भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

-के-न्द्र-न-न्दि-नी (7) -> 12 syllables?
Wait:
नमो नमस्ते जनकेन्द्रनन्दिनी (12)
प्रमोदकुन्दावनकुञ्जवासिनि (12)
Line b:
नमो नमस्ते रसिकेन्द्रसंगते (12)
स्फुरन्महाभोगसमूहभोगिनि ॥ ४ ॥ (12)
Metre: 12 syllables (Drutavilambita or Totaka or Vamshastha or Bhujangaprayata or Dodhaka?)
न-मो न-म-स्ते (u - u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u -) -> Drutavilambita: द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ (u u u - u u - u u - u -).
Wait:
न-मो न-म-स्ते (u - u - -) is NOT Drutavilambita.
What metre is this?
न-मो (u -)
न-म-स्ते (u - -)
ज-न-के-न्द्र-न-न्दि-नि (u u - u - u u)
It's an anustubh or a paddhati/mishra metre?
Wait, let's check syllables:
न-मो न-म-स्ते ज-

• ६८ -
  यज्ञैर्दानैस्तपसाचातिमात्रैर्वृतः सुपुण्यातिशयेन कश्चित् ।
  त्वत्पादाब्जं भजते देवि सीते तस्य क्षणात्सुलभो रामचन्द्रः ॥ १० ॥
  शेषो रविर्वायु पुत्रोऽथ रुद्रः साक्षात्स्वयंभूर्भगवान् विरञ्चिः ।
  इन्द्रश्चन्द्रः सनकाद्याश्च सर्वे जानन्ति त्वामीशि भजन्ति भक्त्या ॥ ११ ॥
  ज्ञानात्मको भगवान् श्रीहयास्यस्त्वद्भक्तिमात्रादुतुलकः सदैव ।
  गृणाति त्वां कुम्भजाप प्रसादाद्यत्कुम्भजस्त्वां भजते नित्यमेव ॥ १२ ॥
  स्वायंभुवो मनुराख्यातधर्मः सर्वं ते चाब्रूत राद्धान्तमेकम् ।
  त्वद्भक्त्याख्ययेनेरामः प्रसन्नो नित्यानन्दं स्वपदं संददाति ॥ १३ ॥
  नान्यः पन्था विद्यते स्वात्मलब्धयै नान्यो भावो विद्यते चापि लोके ।
  नान्यज्ञानं विद्यते सर्ववेदेष्वेकं सीतानाममात्रं विहाय ॥ १४ ॥
  ज्ञानं सीतानामतुल्यं न किंचिच्छास्त्रं सीतानामतुल्यं न किंचित् ।
  कृत्यं सीतानामतुल्यं न किंचिद्ध्येयं सीतानामतुल्यं न किंचित् ॥ १५ ॥
  एकं शास्त्रं गीयते यत्र सीता एका लोके देवता चापि सीता ।
  एको मन्त्रश्चापि सीतेति नाम कर्माप्येकं पूज्यते यत्र सीता ॥ १६ ॥
  सर्वॆ देवा यत्पराः सम्बभूवुः सर्वॆ यज्ञा यत्पराः सम्बभूवुः ।
  सर्वॆ मार्गा यत्पराः सम्बभूवुः सा त्वं सीतानाम लोके प्रसिद्धा ॥ १७ ॥
  सीता नित्या जानकी मोदिनोति प्रेमा क्षेमा सहजानन्दिनीति ।
  ध्यायञ्छृण्वन् सगिरन् कीर्तयंश्च जन्तुर्नित्यं मुच्यते सर्वबन्धात् ॥ १८ ॥
  पाहि त्राहि त्रिभुवनमिदं स्वाश्रयं नित्यसिद्धे
  पाहि त्राहि त्रिभुवनजनान् स्वाश्रयान् देवि सीते ।
  पाहि त्राहि स्वरमणकरं रामचन्द्रस्थ लोकं
  भूयो भूयो जगति भवती भ्राजतां नित्यमेव ॥ १९ ॥
  जगत्स्वामिनी भामिनी कामिनी त्वं जगत्तोषिणी पोषिणी रामयो वा ।
  जगद्वन्दिता नन्दिता नन्दिनीत्वं चिरं देवि दीप्यत्स्वभक्तानवन्ती ॥ २० ॥
  अये रामचन्द्रप्रिये पूर्वरूपे परा चेन्दिरा

अहो भाग्यं नरेन्द्रस्य जनकस्य यदालये ।
प्रमोदवनतोऽभ्येत्य परा लक्ष्मीर्विराजते ॥ २५ ॥
किं भाग्यं मिथिलापुरीगृहजुषां भावोद्धुराणां नृणां
येषां दृष्टिपथं प्रयाति सुषमा लोकोत्तरं तावकी ।
ब्रह्माद्यैरपि वा स्मृता क्षणमपि स्वाराज्यलक्ष्मीमदं
दूरीकृत्य तनौ तनोति पुलकान् प्रेमाङ्कुरं चेतसि ॥ २६ ॥
अद्यापि त्वं प्रमुदविपिने क्रीडसि स्वैर्विलासै
स्तेनैवाविर्भवसि वपुषा दृश्यसेऽत्रापि चैवम् ।
कुन्दारण्ये कलयसितरां चैव लीलां विशालां
तेनैवासि श्रुतिषु गदिता व्यापिका ब्रह्मरूपा ॥ २७ ॥
अहो ईदृशी श्रीरिहाभून्नपूर्वं स्फुटं याजनि व्यक्तमेवावतारे ।
पुरे चापि देशे वने वीथिकासु प्रभाते यथा सूर्यरोचिःप्रसंगात् ॥ २८ ॥
तमो विनष्टं सकलभवेऽस्मिन् प्रफुल्लतां मानसपङ्कजानि ।
सातामगुः संप्रति तद्द्रुहां च शिरोऽवतंसान्यपतन् पृथिव्याम् ॥ २९ ॥
आब्रह्मलोकं जगदेतदद्धा प्रसन्नतां यन्नितरां जगाम ।
तेनैव भावानि सुमङ्गलानि महानुभावैर्विदितानि लोके ॥ ३० ॥
जय जय जाह्नवीविमलकीर्तिकदम्बरी जय जय सज्जनावलिमनोज्ञशुभाचरिता ।
जय जय भावनामयसुमङ्गलादिव्यतनो जय जय जानकीत्वममिताद्भुतमाङ्गलिके ॥३१॥
पाहि पाहि जगत्सवं रमय स्वामिकं निजम् ।
श्रीरामं चिद्घनानन्दं लीला विस्तारयामुना ॥ ३२ ॥
यथा पूर्वं रमयसि प्रमोदविपिनान्तरे ।
तथाधुनापि रमय रामचन्द्रं रमापतिम् ॥ ३३ ॥
प्रमोदविपिने यस्ते लीलापरिकरोऽखिलः ।
अधुनापि स एवात्र जायतां मनसो मुदे ॥ ३४ ॥
एवं स्तुत्वा निष्कृतिर्देवतात्मा तस्या अग्रेन्यपतद्दण्डवत्सः ।
भूयो भूयस्तनुसंजातरोमा नत्वानत्वाहृदि हर्षं चकार ॥ ३५ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे निष्कृतिंकृतस्तुतिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

– ७० –
चतुर्विंशोऽध्यायः
वरुण उवाच
कूप्याः सरस्याः सरितां यथायः समुद्रमेव प्रविशन्ति सर्वाः ।
उच्चावचास्त्वयि सर्वेऽपि भावाः प्रविश्यास्तं यान्ति नित्यस्वरूपे ॥ १ ॥
यथा जलोत्थं मलमातृणोति जलस्वरूपं सर्वतः सम्प्लुतं यत् ।
त्वदुद्भवा देवि तथैव माया त्वामावृणीते व्यापिका ब्रह्मरूपाम् ॥ २ ॥
क्षारांस्तथा मधुराः सत्य आपो न माधुर्यं क्वचन व्यभिचरन्ति ।
एवं भावाः सदसद्रूपिणोऽपि न ते सत्तां व्यभिचरन्ति कुत्रचित् ॥ ३ ॥
स्वतन्त्रंच ते धाम नित्याव्ययं यत् सत्त्वान्तःस्थं भाति सर्वावतारे ।
तदेवेदं भासते शुद्धसत्त्वमन्तर्हितं तावकं शुद्धरूपम् ॥ ४ ॥
त्वमात्मभूता जगतामन्तरङ्गा माया गुणैर्लक्ष्यसे नो पृथक्त्वम् ।
एकत्वे सद्विदुषां ज्ञानगम्या प्रकाशसे बहिरङ्गेऽपि चार्थे ॥ ५ ॥
विशन्नयोगोलकमन्तरानलः स्वरूपशक्तिं वितरति लोहपिण्डे ।
तथा त्वमन्तः प्रविशन्ती जनानां स्वावेशेन स्फुरमाणं करोषि ॥ ६ ॥
त्वदाविष्टं मानसं सज्जनानां कल्याणैस्त्वद्गुणावर्गैरुपैति ।
त्वया विवर्ज्यं हृदयं दुर्जनानां मायागुणैराक्रमितं भवेच्च ॥ ७ ॥
कारुण्यं ते प्रकृतिः सर्वजीवेष्टाभद्रहृद्धार्ति सामान्यतोऽपि ।
तथाप्यमी दुःखस्था भजन्ते स्वकर्मभिः सदविद्याविलासाः ॥ ८ ॥
निर्गुणा सगुणा च त्वं निष्क्रिया चापि सक्रिया ।
असौम्या चापि सौम्या त्वमेकैवानेकरूपिणी ॥ ९ ॥
परा त्वं च पश्यन्तिका मध्यमा त्वं त्वं वैखरी सृष्टिरनन्तरूपा ।
त्वं वर्णरूपा पदवाक्यार्थरूपा त्वं तद्वृत्तिः स्फोटरूपा त्वमेका ॥ १०॥
यथा नभो दूरतौ नीलवर्णं शुद्धादर्शे प्रतिबिम्बत्वमेति ।
तथैव त्वं प्रविकर्षेण दृष्टेर्मायागुणेषु प्रतिरूपं करोषि ॥ ११ ॥
त्वद्बोधकं वाक्यमेकं वदन्ति ओंतत्सद्दित्युच्चकैः सम्प्रयुक्तम् ।
तेनाशेषा वेदज्ञाः क्रियाद्याः सद्वस्तुवर्गा. प्रभवन्त्यर्थदाने ॥ १२ ॥
जपं तपश्चापि यज्ञादिकाः क्रियाः प्रकुर्वतां फलवाञ्छापराणाम् ।
श्रद्धारूपा त्वं मनस्यभ्युपैषि यथा शेषः सिध्यति कार्यवर्गः ॥ १३ ॥
जीवन्नैवासौ परेतो मनुष्यो यस्त्वद्रूपं कापि जानाति नैव ।
यज्ञैर्दानैस्तपोभिरनाशकाद्यैर्यस्यां भक्ति स्पृहयन्ति प्रवीणाः ॥ १४ ॥
निन्दावादस्तावको यत्र मातः संजायेताज्ञानिनामासुराणाम् ।
ततो गच्छेद्देवि कर्णौ पिधाय तिष्ठेद्वापि स्वामिनं यस्त्वदीयः ॥ १५ ॥

्रादिदेवास्त्वत्सेवकानां नितरामिन्द्रियाणि ।Line 15:प्रविश्य नित्यं निभृतं पिबामस्त्वदीयलीलाश्रवणादिकाः सुधाः ॥ २२ ॥`

Let's check Verse 23:
Line 16:
अहो इयं मिथिलानामभूमेरनन्यशोभाकरणी बभूव ।
Line 17:
आविर्भूता यत्र रामस्य रामा त्वं वै साक्षात्प्रकृतेः पूरुषात्परा ॥ २३ ॥

Let's check Verse 24:
Line 18:
कीर्तिस्त्वदीया जनकेन्द्रसम्भवे गङ्गादितीर्थावलिपावनोचिता ।
Line 19:
येषामन्तः सम्प्रविष्टा जनानां त आवलीपावनपावनास्युः ॥ २४ ॥
Wait, "त आवलीपावनपावनास्युः":
Is it "त आवलीपावनपावनास्युः" or "त आवलीपावनपावनाः स्युः"?
There is no visarga before स्य, it is fused: "पावनास्युः".

Let's check Verse 25:
Line 20:
यस्याः कटाक्षस्पृशिमात्रेण लक्ष्मीर्नारायणस्याङ्गगा सम्भूवः ।

(2) सम्(3) प्र(4) ति(5) चि(6) त्र(7) कू(8) ट(9) शि(10) ख(11) रि(12) श्रे(13) ष्ठ(14) प्र(15) रू(16) ढान्(17) व(18) यम्(19) -> wait, 19? Shardulavikridita!)
Let's check Shardulavikridita:
मातः सम्प्रति (--- - U U) चित्रकूटशिखरि (- U - U U U -) श्रेष्ठप्ररूढान् वयं (--U - - U -)?
Shardulavikridita has 19 syllables:

• • • U U - U - U U U - - - U - - U -

1. मा (-)
2. तः (-)
3. सम् (-)
4. प्र (U)
5. ति (U)
6. चि (-)
7. त्र (U)
8. कू (-)
9. ट (U)
10. शि (U)
11. ख (U)
12. रि (-)
13. श्रे (-)
14. ष्ठ (-)
15. प्र (U)
16. रू (-)
17. ढान् (-)
18. व (U)
19. यम् (-)
    YES! Exactly 19 syllables, Shardulavikridita!

Now let'

त्वद्भक्तिवर्जितहृदां भववेदनाभिः सतससर्ववपुषा सुमहोष्मरूपैः ।
अन्तः प्रविश्य निभृतं वयमाश्वसन्तः प्रज्वालयाम भवदुःखहुताशराशिम् ॥ ९ ॥
वयमेकोनपञ्चाशन्मातस्त्वच्चरणाम्बुजयोः ।
रजांस्यादायशिरसा लोकेषु विकिरामहे ॥ १० ॥
भक्त्यर्थं भविकार्थं च भूत्यर्थं भूपमानिनाम् ।
भक्तानामभ्युदयार्थं दाहार्थं चाप्यघैधसाम् ॥ ११ ॥
त्वत्कीर्तिपुण्डरीकेभ्यो वयमादाय सौरभम् ।
प्रसाद्यामः सर्वत्र पूतं येन जगद्भवेत् ॥ १२ ॥
त्वद्विलासाटवीमम्ब वयं तेऽनन्यसेवकाः ।
शोभाविशेषसम्पत्त्यै मन्दमान्दोलयामहे ॥ १३ ॥
सम्प्रेरयामः सरयूतीरभूमीतलस्पृशौ ।
परस्परादत्तहस्तौ युवां वैयत्र तिष्ठथः ॥ १४ ॥
कदा मातस्तीरत्रिदशतरुपुष्पप्रकारिणी
सरय्वभोवेणीं मधुरमकरन्दद्रववतीम् ।
ददामः पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्कैस्तपनधीः ।
युताः शुद्धात्माने वयमिह युवाभ्यां सविनयम् ॥ १५ ॥
अयोध्याप्रासादोपरि विहरतोरम्ब युवयोः
प्रकामं दम्पत्योर्विहृतिभवसस्वेदवपुषोः ।
वहन्तः सौरभ्यं त्रिभुवनजनोन्मादनकरं
कृतार्था यास्यामः क्व नु परित्यज्य सविधम् ॥ १६ ॥
वयं वै तिष्ठामः प्रगुणवति तत्रैव सविधे
वने वा हर्म्ये वा यदि यदि युवां यत्र भवथः ।
नमस्यन्तो नित्यं कृतमति युवाभ्यां फलभरै
र्नमद्भिः श्रीखण्डप्रभृतितरुभिर्मूर्द्धवपुषा ॥ १७ ॥
इति निगद्य समीरणपुङ्गवा जनकभूपसुताचरणाम्बुजयोः ।
जगृहुरुद्गतभक्तिविशेषजप्रणयवन्मनसो विनयोन्मुखाः ॥ १८ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
सीताजन्मोत्सवे वायुकृतस्तुतौ पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

's vertical line and angles left!
The right stroke is a repha hook!
Wait, could the left stroke be 'े' on 'भ'?? No, 'भ' has no 'े'.
Wait, what if the word is simply "पुनर्भरेत्"?
Let's search the text:
"न खल्वक्षयवस्तूनां विनाश उपपद्यते। भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
In Sanskrit: "भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
The idea is: "Things that are inexhaustible (अक्षयवस्तु) never perish. What is full empties out, and what is empty fills up again."
What is the verb for "fills up again"?
"पुनर् भ्रियते" (passive, like रिच्यते)? But this is "पुनर्भ..."
Wait! "रिच्यते" is passive: "भृतं भृतं रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्..."
Wait, if "रिच्यते" is passive, what is the passive of भृ? "भ्रियते"! But the text has "...त्".
Is it active: "रिच्यतेऽथो रिक्तं रिक्तं पुनर्भरैत्"?
Wait, optative of 'भृ' (1P भरति) is 'भरेत्' (like 'नयेत्', 'पठेत्').
So "पुनर्भरेत्"!
Yes, "

• ७५ -
  स्वैरलीलाविनोदिन्यै वशिताधिकमूर्तये ।
  तत्सङ्गामृतपानेनाप्यतृप्तमनसे नमः ॥ १५ ॥
  श्रीभूलीलाद्यनन्तप्रकटगुणगणाख्यानरूपात्मिकायै ।
  साक्षाच्छ्रीरामचन्द्रामितरतिसुखितस्वादितस्वान्तरायै ।
  भक्तैकानुग्रहार्थप्रसृमरविमलापूर्णकारुण्यलक्ष्म्यै
  जानक्यै जन्मवत्यै खलु भुवि सहजायै परब्रह्मणे ते ॥ १६ ॥
  इत्युक्त्वा पदयोः पपातः भगवान् राजाधिराजः प्रभु-
  र्भूयोवैश्रवणः स्थितः सविनयं बद्ध्वा तदग्रेऽञ्जलिम् ।
  पद्माद्यैर्निधिभिः कृताञ्जलिपुटैर्जन्मोत्सवे संभ्रमं
  कर्तुं भूरि समागतेः सहयुतः श्रीमैथिलेन्द्रालये ॥ १७ ॥
  एवं सर्वे सुरौघाः स्तुतिमतुलतरां श्रौतवाक्यैः प्रमाणै
  र्निर्मायानन्तकोटिप्रचुरगुणगणाख्यायकैर्भूरि वारम् ।
  ब्रह्मोशानौ रमेशं सुरपतिमपि चोच्चैः पुरस्कृत्य याताः
  प्रेमानन्दाब्धिवीचिसमुदयनिभृतोद्भूतचित्तावगाहाः ॥ १८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे कुबेरकृतस्तुतौ षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
  सप्तविंशोऽध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  ततो गतेषु देवेषु स्तुत्वा कृत्वा च कौतुकम् ।
  जन्मोत्सव निमित्तं तत्तत्रावर्तत मङ्गलम् ॥ १ ॥
  प्रावर्तत महोत्साहो जनकक्षितिपालये ।
  कन्यारत्ने प्रजातेऽस्मिन् भाविसीतेतिनामनि ॥ २ ॥
  विप्रानामन्त्रयांचक्रे विधिज्ञान् जनको नृपः ।
  पुत्रवच्चोत्सवं चक्रे जातकर्मपुरःसरम् ॥ ३ ॥
  पुरग्रामव्रजादौ सा मिथिला समलंकृता ।
  काश्मीरचन्दनरसैः सिक्ताश्च पुरवीथयः ॥ ४ ॥
  प्रासादसौधशिखरेषु विचित्रवस्त्रञ्चत्पताकारुचिरध्वजकेतुमाल्यैः ।
  शोभातुलाजान सुमन्दसमीरलोलैर्जन्मोत्सव प्रमुदितौरिव नैम्यपुत्र्याः ॥ ५ ॥
  द्वाःसु प्रभूततरकाञ्चनकुम्भयुग्मैः शोभा च काप्यजनि सा प्रतिवेश्म नृणाम् ।
  पूर्णामृतोदकसपल्लवपञ्चरत्नदध्यक्षतक्रमुकद्रुर्वसनारिकेलैः ॥ ६ ॥

• ७६ -
  स्तम्भैः प्रभूतकदलीप्रभवैः सुपत्त्रैः सत्पत्त्रपुष्पफलतोरणवस्त्रमाल्यैः ।
  आमोदिभिर्मलयजैर्दहनप्रदग्धैः कालागुरुप्रभवधूमघनाघनैश्च ॥ ७ ॥
  कस्तूरिकाकहिमबालुकया प्रदिग्धैः श्रीचन्दनाक्तहरिचन्दनपङ्कभारैः ।
  १अन्योन्यमतिमहोत्सवमुक्ष्यमाणैरभ्युद्गतैश्च जलयन्त्रजचन्दनोदैः ॥ ८ ॥
  उत्साहिभिश्चटुलनागरलोकजल्पैः सम्मर्दिभिश्चनटमागधवन्दिसूतैः ।
  उद्गायकैश्च गुणवद्भिरतिप्रवीणैर्वीणा मृदंगपणवानकतालवाद्यैः ॥ ९ ॥
  जन्मोत्सवः स गुणवान् प्रबभूव तस्याः सानन्दनर्तनसगानसतूर्यघोषः ।
  यद्वत्सितुर्दशरथस्य सुते प्रजाते कौसल्यया जनविलोचनचारुचन्द्रे ॥ १० ॥
  रामे वरे रसिकरत्नशिरोऽवतंसे ब्रह्माक्षरप्रकृतिकालगुणातिगायिनि ।

– ७७ –
अष्टाविंशोऽध्यायः
भरत उवाच
श्रुत्वेदं श्रीप्रजावत्याः सहजायाश्चिदाकृतेः ।
श्रीरामचन्द्रप्रेयस्याः परमं जन्ममङ्गलम् ॥ १ ॥
प्रेमप्रमादसंयुक्तः संजातो मे महोत्सवः ।
एको मे संशयो जातस्त्वं च तं छेत्तुमर्हसि ॥ २ ॥
भ्रातर्लक्ष्मण भोगीन्द्र श्रीरामप्रियकारक ।
यतीन्द्र जगदाराम पराक्षर चिदाकृते ॥ ३ ॥
सर्वं जानासि तत्त्वं त्वं सीतारामचन्द्रयोः ।
यथा तथा स्वरूपं यदेकधानेकधा स्फुरत् ॥ ४ ॥
भूमेः सुताभवत्सीता हेमलांगलसीतया ।
कथं तस्यां निमिश्चक्रे पुत्रिप्रेमविवर्द्धनम् ॥ ५ ॥
राज्ञी सुनयना चापि कन्यारत्ने परोद्भवे ।
अन्यत्नयप्रेम प्रेयसी निमिभूपतेः ॥ ६ ॥
एतद्बीजं ममाचक्ष्व भ्रातरग्रजनेऽक्षर ।
कौतुकाविष्टचित्तस्य त्वद्भाषितसुधामनु ॥ ७ ॥
लक्ष्मण उवाच
शृणु भ्रातः प्रवक्ष्यामि प्रणयिन् भरत प्रभो ।
सावधानमना भूत्वा यथावदवधारय ॥ ८ ॥
सीतायाः समभूज्जन्म जनकस्य गृहे यथा ।
पूर्वं तु जनकस्यैव गेहेऽभूत्सा लक्ष्मीभिधा ॥ ९ ॥
प्रेयसी रामचन्द्रस्य स्फुरन्ती तडिदाकृतिः ।
देवी सुनयनागर्भंरत्नं मूर्तिमती रमा ॥ १० ॥
या पूर्वंक्षीरपाथोघेस्तनया विष्णुसगता ।
रुचेः ख्यात्यां च या जाता ततोऽन्येष्वपि जन्मसु ॥ ११ ॥
द्वारकायां रुक्मिणी या वैकुण्ठे च तथा रमा ।
अविनाभावसम्बन्धात्तेन सर्वत्र योगिनी ॥ १२ ॥
सा तु संजातमात्रैव जनकस्यालये पुरा ।
दिशः प्रकाशयामास दीधितिर्भास्वतो यथा ॥ १३ ॥
चन्द्रानना चकोराक्षी गण्डमण्डलभास्वरा ।
विशालभालसंशोभिभूरिभाग्यार्णवोपमा ॥ १४ ॥

• ७८ -

शरदिन्दोश्चन्द्रिकेव सुधास्नपितविग्रहा ।
चाम्पेयनिर्जयितनुः कल्पवल्लीव चेतना ॥ १५ ॥
सद्यः प्रसूतमात्रापि प्रभामण्डलमण्डिता ।
कुमुद्वतीनाथकोटिसुप्रकाशस्मितानना ॥ १६ ॥
सर्वाश्चर्यकरी साक्षात्कल्याणगुणभूषिता ।
तस्या मुखेन्दुं नेत्राभ्यां पिबन् जनकभूपतिः ॥ १७ ॥
योगानन्दाधिकं योगी परानन्दमवाप सः ।
तस्मिन्नेव क्षणे तत्र सुवर्णहलकर्षिते ॥ १८ ॥
यज्ञवेदीस्थले सद्यः प्रादुर्भूता वराङ्गना ।
त्रैलोक्यातीतलावण्या रूपमाहात्म्यमञ्जुला ॥ १९ ॥
यथोक्तकुसमुद्भासिरत्नसिंहासनस्थिता ।
सरिद्रूपसखोवृन्दस्तूयमानगुणोत्करा ॥ २० ॥
चामराभ्यां वीज्यमाना महासिंहासनोपरि ।
चन्द्रमण्डलसन्दोहसुवर्णच्छत्रशोभिता ॥ २१ ॥
स्वाकार

• ७९ -
  तां पूर्वोक्तप्रकारेण राजा समुपलभ्य तु ।
  अनिनाय गृहे स्वस्य महिष्यै तां समर्पयितुम् ॥ ३१ ॥
  ततः सम्पश्यतां तेषां देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
  मनुष्याणां मुनीनां च बभूवातीव कौतुकम् ॥ ३२ ॥
  पूर्वं जाता तु सा तस्यां सद्य एव व्यलीयत ।
  सा चासीदद्य संजाता शिशुरूपा मनोहरा ॥ ३३ ॥
  एतच्चरित्रमतुलं निरीक्ष्य जनको नृपः ।
  अतीव विस्मयाविष्टो बभूव सुमहामतिः ॥ ३४ ॥
  जनक उवाच
  किमिदं खलु संजातं दैवतं चरितं महत् ।
  उभे अपि परे दृष्टे रूपसारविभूषिते ॥ ३५ ॥
  अन्यूनानतिरिक्तश्रीसम्भावितवपुर्लते ।
  एका विवेश चैतस्यां साप्येषा समभूच्छिशुः ॥ ३६ ॥
  अहो अत्यद्भुतं दृष्ट्वा मनो मे विस्मयाकुलम् ।
  चिरं समाधिनाप्येनामहं ज्ञातुं न पारये ॥ ३७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे ऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
  एकोनत्रिंशोऽध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  एवं चिन्तयतस्तस्य मुनीन्द्रः समुपागतः ।
  शुकः सर्वार्थतत्त्वज्ञो वैयासकिरुदारधीः ॥ १ ॥
  तमपृच्छत्ततो राजा तद्देवचरितं स्मरन् ।
  प्रजातामनुजातायां लीनां तस्याश्च शैशवम् ।
  स्मारं स्मारं बभूवासौ विमूढ इव योगवित् ॥ २ ॥
  राजोवाच
  जाता मे परमा कन्या देवतात्मा कलानिधिः ।
  तस्याः प्रकाशमात्रेण निस्तमस्कमभूज्जगत् ॥ ३ ॥

?
Wait, look at the letters:
त - पो - र्थ्या - त्म... wait, look at line 22:
'त पो र्या त्म सा र वि त्' -> wait, is it 'तपोर्याथात्म्यसारवित्'?
Look closely at:
त (ta)
पो (po)
र् (repha)
या (yā)
था (thā)
त्म्य (tmya)
सा (sā)
र (ra)
वि (vi)
त् (t)
YES! Look at line 24: "याथात्म्यं"!
In line 22: "तपोर्याथात्म्यसारवित्"!
तपः + याथात्म्य + सारवित् = तपोर्याथात्म्यसारवित्!
"तपोर्याथात्म्यसारवित्" (he who knows the essence of the true nature of austerities)!
WOW, that matches the characters EXACTLY:
त - पो - र्या - था - त्म्य - सा - र - वि - त् !
Letter by letter:

1. त (ta)
2. पो (po)
3. र्या (ryā - with repha)
4. था (thā)
5. त्म्य (tmya)
6. सा (sā)
7. र (ra)
8. वि (vi)
9. त् (t)
   Total 9 letters: तपोर्या

• ८१ -

रामवैकुण्ठमुद्दिष्टं सीतावैकुण्ठमद्भुतम् ।
कालाक्षरातिगं मायागुणसंदोहदुर्गमम् ॥ १९ ॥
अप्राकृतं चिदाकारं प्रेमानन्दरसात्मकम् ।
नायिका तस्य स्थानस्य नाम्ना श्रीसहजेश्वरी ॥ २० ॥
वशीकृत्य निजैर्नित्यैः प्रेमानन्दमयैर्गुणैः ।
नित्यं स्वरमणं रामं रमते सा निरन्तरम् ॥ २१ ॥
यथा रामस्तथैवेयं तथा रामो यथा ह्यसौ ।
उभयोर्नैव भेदोऽस्ति विदुषां तत्त्वदर्शिनाम् ॥ २२ ॥
मुमुक्षूणां च मुक्तानां साधकानां परायणम् ।
युगलं नाम तद्ब्रह्म परात्परमुदाहृतम् ॥ २३ ॥
स भूमा पुरुषोऽस्यांशः किमुतान्ये सुरादयः ।
सर्वावतारमूलं तत्कालमायागुणातिगम् ॥ २४ ॥
अस्यैव कीर्तिताः सर्वे आविर्भावा अनेकधा ।
देवताः पितरश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ २५ ॥
[

• ८२ -
  अयं भेदः समुद्दिष्टो रूपद्वयविभावने ।
  प्रमोदविपने चैषा नित्यमेव हि क्रीडति ।
  श्रीराजिन्यां गोपवध्वां गोपाच्छ्रीनन्दनाभिधात् ॥ ३५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणोये
  सीताजन्मोत्सवे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
  त्रिंशोऽध्यायः
  जनक उवाच
  प्रमोदवनवैकुण्ठं यदुद्दिष्टं त्वया प्रभो ।
  तन्मे वद विशेषेण कीदृग्रूपं परं पदम् ॥ १ ॥
  श्रीशुक उवाच
  कथयामि तव प्राज्ञ निमिवंशविभूषण ।
  प्रमोदवनरूपं यद् रामवैकुण्ठमुच्यते ॥ २ ॥
  अतीत्य कालमायादीनक्षरानन्दमध्यगम् ।
  प्रेमानन्दमयं धाम नित्यस्थानं मनोहरम् ॥ ३ ॥
  चिदानन्दौ शवलितौ तदाकारसमर्पकौ ।
  अतः साकारमुद्दिष्टं रामवैकुण्ठमद्भुतम् ॥ ४ ॥
  सर्वर्तुसंफुल्ललसत्कुसुमामोदकाननम् ।
  आमोदमत्तभ्रमरराजीगुञ्जितमञ्जुलम् ॥ ५ ॥
  कल्पद्रुमसमानेकद्रुमवाटीमनोहरम् ।
  रत्नमाणिक्यसोपानवापिकाकूलशोभितम् ॥ ६ ॥
  मायादिदोषासम्बन्धि महाशीतलमारुतम् ।
  रसालमञ्जरीवृन्दपरागभरमेदुरम् ॥ ७ ॥
  नवपल्लवशोभाढ्यविटपारूढकोकिलम् ।
  हरिन्मणिमयाकाररामणीयकपत्रकम् ॥ ८ ॥
  मकरन्दामृतस्राविप्रसूनभरसंकुलैः ।
  सपल्लवोत्तुङ्गशाखावलम्बिबहुवल्लिभिः ॥ ९ ॥
  पीयूषपाकमधुरैः फलैरानम्रमूर्तिभिः ।
  वृक्षैर्बहुविधैश्छन्नं बहुकुञ्जमनोहरम् ॥ १० ॥

• ८३ -
  माधुरीवल्लरीछन्नतुङ्गभूरुहशोभितम् ।
  लतामन्दिरविश्रान्तनिकूजच्छुकसारिकम् ॥ ११ ॥
  नृत्यन्मयूरनिवहं तापिच्छतरुशोभितम् ।
  लवंगलतिकाच्छन्नकुञ्जव्यापिमहीरुहम् ॥ १२ ॥
  कचित्कनकपत्राढ्यैः कचिन्नीलदलान्वितैः ।
  कचित्कचिच्च सिन्दूररागरञ्जितपत्रकैः ॥ १३ ॥
  कचिन्नीलदलैः कापि यावकोद्भासिपत्रकैः ।
  कचिद्विचित्रपत्रैश्च भूरुहैः परिशोभितम् ॥ १४ ॥
  वसन्तचित्रकारेण चित्रशालीकृतं यथा ।
  अनेकरत्नकुलाभिः सरसोभिर्विराजितम् ॥ १५ ॥
  फुल्लत्कमलिनीवृन्दजुष्टानेकसरोजलम् ।
  कमलोत्पलसंसर्गिसौरभाञ्चितमारुतम् ॥ १६ ॥
  अनेकवनसंशोभिरामकेलीरसास्पदम् ।
  प्रमोदमानलोकाढ्यं प्रमोदवनमुत्तमम् ॥ १७ ॥
  उज्जागरं प्रभाभोरेः सूर्येन्दुकोटिभासुरम् ।
  यत्र सौगन्धिको नाम पर्वतः सुमहोन्नतः ॥ १८ ॥
  सुगन्धजलसस्रावनिर्झरान्वितकन्दरः ।
  सुगन्धभूरुहवृतः सुगन्धलतिकाञ्चितः ॥ १९ ॥
  सुगन्धधातुप्रसवः सुगन्धरजसाञ्चितः ।
  सुगन्धपाषाणतलनिषादिविहगव्रजः ॥ २० ॥
  यत्र चोद्भाति सततं नाम्ना रत्नगिरिर्गिरिः ।
  मणिमाणक्यरत्नौघमयूखगणसंवृतः ॥ २१ ॥
  शिखरैर्गगनस्पृग्भिर्व्याप्नुवन् सकला दिशः ।
  अधित्यकावनतरुनिषादिपिकनादितः ॥ २२ ॥
  श्रीरामकेलीभवनकन्दरशतशोभितः ।
  उपत्यकाशिलावेदिनिषण्णहरिणीकुलः ॥ २३ ॥
  सदावर्तितरोमन्थमत्तशंवरशोभितः ।
  भाभिर

• ८४ -
  विचित्रितजला नित्य सुगन्धिततरंगवाट् ।
  राजहंसकुलच्छन्ना कलहंसकलकणा ॥ २७ ॥
  मत्तकारणडवकुलचक्रवाकचयान्विता ।
  शीतलाम्भःसुधासारा शीतलानिलसंगिनी ॥ २८ ॥
  पाविनी सर्वलोकानां गङ्गातोऽप्यधिका गुणैः ।
  वसिष्ठमुनिसंसेव्या वासिष्ठीति श्रुता भुवि ॥ २९ ॥
  रामगङ्गा चमत्कारिनीरा प्रेमस्वरूपिणी ।
  तमसाकलिता नित्यं द्विर्वहा द्विप्रवाहिका ॥ ३० ॥
  पावयन्ती नाममात्रात्सहस्रयोजनोपरि ।
  तरंगसंसर्गिमरुत्पूतजानपदावलिः ॥ ३१ ॥
  यत्र चोत्सवदं नित्यं विशालं कामिकावनम् ।
  संदीपनं नाम वनं यस्यान्तः सुमनोहरम् ॥ ३२ ॥
  सर्वर्तुद्रुमशोभाढ्यं नानाघोषमनोहरम् ।
  मन्थानशब्दमधुरप्रभूताभीरपल्लिकम् ॥ ३३ ॥
  यत्र गावो दीर्घशृङ्गाश्चन्द्रवर्णा मनोहराः ।
  ऊधोभारनताः साक्षात्कामधेनव उद्धुराः ॥ ३४ ॥
  यासां खुररजोभारैर्भूषिता व्रजमेदिनी ।
  क्रीडनार्हा रमेशस्य सुखिताभीरवासभूः ॥ ३५ ॥
  यत्र श्रीसुखितग्रामः सदा लक्ष्मीनिवासभूः ।
  श्रीनन्दनमहागोपप्रासादवरसुन्दरः ॥ ३६ ॥
  श्रीराजिन्या च तत्पत्न्या साक्षादभिनवश्रिया ।
  मात्रा श्रीसहजेशान्या शोभमानो दिवानिशम् ॥ ३७ ॥
  कूर्द्दद्वत्सतरव्रातः कूर्द्दद्वत्सतरीयुतः ।
  नन्दीश्वरसमानेकमहावृषभशोभितः ॥ ३८ ॥
  यत्र क्रीडापरो रामो लक्ष्मणेन सदा हरिः ।
  सच्चिदानन्दरूपोऽसौ परब्रह्मरसाकृतिः ॥ ३९ ॥
  विश्वामित्रनिदेशेन चारयन् गा वने वने ।
  आभीरकन्यकाचक्रचन्द्रचारुचकोरदृक् ॥ ४० ॥
  नित्यलीलारसानन्दी नित्यरासरसोत्कटः ।
  शारदैश्चैव वासन्तैर्विहारैर्विहरन् सदा ॥ ४१ ॥
  महाश्रीसहजानन्दारतिकेलीपरायणः ।
  कोटिकल्पावसानेऽपि अविश्रान्तमहारतिः ॥ ४२ ॥

• ८५ -
  सहजानन्दिनी यत्र क्रीडति स्ववनेऽनिशम् ।
  युक्ता नर्मसखीवृन्दै श्रीनन्दन सुनन्दिनी ॥ ४३ ॥
  माङ्गल्याभाग्यविभवौ यत्र दिव्यकिशोरकौ ।
  तावेव नित्यं रेमाते रमणैः प्राकृतैरिव ॥ ३४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
  ❖
  एकत्रिंशोऽध्यायः
  जनक उवाच
  अथाख्याहि मम ब्रह्मन् सरय्वाः सम्भवं शुभम् ।
  कथमेषा समुत्पन्ना केनचेति वद प्रभो ॥ १ ॥
  कथं विलोचनजला नामास्याः प्रवदन्ति च ।
  किं स्वरूपेयमुद्दिष्टा सरयूः सरितां वरा ॥ २ ॥
  श्रीशुक उवाच
  पुरा भूम्नः पुरुषस्याग्रतोऽभूल्लोकालोकात्परतऽ संस्थितस्य ।
  जिज्ञासूनां ब्रह्मविदां मुनीनां तत्त्वार्थस्यागोचरत्वात्प्रवादः ॥ ३ ॥
  कर्मेति केऽपि जगदुःखलु कालमन्ये ।
  केऽपि स्वभावमपि कोऽपि तथैव दैवम् ।
  केऽप्यक्षरं प्रकृतिपूरुषभेदभिन्नं केऽप्यूचुरद्भुतचरित्रकरी तदिच्छाम् ॥ ४ ॥
  केचिन्नायणं पूर्णमूचुः सत्त्वैकविग्रहम् ।
  परे शिवं शंकराख्यं केचिदन्ये स्वयंभुवम् ॥ ५ ॥
  अपरे तद्रूपमय सर्वोपादानरूपिणम् ।
  महापुरुषमभ्यूचुर्वेदतात्पर्यगोचरम् ॥ ६ ॥
  आचख्युः केऽपि वेदार्थं संक्षेपव्यासयोगतः ।
  इत्थं तेषां प्रवादेषु जायमानेषु संसदि ॥ ७ ॥
  सनत्कुमारो भगवानाजगाम महामुनिः ।
  बालवेषधरो योगी सर्ववेदार्थसारवित् ।
  तमूचुर्मुनयः सर्वे संदिहानाः परस्परम् ॥ ८ ॥

• ८६ -
  ऋषय ऊचु
  ब्रह्मणो मानसाः पुत्रास्तेषां त्वं प्रवरो मतः ।
  तपसा विद्यया चैव शीलेन च मनीषया ॥ ९॥
  ज्ञानेन कर्मणा चैव भक्त्या च श्रद्धया तथा।
  बालोऽपि बहुकल्पज्ञस्त्वमनूचानपुङ्गवः ॥ १० ॥
  आम्नायसकलोपेतः करामलकवत्स्फुटः ।
  तत्र त्वया किं निर्णीतं समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥
  वदैकं दैवतं लोके यत्र वेदः प्रवर्तकः ।
  नृणां मुनीनां देवानां वरेण्यानां विशेषतः ॥ १२ ॥
  किमेकं सेवनीयं च जप्यं स्मर्त्तव्यमेव च ।
  सिद्धान्तितं यद्भवता तन्नो ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १३ ॥
  इति तेषां मुनीन्द्राणां श्रुत्वा सुविमलं वचः ।
  सनत्कुमारो भगवान् प्रत्युवाच मुदान्वितः ॥ १४ ॥
  श्रीसनत्कुमार उवाच
  साधु पृष्टं महाभागा मुनयो लोकमङ्गलाः ।
  यतो वितत आम्नाये ज्ञातुमेतन्न शक्यते ॥ १५ ॥
  यदेकं परमं सारं तद्भो वक्ष्ये यथामति ।
  रामेति द्व्यक्षरो मन्त्रः सर्वकल्याणदायकः ॥ १६ ॥
  वेदानां सारभूतोऽसौ स्वात्मचैतन्यदीपकः ।
  उद्गीथः सर्ववेदानां सर्वोपनिषदां निधिः ॥ १७ ॥
  दहनः सर्वपापानां पावकार्चिर्यथैधसाम् ।
  पावनः सर्वतीर्थानां भावनः शुभकर्मणाम् ॥ १८ ॥
  दूषणो दुरदृष्टानां भूषणो जनचेतसाम् ।
  जननः श्रुतिसौख्यानां मोक्षाणां च प्रदायकः ॥ १९ ॥
  वरेण्य सर्वधर्माणां रामनामानुकीर्तनम् ।
  कोट्यश्वमेधफलदं सद्यः प्रत्ययदायकम् ॥ २० ॥
  आसुरैः पाप्मभिः कामक्रोधाद्यैरुपतापिते ।
  सतां चित्ते रामनाम सर्वशान्त्यै सुधोपमम् ॥ २१ ॥
  एतत्सारं विनिर्दिष्टं वैदिकीनां गिरा मयि ।
  स्वाद्यं हृद्यं च रस्यं च गेयं पेयं च साधुभिः ।
  मायामोहमदादीनां शमनं समनन्तरम् ॥ २२ ॥