashadha, people
will be troubled by aquatic animals and products (aquatic
animals will suffer, according to some). When he is in
Uttarashadha, there will be a crop of diseases. When he

116 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 34-35
is in Sravana, there will be ear-disease, and when he is
in Dhanishta, there will be danger to heretics.
शतभिषजि शौण्डिकानामजैकभे द्यूतजीविनां पीडाम् ।
कुरुपाञ्चालानामपि करोति चास्मिन् सितः सलिलम् ॥३४॥
Sloka 34.—When Venus is in Satabhishak, distillers
of toddy or arrack will be distressed. When he is in
Purvabhadra, gamblers will come to grief. The Kurus
and Panchalas also will suffer. But there will be rain.
आहिर्बुध्न्ये फलमूलतापकृद्यायिनां च रेवत्याम् ।
अश्विन्यां हयपानां याम्ये तु किरातयवनानाम् ॥३५॥
Sloka 35.—In Uttarabhadra, Venus causes damage
to fruits and roots ; in Revati, to travellers and marchers;
in Aswini, to horse-keepers ; and in Bharani, to Kiratas
and Yavanas.
तथा च काश्यपः ।
भेदयेत् कृत्तिकां शुक्रो बहुतोयं विमुञ्चति ।
रोहिण्यां मरणं घोरं गृध्राकुलभयाकुलम् ॥
मृगे तु सर्वसस्यानां क्षयं कुर्याद्भृगोः सुतः ।
आद्रांसु च कलिङ्गानां कोशलानां भयावहः ॥
पुनर्वसौ विदर्भाणां पीडयत्युशनोत्तथा ।
पुष्ये पुष्टिं समायान्ति जनाः सस्यानि वृष्टयः ॥
आश्लेषासूशना भेदात्पीडयेन्मृगुजः प्रजाः ।
मघाभेदकरः शुक्रो महामात्रांश्च पीडयेत् ॥
भाग्ये शबरविध्वंसं बहुवृष्टिं प्रमुञ्चति ।
आर्यम्णे तु कुरुक्षेत्रं पाञ्चालांश्चोपतापयेत् ॥
हस्ते चित्रकराणां तु पीडा वृष्टिक्षयो भवेत् ।
सुवृष्टिं क्रूरकृत्पीडां चित्राभेदं यदा व्रजेत् ॥
स्वातिभेदे सुवृष्टिं च वणिग्नाविकभीतिदः ।
विशाखायां सुवृष्टिं च मैत्रे मित्रं विरुध्यति ॥
ऐन्द्रे पौरविरोधः स्यान्मूले तु भिषजां भयम् ।

आप्ये वैश्वे व्याधिभयं वैष्णवे कर्णवेदना ॥
धनिष्ठासु कुरुन्मस्थान् वारुणे शौण्डिकक्षयम् ।
प्रोष्ठपादे पूर्वसत्कानहिर्बुध्न्ये फलक्षयः ॥
यायिनां सन्नृपाणां च पौष्णे ज्ञेयं महद्भयम् ।
आश्विन्यां हयपीडाकृन्नरणां कृषिजिविनाम् ॥
चतुर्दशीं पञ्चदशीं तथाष्टमीं तमिस्रपक्षस्य तिथिं भृगोः सुतः ।
यदा व्रजेद्दर्शनमस्तमेति वा तदा मही वारिमयीव लक्ष्यते ॥३६॥
Sloka 36.—When Venus becomes visible or sets on
the 14th, 15th or the 8th day of the dark fortnight, the
earth will appear as if it were made of water, i.e., there
will be abundant rain.
तथा च काश्यपः
कृष्णपक्षे ह्यमावास्याचतुर्दश्यष्टमीषु च ।
उदयं भार्गवः कुर्यात्तदा वृष्टिं प्रमुञ्चति ॥
पराशरश्चात्र विशेषनाह ।
कार्तिके तु यदा मासि कुरुतेऽस्तमयोदयौ ।
तदाह्नां नवतिं पूर्णां देवो भुवि न वर्षति ॥
वर्त्तमानो यदा शुक्लो कृत्तिकासु बृहस्पतिः ।
उदेति तु तदा देवस्तां समां वर्षते समाम् ॥
अस्तोदये तु शुक्रस्य यदि चन्द्रादिवाकरौ ।
आवृत्तिमार्गं कुरुते तदा वर्षति भार्गवः ॥
अतीक्ष्णर्के भे विचरन् यदि वर्षति भार्गवः ।
वापुकार्क्षगतो व्यक्तं षोडशार्चिर्न वर्षति ॥
गुरुर्भृगुश्चापरपूर्वकाष्ठयोः परस्परं सप्तमराशिगौ यदा ।
तदा प्रजा रुग्भयेशोकपीडिता न वारि पश्यन्ति पुरन्दरोज्झितम् ॥
Sloka 37—If Venus and Jupiter be in exact opposi-
tion, and in the East and West (1st and 7th), the people
will be oppressed with sickness, fear and grief and will not
receive even a drop of water from heaven.

118 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 38-39
तथा च
उदयास्तमयस्थौ तु यदा शुक्रबृहस्पती।
पूर्वसन्ध्यागतौ स्यातां जनयेतां तदा भयम् ॥
ऋषिपुत्रेण च भृगुगुरू अपरपूर्वकाष्ठास्थावभिहितौ। तथा चाह।
पृष्ठतस्तूशना यत्र पुरस्ताच्च बृहस्पतिः।
न च कश्चिद्ग्रहो मध्ये बुधो वाप्यथ दृश्यते ॥
एकमार्गसमापन्नौ प्रेक्षमाणौ परस्परम्।
ते दिशौ पीडिते बिन्द्यात् त्रीन् पक्षानभियोजयेत् ॥
तथा च भद्रबाहौ पठ्यते।
प्रत्यूषे प्राक्स्थितः शुक्रः पृष्ठतश्च बृहस्पतिः।
यदाऽन्योन्यं निरीक्षेत तदा चक्रं प्रवर्तते ॥
धर्मार्थकामा लुप्यन्ते प्रस्तावा वर्णसङ्कराः।
नृपाणां च समुद्योगो यतः शुक्रस्ततो जयः ॥
अवृष्टिश्च भयं रोगं दुर्भिक्षं च तदा भवेत्।
आढकेन तु धान्यस्य ग्राहकः स्यात्तदा प्रियः ॥
यदा तु पृष्ठतः शुक्रः पुरतश्च बृहस्पतिः।
यदा वालोकयेतां तौ तावदेव फलं भवेत् ॥
तथा च गर्गः।
अन्योन्यमस्तसंस्थौ तु यदि शुक्रबृहस्पती।
पूर्वसन्ध्यागतौ घोरं जनयेतां महद्भयम् ॥
यदा स्थिताजीवबुधारसूर्यजाः सितस्य सर्वेऽग्रपथानुवर्तिनः।
नृनागविद्याधरसङ्गरास्तदा भवन्ति वाताश्च समुच्छ्रितान्तकाः ॥३८॥
न मित्रभावे सुहृदो व्यवस्थिताः क्रियासु सम्यन्न रताः द्विजातयः।
न चाल्पमप्यम्बु ददाति वासवो भिनत्ति वज्रेण शिरांसि भूभृताम्॥
Slokas 38-39.—When Jupiter, Mercury, Mars and
Saturn are in advance of Venus, there will be wars among
men, elephants (or serpents), demi-gods; and winds will
destroy the tops of mountains, trees, etc. Friends will
not continue as such; Brahmins will neglect their religious
duties. There will not be a drop of rain from above;
and thunderbolt will destroy the peaks of mountains.

Adh. IX. Sl. 40-43] नवमोऽध्यायः 119
शनैश्चरे म्लेच्छबिडालकुञ्जराः खरा महिष्योऽसितधान्यशूकराः ।
पुलिन्दशूद्राश्च सदक्षिणापथाः क्षयं व्रजन्त्यक्षिमरुद्गदोद्भवैः ॥४०॥
Sloka 40.—When Saturn is in advance of Venus,
barbarians, cats, elephants, donkeys, she-buffaloes, black-
grains, boars, Pulindas, Sudras and people living in
southern countries will be destroyed by diseases arising
from the vitiation of wind, and by ophthalmic diseases.
निहन्ति शुक्रः क्षितिजेऽग्रतः प्रजां हुताशशस्त्रक्षुद्वृष्टितस्करैः ।
चराचरं व्यक्तमथोत्तरापथं दिशोऽग्निविद्युद्रजसा च पीडयेत् ॥४१॥
Sloka 41.—When Mars is in advance of Venus,
people will suffer destruction through fire, war, famine,
drought and robbers. Both the moveable and immove-
able objects will be completely annihilated; so will be
the people in the northern countries The quarters will
be afflicted with fire, lightning and dust.
बृहस्पतौ हन्ति पुरःस्थिते सितः सितं समस्तं द्विजगोसुरालयान् ।
दिशं च पूर्वा करकासृजोऽम्बुदा गले गदा भूरि भवेच्च शारदम् ॥
Sloka 42.—When Jupiter is in advance of Venus, all
white objects, the abodes of Brahmins, cows and Gods,
and the eastern direction will suffer ruin. Clouds will
shower hail-stones. Diseases of the throat will prevail;
but the autumnal crop will be abundant.
सौम्येऽस्तोदययोः पुरो भृगुसुतस्यावस्थितस्तोयकृ-
द्रोगान् पित्तजकामलांश्च कुरुते पुष्णाति च ग्रैष्मिकान् ।
हन्यात्प्रव्रजिताग्निहोत्रिकभिषग्रङ्गोपजीव्यान् हयान्
वैश्यान् गाः सह वाहनैर्नरपतीन् पीतानि पश्चाद्दिशम् ॥४३॥
Sloka 43.—When Venus is behind Mercury at rising
or setting, there will be rain. Diseases will crop up es.

120 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 44-45
pecially those arising from the vitiation of bile, and
jaundice. The summer crops will flourish. Ascetics,
fire-worshippers, physicians, actors, wrestlers, etc., horses,
merchants, cows, vehicles, kings, all yellowish objects
and the western direction will be ruined.
शिखिभयमनलाभे शस्त्रकोपश्च रक्ते
कनकनिकषगौरे व्याधयो दैत्यपूज्ये ।
हरितकपिलरूपे श्वासकासप्रकोपः
पतति न सलिलं खाद्भस्म रूक्षासिताभे ॥४४॥
Sloka 44.—When Venus is of the colour of fire,
there is danger from fire ; if red, there will be war ;
if golden, diseases will break out ; if green or tawny,
asthma and cough will prevail ; and if ashy, coarse or
dark in appearance, not a drop of water will fall from
heaven.
दधिकुमुदशशाङ्ककान्तिमृत्स्फुटविकसत्किरणो बृहत्तनुः ।
सुगतिरविकृतो जयान्वितः कृतयुगरूपकरः सिताह्वयः ॥४५॥
Sloka 45.—When Venus is of the colour of curd,
lotus (Kumuda), or the Moon, with rays bright and far-
expanding, with an orb full and large, with a good gait
i. e., not retrograde, and going north of the star, not
accompanied by portents, and victorious in planetary war,
he bestows the semblance of the golden age.
तथा च-कूटाकारनिभः स्निग्धो मार्गस्थो रजतप्रभः ।
भार्गवो विस्तृतार्चिश्च प्रजाभावकरः स्मृतः ॥-इति
प्रावृषि शुक्रः प्राच्यां दिशि स्थितोऽल्पं जलं सृजति नित्यम् ।
धान्यं च भूरि कुरुतं तृणं च बहु जायते तत्र ॥
अपरां निषेव्यमाणः काष्ठां शुक्नो जलं सृजति भूरि ।
धान्यं कुरुते चाल्प तृणं न बहु जायते तत्र ॥
Thus ends the 9th Adhyaya on "the course of Venus."

Adh. X. Sl. 1-4.] दशमोऽध्यायः 121
शनैश्चरचारः ॥१०॥ Saturn.
श्रवणानिलहस्तार्द्रा भरणीभाग्योपगः सुतोऽर्कस्य ।
प्रचुरसलिलोपगूढां करोति धात्रीं यदि स्निग्धः ॥१॥
अहिवरुणपुरन्दरदैवतेषु सुक्षमकृन्न चातिजलम् ।
क्षुच्छस्त्रावृष्टिकरो मूले प्रत्येकमपि वक्ष्ये ॥२॥
Slokas 1-2.—When Saturn being of glossy orb stays
in Sravana, Swati, Hasta, Ardra, Bharani and Purva-
phalguni, he makes the earth filled with plenty of water.
When he stays in Aslesha, Satabhishak and Jyeshta, he
bestows happiness on mankind. But there will not be
plentiful rain. When he stays in Moola, he brings about
famine, war and drought. Now, I shall treat of the
effects of Saturn in each lunar mansion separately.
तथा च गर्गः ।
याम्यवायव्यसावित्ररौद्रश्रवणसंस्थितः ।
भवेत् स्निग्धवपुः सौरो भाग्ये चैवातिवर्षदः ॥
सार्पवारुणमाहेन्द्रनक्षत्रेषु च संस्थितः ।
स्निग्धः सौरः क्षेमकरो नातिवृष्टिं प्रमुञ्चति ॥
क्षुच्छस्त्रवृष्टिदो मूले सूर्यपुत्रः समास्थितः ॥इति–
तुरगतुरगोपचारककविवैद्यामात्यहार्कजोऽश्विगतः ।
याम्ये नर्तकवादकगेयज्ञक्षुद्रनैकतिकान् ॥३॥
Sloka 3.—When Saturn passes through Aswini, he
destroys horses, grooms, poets, physicians and ministers ;
while in Bharani, he destroys dancers, songsters, musi-
cians, base and deceitful men.
बहुलास्थे पीड्यन्ते सौरेऽग्न्युपजीविनश्चमृपाश्च ।
रोहिण्यां कोसलमद्रकाशिपाञ्चालशाकटिकाः ॥४॥
बृ. सं. 16

122 बृहत्संहितायाम् [Adh. X. Sl. 5-7.
Sloka 4.—When Saturn moves in Krittika, people
living by fire (such as smiths) and commandants suffer,
while in Rohini, the people of Kosala, Madra, Kasi,
Panchala and cartmen will suffer distress.
मृगशिरसि वत्सयाजकयजमानार्यजनमध्यदेशाश्च ।
रौद्रस्थे पारतरमठास्तैलिकरजकचौराश्च ॥५॥
Sloka 5.—When Saturn is in Mrigasira, the Vatsas,
the persons performing and those officiating as priests in
sacrifices, the nobility, and the men of central countries
will be troubled, while, in Ardra, the Paratas, the Rama-
thas, oil-mongers, washermen and robbers will suffer.
आदित्ये पाञ्चनदप्रत्यन्तसुराष्ट्रसिन्धुसौवीराः ।
पुष्ये घाण्टिकघौषिकयवनवणिक्कितवकुसुमानि ॥६॥
Sloka 6.—When Saturn is in Punarvasu, people of
the Punjab, the western tracts, Surashtra, Sindhu and
Suveera will suffer ; while in Pushya, bell-ringers pro-
claimers, Yavanas, traders, gamblers and flowers will
come to grief.
सार्पे जलरुहसर्पाः पित्र्ये बाह्लीकचीनगान्धाराः ।
शूलिकपारतवैश्याः कोष्ठागाराणि वणिजश्च ॥७॥
Sloka 7.—When Saturn is in Aslesha, aquatic
animals or products and serpents will have trouble. In
Magha, Saturn causes trouble to the Bahleekas, Chinese,
Kandaharis, Sulikas, Paratas, Vaisyas, godowns and
traders.
तथा च गर्गः ।
भुजङ्गकच्छपग्राहनागमत्स्यसरीसृपान् ।
हन्यादर्कसुतस्तिष्ठन्नक्षत्रे सर्पदैवते ॥

Adh. X. Sl. 8-12] दशमोऽध्यायः 123
भाग्ये रसविक्रयिणः पण्यस्त्रीकन्यकामहाराष्ट्राः ।
आर्यम्णे नृपगुडलवणभिक्षुकाम्बूनि तक्षशिला ॥८॥
Sloka 8.—When Saturn is in Purvaphalguni, juice-
vendors, courtezans, virgins and the Maharashtras will
have trouble. In Uttaraphalguni, Saturn afflicts kings,
jaggery, salt, mendicants, water and the people of
Taxila.
हस्ते नापितचाक्रिकचौरभिषक्सूचिका द्विपग्राहाः ।
बन्धक्यः कौसलका मालाकाराश्च पीड्यन्ते ॥९॥
Sloka 9.—When Saturn is in Hasta, barbers, potters,
oil-mongers, etc., thieves, physicians, tailors, elephant-
catchers, harlots, people of Kosala, and makers of
garlands will come to grief.
चित्रास्थे प्रमदाजनलेखकचित्रज्ञचित्रभाण्डानि ।
स्वातौ मागधचरदूतसूतपोतप्लवनटाद्याः ॥१०॥
Sloka 10.—When Saturn is in Chittra, young
women, writers, painters and coloured pots will suffer.
Saturn in Swati will afflict the Magadhas, (or the royal
panegyrists), spies, couriers, charioteers, sailors and
dancers and the like.
ऐन्द्राग्नाख्ये त्रैगर्तचीनकौलूतकुकुमं लाक्षा ।
सस्यान्यथ माञ्जिष्ठं कौसुम्भं च क्षयं याति ॥११॥
Sloka 11.—When Saturn is in Visakha, the Trigartas,
Chinese, people of Kuluta, saffron, lac, crops, madder
and safflower come to decay.
मैत्रे कुलूततङ्गणखसकाश्मीराः समन्त्रिचक्रचराः ।
उपतापं यान्ति च घाण्टिका विभेदश्च मित्राणाम् ॥१२॥
Sloka 12.—When Saturn is in Anuradha, the Kulu-
tas, Thanganas, the mountain tribes called Khasas,

124 बृहत्संहितायाम् [Adh. X. Sl. 13-16]
Kashmerians, ministers, potters, etc. and bell-ringers come
to grief. There will also be discord among friends.
ज्येष्ठासु नृपपुरोहितनृपसत्कृतशूरगणकुलश्रेण्यः ।
मूले तु काशिकोसल्पञ्चालफलौषधीयोधाः ॥१३॥
Sloka 13.—When Saturn is in Jyeshta, kings,
priests, proteges of kings, heroes, associations, families
and guilds come to grief; so do the people of Kasi,
Kosala and Panchala, fruits, herbs and warriors, when
Saturn is in Moola.
आप्येऽङ्गवङ्गकौसलगिरिव्रजा मगधपुण्ड्रमिथिलाश्च ।
उपतापं यान्ति जना वसन्ति ये ताम्रलिप्त्यां च ॥१४॥
Sloka 14.—When Saturn is in Purvashadha, the
people of Anga, Vanga, Kosala, Girivraja, Magadha,
Pundra, Mithila and those living in the city of Tamra-
lipta come to grief.
विश्वेश्वरेऽर्कपुत्रश्चरन् दशार्णान्निहन्ति यवनांश्च ।
उज्जायिनीं शबरान् पारियात्रिकान् कुन्तिभोजांश्च ॥१५॥
Sloka 15.—When Saturn is in Uttarashadha, the
people of Dasarna, the Yavanas, Ujjain, the Sabaras,
men living in the Pariyatra region and the Kuntibhojas
will suffer.
श्रवणे राजाधिकृतान् विप्राग्र्याभिषक्पुरोहितकालिङ्गान् ।
वसुभे मगधेशजयो वृद्धिश्च धनेष्वाधिकृतानाम् ॥१६॥
Sloka 16.—When Saturn is in Sravana, king's offi-
cers, leading Brahmins, physicians, priests and people of
Kalinga will suffer. In Dhanishta, Saturn bestows vic-
tory on the king of Magadha and prosperity on those
that are engaged in usury.

Adh. X. Sl. 17-20. ] दशमोऽध्यायः 125
साजे शतभिषजि भिषक्कविशौण्डिकपण्यनीतिवृत्तीनाम् ।
आहिर्बुध्न्ये नद्यो यानकराः स्त्रीहिरण्यं च ॥१७॥
Sloka 17.—If Saturn be in Satabhishak and Purva-
bhadra, physicians, poets, toddy-distillers, traders and
politicians suffer; so do those living on the banks of
rivers, cart-wrights, women and gold when he is in
Uttarabhadra.
रेवत्यां राजभृताः क्रौञ्चद्वीपाश्रिताः शरत्सस्यम् ।
शबराश्च निपीड्यन्ते यवनाश्च शनैश्चरे चरति ॥१८॥
Sloka 18.—When Saturn is in Revati, king's ser-
vants, people residing in Krauncha island, autumnal
crops, the Sabaras and the Yavanas will be afflicted.
यदा विशाखासु महेन्द्रमन्त्री सुतश्च भानोर्दहनर्क्षयातः ।
तदा प्रजानामनयोऽतिघोरः पुरप्रभेदो गतयोर्भमेकम् ॥१९॥
Sloka 19.—When Jupiter is in Visakha and Saturn
in Krittika, terrible calamity will befall mankind. If
the two planets should transit one and the same star,
there will be a civil feud in cities.
तथा च पराशरः
कृत्तिकासु शनैश्चारी विशाखासु बृहस्पतिः ।
तिष्ठेद्यदा तदा घोरः प्रजानामनयो भवेत् ॥
एकं नक्षत्रमासाद्य दृश्यते युगपद्यदि ।
अन्योन्यभेदं जानीयात्तदा पुरनिवासिनाम् ॥
तथा च देवलः ।
मीने धनुषि कन्यायां मिथुने सगुरुः शनिः ।
तिष्ठेद्यदा तदा घोरः प्रजानामनयो भवेत् ॥
अण्डजहा रविजो यदि चित्रः क्षुद्भयकृद्यदि पीतमयूखः ।
शस्त्रभयाय च रक्तसवर्णो भस्मनिभो बहुवैरकरश्च ॥२०॥

126 बृहत्संहितायाम् [Adh. X. Sl. 21.
Sloka 20.---When Saturn's orb is variegated, birds
will suffer destruction. If his rays appear yellow, he will
cause famine. If he is blood-red in colour, it portends
war; if he is ashy, there will be strife and intense hatred
among people.
तथा च पराशरः । 'नीलपीतः क्षुधो रक्तभस्मचित्रवर्णइशस्त्रवैरकरोऽ
ण्डजाभिहन्ता । यद्वर्णस्तद्वर्णविनाशी भवति ।
वैदूर्यकान्तिविमलः शुभकृत्प्रजानां
बाणातसीकुसुमवर्णनिभश्च शस्तः ।
यं चापि वर्णमुपगच्छति तत्सवर्णान्
सूर्यात्मजः क्षपयतीति मुनिप्रवादः ॥२१॥
Sloka 21.---It is a tradition among sages that if
Saturn be as bright as the beryl, he brings on happiness
to the people. Similarly, he is auspicious if he is jet
black like the Vana flower or deep-blue like the Atasi-
flower. Whichever colour Saturn assumes, he proves des-
tructive to that class of people represented by that colour--
that is, white-Brahmins, red-Kshatriyas, yellow-Vaisyas
and dark-Sudras.
तथा च गर्गः ।
भवत्यर्कात्मजे रूक्षे श्यावपीतारुणप्रभे ।
तदात्मकानां भावानां क्षुच्छस्त्राग्निकृतं भयम् ॥
तथा च पराशरः ।
पाण्डुः स्निग्धोऽमलः श्यामो विसृतार्चिः शनैश्चरः ।
मार्गस्थश्च प्रसन्नश्च नक्षत्रादित इष्यते ॥- इति.
Thus ends the 10th Adhyaya on the "course of Saturn".

Adh. XI. Sl. 1-5] एकादशोऽध्यायः 127
केतुचारः ॥११॥ Ketu.
गार्गीयं शिखिचारं पाराशरमसितदेवलकृतं च ।
अन्यांश्च बहून् दृष्ट्वा क्रियतेऽयमनाकुलश्चारः ॥१॥
Sloka 1.—Having comprehended the peculiarities
of Ketu's transit as treated of by sages Garga, Parasara,
Asita, Devala and many others, I expound the same in
the most unambiguous manner.
दर्शनमस्तमयो वा न गणितविधिनास्य शक्यते ज्ञातुम् ।
दिव्यान्तरिक्षभौमास्त्रिविधाः स्युः केतवो यस्मात् ॥२॥
Sloka 2.—It is not possible to find out by calculation
the rising or setting of Ketu, inasmuch as there are three
sorts of Ketus, viz., celestial, atmospheric and terrestrial.
अहुताशेऽनलरूपं यस्मिंस्तत्केतुरूपमेवोक्तम् ।
खद्योतपिशाचालयमणिरत्नादीन् परित्यज्य ॥३॥
Sloka 3.—In places where, though there is no fire,
there is still an igneous appearance, Ketu's presence is
recognised except where there are glow-worms, phos-
phoric lights on graves, gems, jewels and the like.
ध्वजशस्त्रभवनतरुतुरगकुञ्जराद्येष्वथान्तरिक्षास्ते ।
दिव्या नक्षत्रस्था भौमाः स्युरतोऽन्यथा शिखिनः ॥४॥
Sloka 4.—The atmospheric Ketus are such as are
seen on flagstaffs, weapons, houses, trees, horses, ele-
phants and the like ; the celestial ones are those that
are seen among the asterisms. Such as do not belong
to the above two categories are to be known as terrestrial
Ketus.
शतमेकाधिकमेके सहस्रमपरे वदन्ति केतूनाम् ।
बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिर्नारदः केतुम् ॥५॥

128 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 6-7.
Sloka 5.—There are 101 Ketus according to some
sages such as Parasara, while others like Garga say that
they are 1000 in number. But sage Narada declares
that there is only one Ketu which appears in manifold
forms.
तथा च गर्गः ।
अतीतोदयचाराणामशुभानां च दर्शने ।
आगन्तूनां सहस्रं स्याद्ग्रहाणां तन्निबोध मे ॥
तथा च नारदः ।
दिव्यान्तरिक्षगो भौम एकः केतुः प्रकीर्तितः ।
शुभाशुभफलं लोकं ददात्यस्तमयोदयैः ॥
यद्येको यदि बहवः किमनेन फलं तु सर्वथा वाच्यम् ।
उदयास्तमयैः स्थानैः स्पर्शैराधूमनैर्वर्णैः ॥६॥
Sloka 6.—What does it matter whether there is but
one Ketu or more ? The effects at all events should be
declared through the rising and setting (including the
particular direction thereof), position (in which part of the
firmament vis-a-vis planets and asterisms), contact, the
act of covering the neighbouring celestial body with a
smoky mantle and colour.
यावन्त्यहानि दृश्यो मासास्तावन्त एव फलपाकः ।
मासैरब्दांश्च वदेत्प्रथमात्पक्षत्रयात्परतः ॥७॥
Sloka 7.—The effects of Ketu will last for as many
months as the number of days during which it is visible.
In the same way the number of years can be guessed
from the number of months during which it is visible,
the effect in all cases commencing after the first three
fortnights of its appearance.
तथा च गर्गः
यावन्त्यहानि दृश्यः स्यातावन्मासान् फलं भवेत् ।
मासांस्तु यावद्दृश्येत तावतोऽब्दांश्च वैकृतम् ॥

Adh. XI. Sl. 8-10] एकादशोऽध्यायः 129
त्रिपक्षात्परतः कर्म पच्यतेऽस्य शुभाशुभम् ।
सद्यस्कसमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद्बुधः ॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावन्मासान्विनिर्दिशेत् ।
त्रिपक्षात्परतश्चापि कर्म केतोः प्रपच्यते ॥
तस्मात्कालान्तरं ब्रूयात्फलमस्य शुभाशुभम् ।
सद्यस्कसमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद्बुधः ॥
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः स्निग्धस्त्वृजुरचिरसंस्थितः शुक्लः ।
उदितोऽथवाऽभिवृष्टः सुभिक्षसौख्यावहः केतुः ॥८॥
Sloka 8.—If Ketu is short, slender, clear, glossy,
straight, appearing but for a short time, white, and if
there be a shower closely following its appearance, it
brings abundance and happiness.
उदितो वाप्यभिवृष्टः is another reading.
उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।
इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ॥९॥
Sloka 9.—If its form be quite the reverse of what
has been stated above, it is the comet Dhumaketu and
will not prove auspicious, especially when it resembles the
rainbow or has two or three crests.
तथा च समाससंहितायाम् ।
अचिरस्थितोऽभिवृष्टस्त्वृजुः स्मितः स्निग्धमूर्तिरुद्गुदितः ।
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः केतुर्लोकस्य भावाय ॥
न शुभो विपरीतोऽतो विशेषतः शक्रचापसंकाशः ।
द्वित्रिचतुश्चूलो वा दक्षिणसंस्थश्च मृत्युकरः ॥
हारमणिहेमरूपाः किरणाख्याः पञ्चविंशतिः सशिखाः ।
प्रागपरदिशोर्दृश्या नृपतिविरोधावहा रविजाः ॥१०॥
Sloka 10.—There are 25 comets with crests known
as Kiranas resembling a pearl necklace, gems or gold.
बृ. सं. 17

· 130 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 11-13
These are the sons of the Sun 'and appear in the East
and West and indicate strifes among the sovereigns of
the country.
तथा च गर्गः ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशमृणालरजतप्रभाः ।
मुक्ताहारसुवर्णाभाः सशिखाः पञ्चविंशतिः ॥
किरणाख्या रखेः पुत्रा दृश्यन्ते प्राग्दिशि स्थिताः ।
तथा चापरभागस्था नृपतेर्भयदाश्च ते ॥
शुकदहनबन्धुजीवकलाक्षाक्षतजोपमा हुताशसुताः ।
आग्नेय्यां दृश्यन्ते तावन्तस्तेऽपि शिखिभयदाः ॥११॥
Sloka 11.—There are as many comets born of fire
appearing in the South-east and resembling parrots, fire,
Bandhujeeva flower, lac or blood and are productive of
danger from fire.
तथा च गर्गः ।
नानावर्णाग्निसङ्काशा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशात्सर्वे ज्यौतिषनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।
आग्नेयां दिशि दृश्यन्ते पञ्चविंशत्प्रकीर्तिताः ॥
वक्रशिखा मृत्युसुता रूक्षाः कृष्णाश्च तेऽपि तावन्तः ।
दृश्यन्ते याम्यायां जनमरकावेदिनस्ते च ॥१२॥
Sloka 12.—There are as many Ketus rough and dark
with crooked crests, appearing in the South, and por-
tending pestilence to people and are the sons of Death.
तथा च गर्गः ।
कृष्णा रूक्षा वक्रशिखा दृश्यन्ते याम्यदिक्स्थिताः ।
पञ्चविंशा मृत्युसुताः प्रजाक्षयकराः स्मृताः ॥
दर्पणवृत्ताकारा विशिखाः किरणान्विता धरातनयाः ।
क्षुद्भयदा द्वाविंशतिरैशान्यमम्बुतैलनिभाः ॥१३॥

Adh. XI. Sl. 14-16] एकादशोऽध्यायः 131
Sloka 13.—There are 22 comets round like a mirror,
without crest, radiant, appearing in the North-east and
resembling water or oil and threatening with famine.
They are the children of the Earth.
तथा च गर्गः ।
समस्तवृत्ता विशिखा रश्मिभिः परिवारिताः ।
अम्बुतैलप्रतीकाशा द्वाविंशद्भूंसुताः स्मृताः ॥
ऐशान्यां दिशि दृश्यन्ते दुर्भिक्षभयदास्तु ते ॥
शशिकिरणरजतहिमकुमुदकुन्दकुसुमोपमाः सुताः शशिनः ।
उत्तरतो दृश्यन्ते त्रयः सुभिक्षावहाः शिखिनः ॥१४॥
Sloka 14.—There are three comets, the sons of the
Moon which appear in the North; these resemble moon-
light, silver, hoar-frost, Kumuda (white lotus) or Jasmine,
and bestow plenty of food.
तथा च गर्गः
चन्द्ररश्मिसवर्णाभा हिमकुन्देन्दुसुप्रभाः ।
त्रयस्ते शशिनः पुत्राः सौम्याशास्थाः शुभावहाः ॥
ब्रह्मसुत एक एव त्रिशिखो वर्णैस्त्रिभिर्युगान्तकरः ।
अनियतदिक्सम्भवो विज्ञेयो ब्रह्मदण्डाख्यः ॥१५॥
Sloka 15.—The single comet with three crests and
colours is known as Brahmadanda and is the son of
Brahman, the creator. There is no particular direction
fixed for this comet and it foretells the end of the world.
तथा च गर्गः ।
एको ब्रह्मसुतः क्रूरस्त्रिवर्णत्रिशिखान्वितः ।
सर्वास्वाशासु दृश्यः स्याद्ब्रह्मदण्डः क्षयावहः ॥
शतमभिहितमेकसमेतमेतदेकेन विरहितान्यस्मात् ।
कथयिष्ये केतूनां शतानि नव लक्षणैः स्पष्टैः ॥१६॥
Sloka 16.—Thus have been described 101 comets. I:

132 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 17-19
shall now proceed to indicate the characteristics by which
the remaining 899 comets may be clearly perceived.
सौम्यैशान्योरुदयं शुक्रसुता यान्ति चतुरशीत्याख्याः ।
विपुलसिततारकास्ते स्निग्धाश्च भवन्ति तीव्रफलाः ॥१७॥
Sloka 17.—In the north and north-east rise the so-
called 84 comets, the sons of Venus. They are large
and white stars having a soft brilliance and produce unto-
ward effects.
तथा च गर्गः ।
स्थूलैकतारकाः श्वेताः स्नेहवन्तश्च सप्रभाः ।
आर्चिष्मन्तः प्रसन्नाश्च तीव्रेण वपुषान्विताः ॥
एते विसर्पका नाम शुक्रपुत्राः पुरोदयाः ।
अशीतिश्चतुरश्चैव लोकक्षयकराः स्मृताः ॥
स्निग्धाः प्रभासमेता द्विशिखाः षष्टिः शनैश्चराङ्गरुहाः ।
अतिकष्टफला दृश्याः सर्वत्रैते कनकसंज्ञाः ॥१८॥
Sloka 18.—Glossy and lustrous are the 60 comets
with two crests each and they are the sons of Saturn.
They are known as Kanaka or golden comets. They
appear anywhere and produce dire results.
तथा च गर्गः ।
सुस्निग्धा रश्मिसंयुक्ता द्विशिखाः सप्ततारकाः ।
षष्टिस्ते कनका घोराः शनैश्चरसुता ग्रहाः ॥
विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखापरित्यक्ताः ।
षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निधग याम्याश्रिताः पापाः ॥१९॥
Sloka 19.—There are 65 comets known as Vikacha
or hairless, who are the sons of Jupiter and have the ap-
pearance of a white single star. They have no crest.
They rise in the south and are glossy. They produce
malefic effects.