बार्हस्पत्य सूत्र / अर्थशास्त्र (महर्षि बृहस्पति - प्राचीन दण्डनीति, राजधर्म एवं कूटनीति सटीक)

( 19 )
or with the Atharvaveda Parishishtas, which contain
undoubtedly ancient matter along with strange lexico-
graphical and grammatical features (e.g. homayet and
even namaskaret ; see the edition by Negelein and
Bolling, Leipzig 1909–10, index). They belong to the
backwaters of priestly studies preserved in Southern
India, when the general interest was transferred to
such subjects as Nyâya, Vedânta, law, and grammar.
A Ms. of the work seems to be recorded as in private
possession in South India (see Oppert’s ‘List,’ vol. 1. No.
4642).* This ms. has not been procurable; but by the
kindness of Prof. Rangâchârya, late Curator of the
Government Oriental MSS. Library in Madras, I have
been favoured with a Devanâgarî copy of another ms.,
which is under his charge. Upon this (M) I have based
the text, recording the slight variants of the Royal
Asiatic Society’s Whish ms. (W—noted in Winternitz’s
catalogue under No. 160 (3), p. 219). Both originals are
in Grantha character, and they derive not remotely
from a common source.¹ The punctuation follows
almost invariably the Madras copy : the numbering of
the Sûtras has been added.
As the treatise is definitely : a Sûtra, a commentary
must have been designed. Does a copy exist, perhaps
under Oppert’s I. No. 6961 Bârhaspatya-sûtra-tîkâ
(no longer traceable) ? It might contain something

• There is another ms. of the work with Shri Pandit
  T. Ganapati Shastri of Travancore. He writes to me in his
  letter dated 22nd Dec. 1920 thus--‘As desired in your letter, I
  shall arrange on receipt of your printed forms of Bârhaspatya
  to note down the variants.’ These I have not yet received. B. Datta.

1. Whether. this common source was the actual Madras ms.

( 20 )
interesting, more especially as it is not quite clear that
the text in its six adhyáyas is complete².
I hope shortly to be in possession of a Nîti-sûtra
ascribed to Cânakya. *
or not, I am unable to demonstrate. That it was in the Grantha
character is proved by the confusions between e and hi (v. 15);
au and n (read as n: III. 118, IV. 38, v. 22); m and h (I. 5, II. 8, 18,
III. 76, 81, 92, v. 11); k and t (I. 54, 76, III. 81, 92, 131, v. 13);
k and tt (III. 122); g and bh (III. 67); c and v (III. 26–7); c
and p (II. 39); nc and sc (II. 73, III. 23, 87, 102); j and bh
(II. 33); nd and ndr (III. 41); nd and ndh (II. 43); t and m (v. 26);
n and r (I. 7); nu and nri (I. 54); p and v (v. 27); la and li (II. 9)
vra and vri (v 26).
2. We may here enumerate the chief grammatical
peculiarities above referred to. Some of them may be due to the
elliptical Sutra style, while some masculine plurals in ani from
nouns in a may be conjectured to be ms. errors, final n (Grantha,
etc.) having been read as ni. Also double gender in such nouns
is common :
(a) neuter for masc. :
abhiprayam (v. 9); artham ? (VI. 9); asavani (III. 57);
upayani (IV. 43); kalaham (IV. 36); kamam ? (II. 47); devalayani
(III. 56); dharmam ? (II. 46); pratikaram (IV. 50); mantrani
(III. 8, elsewhere masc. : different sense ?); moksham ? (II. 48);
lobham (I. 22) vadham (II. 49); shabdam (IV. 33, known elsewhere);
svaram (IV. 17); vishaya (III. 113 ?).
(b) compounds with adi in various genders, having no
obvious concord : I. 12, 57, 64, 65, 106; II. 16, 19; III. 15.
(c) masc for neuter :
aushadhah (III. 139); kshetsah (III. 119-122; also neut.); phalah
(III. 73); see also III. 9.
(d) arj-for arj : II. 7, 9, 13.
(e) suparihritya (v. 15) and divyat (III. 46, 47) are archaic.
As regards Sandhi, I have usually normalized, sometimes leaving
h in pause, where it is legitimate.

• This has now been printed as an appendix to the second
  edition of Kautilya Arthashástra by Pt. Shama Shastri.

( १ )

1. INDEX OF PROPER NAMES AND
   OTHER IMPORTANT WORDS.
   अर्जुन २४६॥ बौद्ध २।६, १५, २८, ३४॥ ३। ५, ६१॥
   असुर ३।१३५॥ भद्रकाली ३।१२८॥
   आर्हत २।७, ६॥ भूत ३।१३५॥
   इतिहास ३।३१॥ महेश्वर २।२६॥
   इन्द्र पृ० १॥ म्लेच्छ ३।११७॥
   कर्ण २४६॥ यक्ष ३:१३५॥
   कापालिक २।६, ६, १२, २१, ३१॥ यवन ३।११७॥
   कुमार ३।१२६॥ योगिनी ३।१३७॥
   कुसुमान्त १।६८, १०४-०५॥ राक्षस ३।१३५॥
   कूश्माण्ड ३।१३५॥ राम २४६॥ ३।५८॥
   कृत ३।१४६॥ लोकायत २।५, ८, १२, १६, २६॥ ३।१२५॥
   क्षपणक २।१४, २२, २३, ३३॥ ३।१२५॥ वाच

Wait, let's look at the format. The prompt says:
"Transcribe all text on this ancient Indian Warfare / Statecraft / Dhanurveda / Maritime Science / Rajanitishastra page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Sanskrit sutras, shlokas, military maneuvers, archery techniques, naval vessel diagrams, political discourses, Hindi translation, and commentary. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line. Do NOT output LaTeX math syntax."

Let's check if presenting two columns side by side separated by spaces/table or two columns sequentially is better.
Usually, a 2-column layout in an index is read row-by-row or column-by-column?
In index pages, each row has:
Col 1 | Col 2
Let's see:
Row 1: अङ्ग ३१०८॥ \t गङ्गा ३८२॥
Row 2: अतिभोग ३६७॥ \t गङ्गा-द्वार ३१२२॥
Row 3: अनन्त ३१२०॥ \t गज-क्षेत्र ३१२२॥
Row 4: अम्बष्ठ ३१०३॥ \t गोदावरी ३८२॥
Row 5: अवन्ति ३६४॥ \t घृतमाला ३८२॥
Row 6: अविमुक्तक ३१२५॥ \t चोल ३१२०४॥ (or : १२०४

( ३ )
मलय ३।८६॥ | शार्दूल ३।१२२॥
मव्य ३।१२२॥ | शिव-क्षेत्र ३।१२२॥
मालव ३।६३॥ | शिव-सरस्वती ३।१२२॥
महेन्द्र ३।११४,१२२,१३२॥ | श्रीपर्वत ३ ८१,१०६॥
मेरु ३।६६॥ | श्रीशैल ३।१२३॥
यादव ३।१०४॥ | शृङ्गार ३।६७,१२०॥
रामे-यमुना ३।१२२॥ | सरस्वती ३।८८॥
रैवतक ३।८१,१११,१३१॥ | सह्य ३।८१,८६,१०६,१३०॥
लाट ३।८६॥ | सिद्ध ३।६७॥
वङ्ग ३।१०८॥ | सिन्धु ३।१०३॥
वरुण ३।८८॥ | सिंह ३।१२०॥
विदर्भ ३।६५॥ | सुराष्ट्र ३।१०१॥
विदेह ३।६६॥ | सृञ्जय ३।६१॥
विन्ध्य ३।८१,११२,१२८॥ | सैह्य ३।६३॥
विश्वामित्र ३.८६॥ | सौवीर ३।१०४॥
शक ३।१०१॥ | हिमवत् ३।७०॥
शकुन्त ३।६३॥ | हूण ३।१०३॥
शालग्राम ३।८०,१२०॥ |

❧ शतपथ ब्राह्मणम् ❧
(शुक्ल यजुर्वेदीय काण्व शाखीय )
SHATA PATHA BRAHMANA.
According to the School of Kanvas,
Text in
DEVANAGARI CHARACTERS
EDITED BY
Dr. W. Caland M. A., Ph. D.
It is the important Brâhmaṇa of the White Yajur
Veda. This recension is of high importance for the
study of the Vedic period and the editor has adjoined
an extensive introduction to it, treating of the position
of the Brâhman in the Vedic Literature and of its ling-
uistic peculiarities as compared with the Brâhmaṇa of
the cognate Shâkhâ. This edition is highly appreciated
by the well-known American Sanskritist Professor C. R.
Lanman. It is a voluminous text hitherto unpublished
anywhere. As this is a big and expensive work, we
will undertake to publish it when we get 300 perman-
ent subscribers of this book. So the Colleges, Libraries
and scholars, who wish to have a copy of this important
Vedic work should get registered their names.
२. जैमिनि गृह्यसूत्र—text in Devanâgarî characters;
edited with an introduction, notes, extracts from the
commentary and list of mantras etc. by Dr. W. Caland,
M. A., Ph. D. (In the Press).
Apply to —
The Punjab Sanskrit Book Depot,
Said Mitha, LAHORE, India.

ओ३म्
अथ बार्हस्पत्यसूत्रम् ।
[ प्रथमोऽध्यायः । ]
बृहस्पतिरथाचार्य इन्द्राय नीतिसर्वस्वमुपदिशति ।
आत्मवान् राजा ॥१॥
आत्मवन्तं मन्त्रिणमापादयेत् ॥२॥
दण्डनीतिरेव विद्या ॥३॥
धर्ममपि लोकविक्रुष्टं न कुर्यात् ॥४॥
करोति चेदाशास्यैनं¹ बुद्धिमद्भिः ॥५॥
समानैः सेव्यः ॥६॥
स्त्रीबालवृद्धैः सह न² वदेद्धर्मनीतिकृत्यानि ॥७॥
ऐन्द्रजालिकं³ न कुर्यात् ॥८॥
मन्त्रवादोत्सवौ च ॥९॥
आमयविषध्वंसनानि च ॥१०॥
न भस्मधारणम्⁴ ॥११॥

1. W अशास्येनः। 2. W र। 3. W ०जालकं। 4. M erases 11
   and inserts it after 12.

२ बार्हस्पत्यसूत्रम् ।
नाग्निहोत्रवेदपाठादीनि च ॥१२॥
न तीर्थयात्रा ५ ॥१३॥
न राजसेवा च ॥१४॥
न स्त्रीसेवा च ॥१५॥
न म[१.ख]द्यं पिबेत् ॥१६॥
ब्राह्मणं न हन्यात् ॥१७॥
स्तेयं न कुर्यात् ॥१८॥
बहु न च स्रगनुलेपौ ६ ॥१९॥
न विषीदेत् ॥२०॥
न चातिकुप्येत् ॥२१॥
अविषये लोभमदानसंज्ञम् ७ ॥२२॥
केदारे बीजानि वापयेत् ॥२३॥
दानं कर्त्तव्यम् ॥२४॥
तदसहिष्णुता लोभः ॥२५॥
स्तेयं लोभश्च ॥२६॥
स्वद्रव्यव्ययहेतुः कामः ॥२७॥
गुरुदेवप्राज्ञनृपादिहिंसाबुद्धिः क्रोधः ॥२८॥
स्वशिरस्ताडनं च ॥२९॥

[

प्रथमोऽध्यायः । ३
बलादिषु च समं शत्रुं युद्धेन हन्यात् ॥३०॥
अन्याभियोर्थी सामदानभेदमायोपेत्तादिभिः ॥३१॥
मलवेधं न कुर्यात् ॥३२॥
मृगयातिसङ्गं च नाचरेत् ॥३३॥
स्त्रीष्वतिसङ्गादयशो व[रक]र्धते ॥३४॥
आयुश्च क्षीयते ॥३५॥
द्यूतपरतापपरापवादपातकिसमागमे समन्त्ररक्षानि परच्छिद्रा-
णि विद्याव्यसनपरिहास्येन ॥३६॥
औषधोपयोगविण्मूत्रविसर्जनकस्नानदन्तधावनमैथुनोपभोग-
दैवतपूजापि रहस्येन ॥३७॥
वृथा धर्मध्वजिनं न विश्वसेत् ॥३८॥
निन्देन्न च ॥३९॥
उन्मत्तजडादीन् दृष्ट्वा न हसेच्च ॥४०॥
तुल्यशीलवयोभिः क्रीडितव्यं रहस्ये ॥४१॥
गजाश्वक्रीडे व्यक्ते न द्विमूर्तम् ॥४२॥
दूषयेन्न च स्वजातिजीवत्सु ॥४३॥

8. Sic M; W [ ०योगी ]. Read ०योधिनः ? 9. W
   समदनानभेद । 10. W मलषं । 11. W ०गतेमस-the reading and
   sense are doubtful; 12. W परि० । 13. W औषधोयोग० ।
9. W स्मान । 15. For accusative after वि-श्वस् see Lexica
   and comp. V, 19 infra . 16. W ०जाक्रदीन् । 17. M includes
   रहस्ये in the next sûtra. 18. W ०अश्वरासक्रीडे । 19. M ०क्रे ।

अर्थेनानुरागेणाभिजन्मनौदार्येण पूर्वैर्भ[२ख]विष्यैरधिकत्व
इच्छा कर्त्तव्या ॥४४॥
पूर्वाचरितं धर्ममनुजीविसख्यममात्यज्ञातिसुहृद्वान्धवान् समं
पश्येत् ॥४५॥
बहिरन्तर्दण्डदानावतुजीविषु ॥४६॥
सामभेददानानि मन्त्रिषु ॥४७॥
सामभेददानार्थमायपिण्डानि²⁰ ज्ञातिषु ॥४८॥
अप्रियमपि वचनं शृणुयात् ॥४९॥
दुर्दिनग्रहवैषम्यत्रिजन्मनक्षत्रे गुरुकार्यप्राप्तौ²¹ न च मङ्गलानि
सेवेत ॥५०॥
एकदेश²²कैरूपिणीमभिजातां स्त्रियं गमयेत् ।५१॥
अतिभेदयेन्नातिसामं नातिदानं न च स्त्रीषु दण्डो न च
मायो²³पेता²⁴ कर्त्तव्या ॥५२॥
तासु न बहु वदेत् ॥५३॥
ग्रामया[३क]चकस्तुतमागधवन्दिनटनर्तक्यु²⁵पाध्यायासत्यवाद-
²⁶बटुविटवाणिजगोपालवेश्याकु²⁷नृपेष्व²⁸नृताडम्बरं वक्तव्यः॥५४॥
²⁹संन्यासं नृपवेश्यामन्त्रवादोपजीविषु चिरं न सेवेत ॥५५॥

पाद-टिप्पणी (Footnotes / Variant Readings)

20. भेदनाना० । 21. M W ०कार्ये प्र० । 22. W ०शम;
    M ०शा ए० । 23. M चामयो०। 24. M W insert न । 25. Read
    सूत for स्तुत ? W ०नर्तत्यु० । 26. M ०जतु०; W ०जहु० । 27. W
    ०वेश्य० । 28. M अनु० । 29. M संन्यास ।

हिन्दी अनुवाद एवं व्याख्या (Hindi Translation & Commentary)

• सूत्र ४४: धन, अनुराग, उच्च कुल (अभिजन) तथा उदारता के द्वारा पूर्वजों एवं भावी पुरुषों से भी अधिक श्रेष्ठ बनने की इच्छा रखनी चाहिए।
• सूत्र ४५: पूर्वजों द्वारा आचरित धर्म तथा अपने आश्रितों, मित्रों, मंत्रियों, ज्ञातियों (सगे-संबंधियों) एवं बंधु-बांधवों को समदृष्टि से देखना चाहिए।
• सूत्र ४६: अपने आश्रितों/कर्मचारियों (अनुजीवियों) पर आवश्यकतानुसार बाह्य एवं आन्तरिक दण्ड तथा दान का प्रयोग करना चाहिए।
• सूत्र ४७: मंत्रियों के प्रति साम (समझाना), भेद (विभाजन) तथा दान की नीति का प्रयोग करना चाहिए।
• सूत्र ४८: अपने जाति-बंधुओं (ज्ञातिजनों) में साम, भेद, दान तथा अर्थ-पिण्ड (जीविका/अंश) का सम्यक् विभाजन करना चाहिए।
• सूत्र ४९: यदि वचन अप्रिय भी हो, किंतु हितकारी हो, तो उसे सुनना चाहिए।
• सूत्र ५०: दुर्दिन (विपत्ति का समय), ग्रहों की विषमता, जन्म-नक्षत्र की प्रतिकूलता अथवा किसी गुरुतर (अति-महत्त्वपूर्ण) कार्य के आ उपस्थित होने पर सामान्य मांगलिक अनुष्ठानों में समय व्यर्थ न करके कार्यसाधन करना चाहिए।
• सूत्र ५१: कुलीन (अभिजाता) स्त्री को किसी एक निश्चित मर्यादा/स्थान में रहने का निर्देश देना चाहिए।
• सूत्र ५२: स्त्रियों के प्रति न तो अत्यधिक भेदनीति रखनी चाहिए, न अत्यधिक साम, न अत्यधिक दान; न उन पर कठोर दण्ड करना चाहिए और न ही उनके साथ छल-कपट (माया) का व्यवहार करना चाहिए।
• सूत्र ५३: स्त्रियों के सम्मुख अधिक बातें (गुप्त रहस्य आदि) नहीं कहनी चाहिए।
• सूत्र ५४: ग्रामीण, याचक, सूत, मागध, बंदी, नट, नर्तकी, असत्यवादी उपाध्याय, ब्रह्मचारी (बटु), विट, व्यापारी, गोपालक, वेश्या तथा कुत्सित राजाओं के समक्ष असत्य का आडम्बर (आवश्यकतानुसार कूटनीतिक असत्य) कहना चाहिए।
• सूत्र ५५: राजा, वेश्या तथा मन्त्र-तंत्र से आजीविका चलाने वालों के सान्निध्य में संन्यासी को अधिक काल तक वास नहीं करना चाहिए।

प्रथमोऽध्यायः । ५
आत्मप्रभुं सेवेत ॥५६॥
आयत्यादीनति न ॥५७॥
स्त्रीद्यूतपानसक्तान्न सेवयेत् ॥५८॥
पञ्च नाडिका इष्टदेवताजपादि ३० पञ्चनाडिकायामतीतायामास्था-
नम् ॥५९॥
दश नाडिका विधिः पञ्च नाडिकाः स्नानम् ॥६०॥
त्रिनाडिका भोजनम् ॥६१॥
पञ्चनाडिका हास्यक्रीडा स्निग्धैः ॥६२॥
द्विनाडिका सन्ध्या ३१ ॥६३॥
सप्त नाडिका नृत्तादयः ॥६४॥
सप्त नाडिका मैथुन[३ख]भोजनादयः । ६५॥
सप्त नाडिका सुप्तिः ॥६६॥
स्वनियमं कुर्यादप्रमादेन ॥६७॥
अश्वनियामक इव ॥६८॥
शिरःकम्पनास्थानेन स्वागतेन शिष्टताम्बूलदानेन ३२ ब्राह्मणे-
त्तमान् ॥६९॥
दुर्ब्राह्मणं ३३ शिरःकम्पेन ३४ न सोपायनमपि ॥७०॥

30. M here inserts नाडिकां । 31. W सन्ध्य । 32. Sic
    ( not षि० ) । 33. W दुब्रा० । 34. W ०म्पन; M ०म्पनेन with
    सोपायनमपि in the next sûtra ।

६ बार्हस्पत्यसूत्रम् ।
समानप्रभुं विश्वेश्वरं वा स्वागतेनासनेन शिरःकम्पेन ताम्बूल-
दानेन हास्यकथया च ॥७१॥
स्मितेन स्वागतेना†स्या†स्त्रैवर्णिकान् ॥७२॥
ईक्षणस्मितेन स्वागतेन शूद्रान् ॥७३॥
अभीष्टद्रव्यदानेन बालवृद्धादीन् ॥७४॥
अन्त्यपाषण्डादीन् वाङ्मात्रेणापि न ॥७५॥
कार्यगुरु[४क]तयाऽनुगच्छेत् ॥७६॥
अल्पं वदेच्च योगं दद्यात् ॥७७॥
वर्णिकापरिग्रहं न कुर्याद्रहस्ये ॥७८॥
कर्मकारान्प्रति योगीनपि कार्यमविचारयेत् ॥७९॥
स्निग्धैः सह समानं वर्येन्मन्त्रित्वे ॥८०॥
अन्त्यजं त्वनन्यजातिनम् ॥८१॥
अन्त्यजानां स्वार्थानिवेदकत्वमाज्ञाकर्तृत्वं च ॥८२॥
तन्नातिलालयेत् ॥८३॥
न विश्वसेच्च ॥८४॥
सर्वं ज्ञात्वा न कुर्यात् ॥८५॥

35. W विश्वे० । 36. Text corrupt, reading doubtful.
36. M नम् । 38. W ०वृद्धदीन् । 39–39. M includes in the
    next sûtra. 40. W कार्या० । 41. M ०कया । 42. W त्स्वल्पम् ।
37. M W includes रहस्ये in the next sûtra. 44. Sic (for
    योगिन अपि ? ) । 45. W सहं । 46. W अत्य० । 47. अना० ।

प्रथमोऽध्यायः । ७
धर्मगुप्तिः गृहयात्रागुप्तिः^{४८} कार्यगुप्तिः वैरगुप्तिः यशोभङ्गे सत्यमपि
नेति वदेत् ॥८६॥
चिकित्सकज्योति[४ख]^{४९}षमन्त्रवादिनः संग्रेहेत्^{५०} वृत्तशीलसम्प-
न्नान् ॥८७॥
सत्यमपि दुःखानर्थसाधनमपि^{५१} न वदेत् ॥८८॥
पञ्चविंशतिवर्षं यावत् क्रीडाविद्यां व्यसनात् कुर्यात् ॥८९॥
अत उत्तरमर्थार्जनम् ॥६०॥
आत्मानमनृणी^{५२} कुर्यात् ॥६१॥
ऋणवाआयते^{५३} त्रिभिः कामक्रोधलोभैः^{५४} ॥६२॥
शरीरं सर्वदा रक्षेच्च ॥६३॥
नित्यकर्म न त्यजेत् ॥६४॥
जनघोषे सति क्षुद्रकर्म न^{५५} कुर्यात् ॥६५॥
नष्टे न स्थातव्यम् ॥६६॥
दूरपरिहरणीयं गुरुतरंमपि तद्राज्यकार्यम्^{५६} ॥६७॥
कुसुमान्तान दण्डनायकानवान्न सेवेत ॥६८॥
[५क]अल्पहानिः सोढव्या ॥६९॥

48. W ॰यात्रा॰ । 49. W. चिकित्साज्यो॰ । 50. Sic (for
    संगृह्णीयात् ) । 51. Sic (omit अपि ?) 52. W आत्मानमात्मनृ॰ ।
49. M र्णो वा जा॰ । 54. M W ॰लोभे । 55. W omits न । 56. W
    राज्या॰ ।

८ बार्हस्पत्यसूत्रम्।
यथा मातङ्ग⁵⁷चोरव्यालसर्पव्याघ्रकुलं⁵⁸ विपिने श्मशाने⁵⁹ वसति
तस्मात्परमनागसां ज्ञातिवैरं न कर्तव्यम् ॥१००॥
एकामिषश्वानवत्⁶⁰ राज्योपप्लवे तद्राज्यक्षेत्रम्⁶¹ ॥१०१॥
नीतिः किल नदीतीरतरुवत् ॥१०२॥
तन्नोहेतव्यम् ॥१०३॥
भूतद्रोहिणः कुसुमान्तादयः ॥१०४॥
यशोवीर्यायुःश्रीरतिक⁶²सामन्तसेवा ॥१०५॥
कामक्रोधमदमात्सर्यपैशुन्यादीन्न कारयेत् ॥१०६॥
अरिः⁶³ शुभशीलो⁶⁴ मित्रम् ॥१०७॥
सुहृत्सु शुभशीलः⁶⁵ शत्रुः ॥१०८॥
चन्द्रादित्ययोरेकरुचित्वाच्[ ५ख ]छत्रुत्वम् ॥१०९॥
यदि चेन्न स्थितस्तयोः ॥११०॥
ज्ञातिषु यत्र वैरं तत्कुलद्वय⁶⁶मामूलं नश्यति ॥१११॥
यः शास्त्रं दण्डनीतिं परित्यज्यनर्थकः शलभा इव वह्निं
प्रविशत्यज्ञानात्, इत्याह भगवानाचार्यः सुरेन्द्रगुरुः ॥११२॥
इति बार्हस्पत्यसूत्रे प्रथमोऽध्यायः ॥

57. W मातंगग्रहचोर० । 58. MW ०कुले । 59. W
    श्मशानभूमौ । 60. Sic (see note to trans.) 61. M राज्यं च० ।
58. M श्रीरतिकसामन्त०, W श्रीरति कुसमान्त०. Read श्रियो हरति
    कुसुमान्त० । 63. M W हरिः। 64. MW शुभं शीला। 65. ०शील।
59. M omits द्वय ।

[ द्वितीयोऽध्यायः । ]
गुणवतो राज्यम् ॥१॥
विद्यागुणोऽर्थगुणाः सहायगुणाश्च ॥२॥
स्वकुलरञ्जनं च चारित्ररक्षणम् ॥३॥
कृषिगोरक्षवाणिज्यानि ॥४॥
सर्वथा लौकायतिकमेव शास्त्रमर्थसाधनकाले ॥५॥
कापालिकमेव कामसाधने ॥६॥
आर्हतं धर्मे ॥७॥
[६क] लौकायतिकमसेनार्थं क्षिप्रं नश्यति तत् ॥८॥
कापालिकार्हतबौद्धाश्च ॥९॥
एतेषु तिष्ठन् शलभबह्निवत् ॥१०॥
फलानि श्रोत्रसलिलकल्पानि ॥११॥
अविद्यायुक्तः पुरुषार्थं साधयितुं धर्मयुक्ते यदिच्छति तदा
लौकायत्तिकाभिधानपाषण्डी ॥१२॥
यदा चण्डाल उदारसुरामांसादिकामेच्छुस्तदा कापालिका-
भिधानपाषण्डी ॥१३॥

1. W सा० । 2. M Sic; W ०मसेनार्थः correct reading
   doubtful ( अपेतार्थं ? ) । 3. W कापालक० । 4. W बद. Read
   यदे ? 5. W ०आभिधन० ।

१० बार्हस्पत्यसूत्रम् ।
यदा सन्ध्योपासनाद्यग्निहोत्रादि परित्यज्याहिंसार्थमेच्छुः तदा
क्षपणकपा[६ख]षण्डी ॥१४॥
यदा वेदोक्तकर्म ज्ञानं च सर्वेश्वरं शिवं विष्णुं श्रियमपि परित्य-
ज्य सर्वं शून्यमिति वदति तदा बौद्धाभिधानपाषण्डी ॥१५॥
वृथा धर्मं वदत्यर्थसाधनं लोकायतिकः पिण्डाढ्यश्चोर इति
च ॥१६॥
सर्वमर्थार्थं करोत्यग्निहोत्रसन्ध्याजपादीन् ॥१७॥
स्वदोषं गूहितुं कामार्थं वेदं पठति ॥१८॥
अग्निहोत्रादीन् करोति ॥१९॥
सुरापानार्थमहिलामेहनार्थं करोति ॥२०॥
विष्ण्वादयः सुरापानिन इति कापालिकाः ॥२१॥
धर्मा[७क]र्थं मलपिण्डधारणाद्धर्मं वदति क्षपणकः ॥२२॥
शिवादय इति वदति क्षपणकः ॥२३॥
परापवादार्थं वेदशास्त्रधर्मादीन् पठति ॥२४॥
सर्वान्निन्दति ॥२५॥
महेश्वरविष्ण्वादीनपि ॥२६॥
सोऽप्यशनार्थं धर्मं वदति ॥२७॥
6. M W ०सनाद् । 7. W शिवा; M W वदन्ति । 8. M W
Sic (read चौर्यम ?) 9. M Sic (read र्तः० or र्थं ?) 10. M W
०मेनार्थम् । 11. M सुरापिनं । 12. W omits वेदं । 13. W. ०र्थं ।

द्वितीयोऽध्यायः । ११
वदनार्थं परान् स्तौति स बौद्धः ॥२८॥
लौकायतिको मृतो भवत्यर्थकामधर्ममोक्षविहीनो नारकी च॥२९॥
कुले च तत्कुलं तत्पुत्रपौत्रान्तरे विनश्यति ॥३०॥
कापाली स्वग्रामगृहस्वजनैः परित्यक्तः सर्वलोकनिन्दितो
नारकी भवति ॥३१॥
तस्मिन्काल ए[७ख]व कुलं विनश्यति ॥३२॥
क्षपणकः स्वकुलग्रामवासिभिर्निन्दितो भवति त्रिकुलं
विनश्यति ॥३३॥
बौद्धसंचितं कुलं पुत्रपौत्रकाले वा विनश्यति सुदुष्टो
नारकी ॥३४॥
एवंपाषण्डिसंपर्कं मनसाऽपि न कुर्यात् ॥३५॥
सुव्यवस्थितमन्त्रेण परच्छिद्रज्ञानिना धार्मिकेण राज्यं परि-
पालयितुं न शक्यते ॥३६॥
ऐश्वर्यमदमत्तेन सलोभमानिना संचितं विनश्यति ॥३७॥
कार्यं निश्चित्य विषयाननुभवति यः स उत्तममर्थं साध-
यति ॥३८॥
चेष्टया कार्य[८ क]ज्ञान्यर्थपर इति धर्मवानिति लोकैर्यथा न
ज्ञायते तथा कर्त्तव्यम् ॥३९॥
14. M W तं । 15. W स्वगृहग्राम । 16. W जीवति ।
17. W सतिकुलम् । 18. M W बौद्धः । 19. W ०पर्कं । 20. W
सुव्यस्थि० । 21. M ज्ञातिना । 22. W०नां । 23. W ०चर ।

१२ बार्हस्पत्यसूत्रम्।
ईश्वर इव चन्द्रादित्याविव ॥४०॥
स्वामिचित्तानुवृत्तिभिर्मत्यैक्यकारकमैव मन्त्रम् ॥४१॥
मन्त्रिणा स्वामिनोऽभिमतमुत्सृज्य कार्यं वक्तव्यम् ॥४२॥
नीतेः फलं धर्मार्थकामावाप्तिः ॥४३॥
धर्मेण कामार्थौ परीक्ष्यौ ॥४४॥
धर्मं धर्मेण ॥४५॥
अर्थमर्थेन ॥४६॥
कामं कामेन ॥४७॥
मोक्षं मोक्षेण ॥४८॥
गुरुशासनं कार्यमेव विरु[द्ध]द्धं धर्मेणापि पाण्डवविवाह
इव, अर्जुनस्य संन्यास इव, व्यासविधवागमनमिव, कर्णो-
त्पादनमिव, राममातृवधमिवेत्यादि ॥४९॥
नीतिवियुक्तः पुत्र इव शत्रुः ॥५०॥
बालं दुष्टं साहसिकमज्ञातशास्त्रमन्त्रे प्रवेशयेत् ॥५१॥
मूढा दुराचारास्तीक्ष्णा आत्मबुद्धयः क्षिप्रक्रुद्धा बाला
मन्त्रयोग्या न ॥५२॥

24. M श्व for इव । 25. W मत्येक०, M ०भिः मत्यैक्य० ।
25. W फण्डमार्थे० । 27. W ०माभितिः । 28. Sc. परीक्षयेत्
    and so with the accusatives in sûtras 46–8. 29. Text
    corrupt; W ०शास्त्रमन्त्रेण. Read ०शास्त्रं मन्त्रे न ?

द्वितीयोऽध्यायः । १३
सर्वस्वान्यपि दीयन्तां स्वकार्यजीवयशोरक्षणे ॥५३॥
मन्त्रकाले न कोपयेत् ॥५४॥
धर्मप्रधानं पुरुषा[३०-क]र्थान ॥५५॥
अधर्मेण भुज्यमानं सुखमसुहृत् ॥५६॥
३१स्थितिर्वर्धनम् ॥५७॥
अपथ्यभोजनो मृत्युप्रीतिकर इव सत्यव्रतः शास्त्रेषु निष्ठितः
पुरुषः सागरमपि शोषयेत् ॥५८॥
क्रुद्धो यदि हतपौरुषास्त्रस्ता भवन्ति ॥५९॥
एक एव बहून् ३२दुर्जनो नाशयति ॥६०॥
पौरुषे निष्ठितो देवो ॥६१॥
३३यस्य स्वदाररतिः यस्यात्मदमने शक्तिस्तेन सहशो न ॥६२॥
सज्जनो न भयाद् ३४व्यतिवर्तते ॥६३॥
तस्मिन्काले हितमवक्तव्यमवाक्यज्ञैः सुहृद्भिः ॥६४॥
उत्सिक्तहृदयं धर्मे चलि[-ख]तमौरसमजितात्मानं शासितुं
नोत्सहेत ॥६५॥
दारुणकर्मभिः ३५श्रान्तमज्ञानान्निद्रया सुप्तं धर्मवाक्यानिलैः शीतै-
र्बालिशं प्रबोधयेत् ॥६६॥
30. M W पुरुषार्थान् । 31. M W स्थिति । 32. W
दुर्जनान्ना० । 33. M निष्ठितो देवो यस्य, W देवो वयस्य. No
interpunctuation in either case. 34. W ०तन्ते । 35. M
शान्तम् ।

१४ बार्हस्पत्यसूत्रम् ।
दुर्जनमध्ये सूर्यवत् प्रकाशते सुजनः ३६ ॥६७॥
अधर्मव्यवस्थितान् ३७ न्यायवृत्तेन वारयेत् ॥६८॥
अधर्मं नार्जयेत् ॥६९॥
अकीर्तिं नार्जयेत् ॥७०॥
न मारयेत् ॥७१॥
लोला निवार्यतां ३८ धर्मपाठाङ्कुशेन गज इव ॥७२॥
गुरुवचनमलङ्घनीयं नयानुगतं चेत् ३९ ॥७३॥
गुरुमपि नीतिवियुक्तं निरासयेत् ॥७४॥
गुरुराहेति ॥७५॥
इति बार्हस्पत्यसूत्रे द्विती[१०क]योऽध्यायः ॥
36. W सुधर्मः । 37. M ०स्थिता । 38. M ०तामधर्० ।
39. W गतश्चे ।