अष्टाध्यायी सूत्रपाठ (महर्षि पाणिनि - पदच्छेद एवं यतिबोध सहित सम्पूर्ण ८ अध्याय)
Ashtadhyayi Sutrapatha of Maharshi Panini
महर्षि पाणिनि द्वारा
२. द्वितीयोऽध्यायः (समास, कारक एवं सुप्-विधि पाद १-४)
तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः २१
९१ अग्नौ चेः। | ११८ लट् स्मे।
९२ कर्मण्यगन्याख्यायाम्। | ११९ अपरोक्षे च।
९३ कर्मणीनि विक्रियः। | १२० ननौ पृष्टप्रतिवचने।
९४ दृशेः क्वनिप्। | १२१ नन्वोर्विभाषा।
९५ राजनि युधिकृञः। | १२२ पुरि लुङ् चास्मे।
९६ सहे च। | १२३ वर्तमाने लट्।
९७ सप्तम्यां जनेर्डः। | १२४ लटः शतृशानचावप्रथमा-
९८ पञ्चम्यांजातौ। | समानाधिकरणे।
९९ उपसर्गे च सञ्ज्ञायाम्। | १२५ सम्बोधने च।
१०० अनौ कर्मणि। | १२६ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः।
१०१ अन्येष्वपि दृश्यते। | १२७ तौ सत्।
१०२ निष्ठा। | १२८ पूङ्यजोः शानन्।
१०३ सुयजोङ्ग्वनिप्। | १२९ ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु
१०४ जीर्यतेरतृन्। | चानश्।
१०५ छन्दसि लिट्। | १३० इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि।
१०६ लिटः कानज्वा। | १३१ द्विषोऽमित्रे।
१०७ क्वसुश्च। | १३२ सुञो यज्ञसंयोगे।
१०८ भाषायां सदवसश्रुवः। | १३३ अर्हः प्रशंसायाम्।
१०९ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च। | १३४ आ क्वेस्तच्छीलतद्धर्म-
११० लुङ्। | तत्साधुकारिषु।
१११ अनद्यतने लङ्। | १३५ तृन्।
११२ अभिज्ञावचने लृट्। | १३६ अलङ्कृञ्निराकृञ्प्रजनोत्-
११३ न यदि। | पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रप-
११४ विभाषा साकाङ्क्षे। | वृतुवृधुसहचर इष्णुच्।
११५ परोक्षे लिट्। | १३७ णेश्छन्दसि।
११६ हशश्वतोलङ् च। | १३८ भुवश्च।
११७ प्रश्ने चासन्नकाले। | १३९ ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः।
२२ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
१४० त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः।
१४१ शमित्यष्टाभ्यो घिनुण्।
१४२ सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यस-
परिमृसंमृजपरिदेविसञ्ज्वर-
परिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह-
परिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजा-
क्रीडविविचत्यजरजभजाति-
चरापचरामुषाभ्यामहन्श्व।
१४३ वौ कषलसकत्थस्रम्भः।
१४४ अपे च लषः।
१४५ प्रे लपसृद्रुमथवदवसः।
१४६ निन्दहिंसक्लिषखादविनाश-
परिक्षिपपरिरटपरिवादि-
व्याभाषासूयो वुञ्।
१४७ देविऋशोश्चोपसर्गे।
१४८ चलनशब्दार्थादकर्मकाद्
युच्।
१४९ अनुदात्तेतश्च हलादेः।
१५० जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृगृधि-
ज्वलशुचलषपतपदः।
१५१ क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च।
१५२ न यः।
१५३ सूददीपदीक्षश्च।
१५४ लषपतपदस्थाभूवृषहनकम-
गमशॄभ्य उकञ्।
१५५ जल्पभिक्षुकुट्टलुण्टवृङः
षाकन्।
१५६ प्रजोरिनिः।
१५७ जिदृक्षिविश्रीण्वमाव्यथाभ्यम-
परिभूप्रसूभ्यश्च।
१५८ स्पृहगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्रा-
श्रद्धाभ्य आलुच्।
१५९ दाधेट्शिसदसो रुः।
१६० सृघस्यदः क्मरच्।
१६१ भञ्जभासमिदो घुरच्।
१६२ विदिभिदिच्छिदेः कुरच्।
१६३ इण्नशिजिसर्तिभ्यः क्वरप्।
१६४ गत्वरश्च।
१६५ जागरूकः।
१६६ यजजपदशां यङः।
१६७ नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंस-
दीपो रः।
१६८ सनाशंसभिक्ष उः।
१६९ विन्दुरिच्छुः।
१७० क्याच्छन्दसि।
१७१ आदृगमहनजनः किकिनौ
लिट् च।
१७२ स्वपितृषोर्नजिङ्।
१७३ शृवन्द्योरारुः।
१७४ भियः क्रुक्लुकनौ।
१७५ स्थेशभासपिसकसो वरच्।
१७६ यश्च यङः।
१७७ भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जिपृजु-
ग्रावस्तुवः क्विप्।
तृतीयाध्याये तृतीयः पादः २३
[वामस्तम्भः]
१७८ अन्येभ्योऽपि दृश्यते।
१७९ भुवः सञ्ज्ञान्तरयोः।
१८० विप्रसम्भ्यो ड्वसञ्ज्ञायाम्।
१८१ धः कर्मणि ष्ट्रन्।
१८२ दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिच-
मिहपतदशनहः करणे।
१८३ हलसूकरयोः पुवः।
१८४ अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः।
१८५ पुवः सञ्ज्ञायाम्।
१८६ कर्तरि चर्षिदेवतयोः।
१८७ जीतः क्तः।
१८८ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च।
--०--
तृतीयः पादः
१ उणादयो बहुलम्।
२ भूतेऽपि दृश्यन्ते।
३ भविष्यति गम्यादयः।
४ यावत्पुरानिपातयोर्लट्।
५ विभाषा कदाकर्ह्योः।
६ किंवृत्ते लिप्सायाम्।
७ लिप्स्यमानसिद्धौ च।
८ लोडर्थलक्षणे च।
९ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके।
१० तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां
क्रियार्थायाम्।
११ भाववचनाश्च।
१२ अणकर्मणि च।
[दक्षिणस्तम्भः]
१३ लृट् शेषे च।
१४ लुटः सद् वा।
१५ अनद्यतने लुट्।
१६ पदरुजविशस्पृशो घञ्।
१७ सृ स्थिरे।
१८ भावे।
१९ अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम्।
२० परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः।
२१ इङश्च।
२२ उपसर्गे रुवः।
२३ समि युद्रुदुवः।
२४ श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे।
२५ वौ क्षुश्रुवः।
२६ अवोदोर्नियः।
२७ प्रे द्रुस्तुस्रुवः।
२८ निर्भयोः पूल्बोः।
२९ उन्योर्ग्रः।
३० कृ धान्ये।
३१ यज्ञे समि स्तुवः।
३२ प्रे स्त्रोऽयज्ञे।
३३ प्रथने वावशब्दे।
३४ छन्दोनाम्नि च।
३५ उदि ग्रहः।
३६ समि मुष्टौ।
३७ परिन्योर्णीणोद्यूताभ्रेषयोः।
३८ परावनुपात्यय इणः।
३९ व्युपयोः शेतेः पर्याये।
२४ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
४० हस्तादाने चेरस्तेये। | ६६ नित्यं पणः परिमाणे।
४१ निवासचितिशरीरोप- | ६७ मदोऽनुपसर्गे।
समाधानेष्वादेश्च कः। | ६८ प्रमदसम्मद्यौ हर्षे।
४२ सङ्घे चानोत्तराधर्ये। | ६९ समुदोरजः पशुषु।
४३ कर्मव्यतिहारे णच्स्त्रियाम्। | ७० अक्षेषु ग्लहः।
४४ अभिविधौ भाव इनुण्। | ७१ प्रजने सर्तेः।
४५ आक्रोशेड्वन्योर्ग्रहः। | ७२ ह्वः सम्प्रसारणं च
४६ प्रे लिप्सायाम्। | न्यभ्युपविषु।
४७ परौ यज्ञे। | ७३ आङि युद्धे।
४८ नौ वृ धान्ये। | ७४ निपानमाहावः।
४९ उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः। | ७५ भावेऽनुपसर्गस्य।
५० विभाषाङि रुप्लुवोः। | ७६ हनश्च वधः।
५१ अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे। | ७७ मूर्तौ घनः।
५२ प्रे वणिजाम्। | ७८ अन्तर्घनो देशे।
५३ रश्मौ च। | ७९ अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च।
५४ वृणोतेराच्छादने। | ८० उद्घनोऽत्याधानम्।
५५ परौ भुवोऽवज्ञाने। | ८१ अपघनोऽङ्गम्।
५६ एरच्। | ८२ करणेऽयोविद्रुषु।
५७ ऋदोरप्। | ८३ स्तम्बे क च।
५८ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च। | ८४ परौ घः।
५९ उपसर्गेऽदः। | ८५ उपघ्न आश्रये।
६० नौ ण च। | ८६ सङ्घोद्घौ गणप्रशंसयोः।
६१ व्यधजपोरनुपसर्गे। | ८७ निघो निमित्तम्।
६२ स्वनहसोर्वा। | ८८ द्वितः क्त्रिः।
६३ यमः समुपनिविषु च। | ८९ ट्वितोऽथुच्।
६४ नौ गदनदपठस्वनः। | ९० यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो
६५ क्वणो वीणायां च। | नङ्।
तृतीयाध्याये तृतीयः पादः २५
९१ स्वपो नन्। ११५ ल्युट् च।
९२ उपसर्गे घोः किः। ११६ कर्मणि च येन संस्पर्शात्
९३ कर्मण्यधिकरणे च। कर्तुः शरीरसुखम्।
९४ स्त्रियां क्तिन्। ११७ करणाधिकरणयोश्च।
९५ स्थागापापचो भावे। ११८ पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रायेण।
९६ मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा ११९ गोचरसञ्चरवहाव्रजव्यजा-
उदात्तः। पण्निगमाश्च।
९७ ऊतियूतिजूतिसातिहेति- १२० अवे तृस्त्रोर्घञ्।
कीर्तयश्च। १२१ हलश्च।
९८ व्रजयजोर्भावे क्यप्। १२२ अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च।
९९ सञ्ज्ञायां समजनिषदनिपत- १२३ उदङ्कोऽनुदके।
मनविदषुञ्शीङ्भृञिणः। १२४ जालमानायः।
१०० कृञः श च। १२५ खनो घ च।
१०१ इच्छा। १२६ ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु
१०२ अ प्रत्ययात्। खल्।
१०३ गुरोश्च हलः। १२७ कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः।
१०४ षिद्भिदादिभ्योऽङ्। १२८ आतो युच्।
१०५ चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च। १२९ छन्दसि गत्यर्थेभ्यः।
१०६ आतश्चोपसर्गे। १३० अन्येभ्योऽपि दृश्यते।
१०७ ण्यासश्रन्थो युच्। १३१ वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्
१०८ रोगाख्यायां ण्वुल्बहुलम्। वा।
१०९ सञ्ज्ञायाम्। १३२ आशंसायां भूतवच्च।
११० विभाषाख्यान- १३३ क्षिप्रवचने लृट्।
परिप्रश्नयोरिञ्च्। १३४ आशंसावचने लिङ्।
१११ पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्। १३५ नानद्यतनवत्क्रियाप्रबन्ध-
११२ आक्रोशे नञ्यनिः। सामीप्ययोः।
११३ कृत्यल्युटो बहुलम्।
११४ नपुंसके भावे क्तः।
२६ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
१३६ भविष्यति मर्यादावचनेऽ-
वरस्मिन्।
१३७ कालविभागे चानहो-
रात्राणाम्।
१३८ परस्मिन्विभाषा।
१३९ लिङ्निमित्ते लृङ्
क्रियातिपत्तौ।
१४० भूते च।
१४१ वोताप्योः।
१४२ गर्हायां लडपिजात्वोः।
१४३ विभाषा कथमि लिङ् च।
१४४ किंवृत्ते लिङ्लुटौ।
१४५ अनवक्लृप्त्यमर्षयोर्किं-
वृत्तेऽपि।
१४६ किंकिलास्त्यर्थेषु लृट्।
१४७ जातुयदोलिङ्।
१४८ यच्चयत्रयोः।
१४९ गर्हायां च।
१५० चित्रीकरणे च।
१५१ शेषे लड्यदौ।
१५२ उताप्योः समर्थयोर्लिङ्।
१५३ कामप्रवेदनेऽकच्चिति।
१५४ सम्भावनेऽलमिति
चेत्सिद्धाप्रयोगे।
१५५ विभाषा धातौ सम्भावन-
वचनेऽयदि।
१५६ हेतुहेतुमतोर्लिङ्।
१५७ इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ।
१५८ समानकर्तृकेषु तुमुन्।
१५९ लिङ् च।
१६० इच्छार्थेभ्यो विभाषा
वर्तमाने।
१६१ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्ट-
सम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्।
१६२ लोट् च।
१६३ प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च।
१६४ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके।
१६५ स्मे लोट्।
१६६ अधीष्टे च।
१६७ कालसमयवेलासु तुमुन्।
१६८ लिङ् यदि।
१६९ अर्हे कृत्यतृचश्च।
१७० आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः।
१७१ कृत्याश्च।
१७२ शकि लिङ् च।
१७३ आशिषि लिङ्लोटौ।
१७४ क्तिक्क्तौ च सञ्ज्ञायाम्।
१७५ माङि लुङ्।
१७६ स्मोत्तरे लङ् च।
--०--
चतुर्थः पादः
१ धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः।
२ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो
हिस्वौ वा च तध्वमोः।
३ समुच्चयेऽन्यतरस्याम्।
४ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्।
तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः २७
५ समुच्चये सामान्यवचनस्य। २७ अन्यथैवंकथमित्थंसु
६ छन्दसि लुङ्लङ्लिटः। सिद्धाप्रयोगश्चेत्।
७ लिङर्थे लेट्। २८ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने।
८ उपसंवादाशङ्कयोश्च। २९ कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये।
९ तुमर्थे सेसेनसेऽसेन्क्से- ३० यावति विन्दजीवोः।
कसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यन्- ३१ चर्मोदरयोः पूरेः।
शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ्तवेनः। ३२ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्व-
१० प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै। तरस्याम्।
११ दृशे विख्ये च। ३३ चेले क्नोपेः।
१२ शकि णमुल्कमुलौ। ३४ निमूलसमूलयोः कषः।
१३ ईश्वरे तोसुन्कसुनौ। ३५ शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः।
१४ कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः। ३६ समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः।
१५ अवचक्षे च। ३७ करणे हनः।
१६ भावलक्षणे स्थेण्वृञ्वदिचरि- ३८ स्नेहने पिषः।
हुतमिजनिभ्यस्तोसन्। ३९ हस्ते वर्तिग्रहोः।
१७ सृपितृदोः कसुन्। ४० स्वे पुषः।
१८ अलङ्खल्वोः प्रतिषेधयोः ४१ अधिकरणे बन्धः।
प्राचां क्त्वा। ४२ सञ्ज्ञायाम्।
१९ उदीचां माङो व्यतीहारे। ४३ कर्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः।
२० परावरयोगे च। ४४ ऊर्ध्वे शुषिपूर्वेः।
२१ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले। ४५ उपमाने कर्मणि च।
२२ आभीक्ष्ण्ये णमुल्च। ४६ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः।
२३ न यद्यनाकाङ्क्षे। ४७ उपदंशस्तृतीयायाम्।
२४ विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु। ४८ हिंसार्थानां च समान-
२५ कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ्। कर्मकाणाम्।
२६ स्वादुमि णमुल्। ४९ सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः।
५० समासत्तौ।
२८ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
[ वामस्तम्भः ]
५१ प्रमाणे च।
५२ अपादाने परीप्सायाम्।
५३ द्वितीयायां च।
५४ स्वाङ्गेऽध्रुवे।
५५ परिक्लिश्यमाने च।
५६ विशिपदिस्कन्दां व्याप्यमाना-
सेव्यमानयोः।
५७ अस्यतितृषोः क्रियान्तरे
कालेषु।
५८ नाम्यादिशिग्रहोः।
५९ अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने
कृञः क्त्वाणमुलौ।
६० तिर्यच्यपवर्गे।
६१ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः।
६२ नाधार्थप्रत्यये च्यर्थे।
६३ तूष्णीमि भुवः।
६४ अन्वच्यानुलोम्ये।
६५ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रम-
सहाहार्त्स्यर्थेषु तुमुन्।
६६ पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु।
६७ कर्तरि कृत्।
६८ भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीय-
जन्याप्लाव्यापात्या वा।
६९ लः कर्मणि च भावे
चाकर्मकेभ्यः।
७० तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः।
७१ आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च।
[ दक्षिणस्तम्भः ]
७२ गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थास-
वसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च।
७३ दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने।
७४ भीमादयोऽपादाने।
७५ ताभ्यामन्यत्रोणादयः।
७६ क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगति-
प्रत्यवसानार्थेभ्यः।
७७ लस्य।
७८ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्-
ताताञ्झथासाथान्ध्वमिड्वहि-
महिङ्।
७९ टित आत्मनेपदानां टेरे।
८० थासः से।
८१ लिटस्तझयोरेशिरेच्।
८२ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुस-
णल्वमाः।
८३ विदो लटो वा।
८४ ब्रुवः पञ्चानामादित आहो
ब्रुवः।
८५ लोटो लङ्खत्।
८६ एरुः।
८७ सेर्ह्यपिच्च।
८८ वा छन्दसि।
८९ मेर्निः।
९० आमेतः।
९१ सवाभ्यां वामौ।
९२ आडुत्तमस्य पिच्च।
चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः २९
९३ एत ऐ। १०५ झस्य रन्।
९४ लेटोऽडाटौ। १०६ इतोऽत्।
९५ आत ऐ। १०७ सुट् तिथ्योः।
९६ वैतोऽन्यत्र। १०८ झेर्जुस्।
९७ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु। १०९ सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च।
९८ स उत्तमस्य। ११० आतः।
९९ नित्यं ङितः। १११ लङः शाकटायनस्यैव।
१०० इतश्च। ११२ द्विषश्च।
१०१ तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः। ११३ तिङ्शित्सार्वधातुकम्।
१०२ लिङः सीयुट्। ११४ आर्धधातुकं शेषः।
१०३ यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ११५ लिट् च।
ङिच्च। ११६ लिङाशिषि।
१०४ किदाशिषि। ११७ छन्दस्युभयथा।
चतुर्थोऽध्यायः
प्रथमः पादः ८ पादोऽन्यतरस्याम्।
१ ङ्याप्प्रातिपदिकात्। ९ टाबृचि।
२ स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्- १० न षट्स्वस्रादिभ्यः।
ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्- ११ मनः।
ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्। १२ अनो बहुव्रीहेः।
३ स्त्रियाम्। १३ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्।
४ अजाद्यतष्टाप्। १४ अनुपसर्जनात्।
५ ऋन्नेभ्यो ङीप्। १५ टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्-
६ उगितश्च। तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः।
७ वनो र च। १६ यञश्च।
३० अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
(वामस्तम्भः / Left Column)
१७ प्राचां ष्फस्तद्धितः।
१८ सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः।
१९ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च।
२० वयसि प्रथमे।
२१ द्विगोः।
२२ अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्याभ्यो
न तद्धितलुकि।
२३ काण्डान्तात्क्षेत्रे।
२४ पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम्।
२५ बहुव्रीहेरूधसो ङीष्।
२६ सङ्ख्याव्ययादेर्डीप्।
२७ दामहायनान्ताच।
२८ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्।
२९ नित्यं सञ्ज्ञाछन्दसोः।
३० केवलमामकभागधेयपापापर-
समानार्यकृतसुमङ्गलभेषजाच्च।
३१ रात्रेश्चाजसौ।
३२ अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्।
३३ पत्युर्नो यज्ञसंयोगे।
३४ विभाषा सपूर्वस्य।
३५ नित्यं सपत्न्यादिषु।
३६ पूतक्रतोरै च।
३७ वृषाकप्यग्निकुसित-
कुसीदानामुदात्तः।
३८ मनोरौ वा।
३९ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः।
४० अन्यतो ङीष्।
(दक्षिणस्तम्भः / Right Column)
४१ षिद्गौरादिभ्यश्च।
४२ जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनाग-
कालनीलकुशकामुककबराद्
वृत्त्यमत्रावपनाकृत्रिमाश्राणा-
स्थौल्यवर्णानाच्छादनायो-
विकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु।
४३ शोणात्प्राचाम्।
४४ वोतो गुणवचनात्।
४५ बह्वादिभ्यश्च।
४६ नित्यं छन्दसि।
४७ भुवश्च।
४८ पुंयोगादाख्यायाम्।
४९ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृड-
हिमारण्ययवयवनमातुला-
चार्याणामानुक्।
५० क्रीतात्करणपूर्वात्।
५१ क्तादल्पाख्यायाम्।
५२ बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात्।
५३ अस्वाङ्गपूर्वपदाद् वा।
५४ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनाद-
संयोगोपधात्।
५५ नासिकोदरौष्ठजङ्घादन्तकर्ण-
शृङ्गाच्च।
५६ न क्रोडादिबह्वचः।
५७ सह्नञ्विद्यमानपूर्वाच्च।
५८ नखमुखात्सञ्ज्ञायाम्।
५९ दीर्घजिह्वी चच्छन्दसि।
चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः ३१
६० दिक्पूर्वपदान्ङीप्। ८५ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तर-
६१ वाहः। पदान्ण्यः।
६२ सख्यशिश्वीति भाषायाम्। ८६ उत्सादिभ्योऽञ्।
६३ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्। ८७ स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ
६४ पाककर्णपर्णपुष्पफलमूल- भवनात्।
वालोत्तरपदाच्च। ८८ द्विगोर्लुगनपत्ये।
६५ इतो मनुष्यजातेः। ८९ गोत्रेऽलुगचि।
६६ ऊङुतः। ९० यूनि लुक्।
६७ बाह्वन्तात्संज्ञायाम्। ९१ फक्फिञोरन्यतरस्याम्।
६८ पङ्गोश्च। ९२ तस्यापत्यम्।
६९ ऊरूत्तरपदादौपम्ये। ९३ एको गोत्रे।
७० संहितशफलक्षणवामादेश्च। ९४ गोत्राद् यून्यस्त्रियाम्।
७१ कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि। ९५ अत इञ्।
७२ संज्ञायाम्। ९६ बाह्वादिभ्यश्च।
७३ शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन्। ९७ सुधातरकङ् च।
७४ यङश्चाप्। ९८ गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्स्फञ्।
७५ आवट्याच्च। ९९ नडादिभ्यः फक्।
७६ तद्धिताः। १०० हरितादिभ्योऽञः।
७७ यूनस्तिः। १०१ यञिञोश्च।
७८ अणिञोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः १०२ शरद्च्छुनकदर्भाद्
ष्यङ् गोत्रे। भृगुवत्साग्रायणेषु।
७९ गोत्रावयवात्। १०३ द्रोणपर्वतजीवन्तादन्य-
८० क्रौड्यादिभ्यश्च। तरस्याम्।
८१ दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रि- १०४ अनृष्यानन्तर्ये
काण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्। बिदादिभ्योऽञ्।
८२ समर्थानां प्रथमाद् वा। १०५ गर्गादिभ्यो यञ्।
८३ प्राग्दीव्यतोऽण्। १०६ मधुबभ्रवोर्ब्राह्मणकौशिकयोः।
८४ अश्वपत्यादिभ्यश्च। १०७ कपिबोधादाङ्गिरसे।
३२ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
१०८ वतण्डाच्च। | १३३ ढकि लोपः।
१०९ लुक्स्त्रियाम्। | १३४ मातृष्वसुश्च।
११० अश्वादिभ्यः फञ्। | १३५ चतुष्पाद्भ्यो ढञ्।
१११ भर्गात्त्रैगर्तें। | १३६ गृष्ट्यादिभ्यश्च।
११२ शिवादिभ्योऽण्। | १३७ राजश्वशुराद् यत्।
११३ अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस् | १३८ क्षत्राद् घः।
तन्नामिकाभ्यः। | १३९ कुलात्खः।
११४ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च। | १४० अपूर्वपदान्यतरस्यां
११५ मातुरुत्सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः। | यड्ढकञौ।
११६ कन्यायाः कनीन च। | १४१ महाकुलादञ्खञौ।
११७ विकर्णशुङ्गच्छगलाद् | १४२ दुष्कुलाड् ढक्।
वत्सभरद्वाजात्रिषु। | १४३ स्वसुश्छः।
११८ पीलाया वा। | १४४ भ्रातुर्व्यच्च।
११९ ढक्च मण्डूकात्। | १४५ व्यन्सपत्ने।
१२० स्त्रीभ्यो ढक्। | १४६ रेवत्यादिभ्यष्ठक्।
१२१ द्व्यचः। | १४७ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च।
१२२ इतश्चानिञः। | १४८ वृद्धाद् ढक्सौवीरेषु
१२३ शुभ्रादिभ्यश्च। | बहुलम्।
१२४ विकर्णकुषीतकात्काश्यपे। | १४९ फेश्छ च।
१२५ भ्रुवो वुक्च। | १५० फाण्टाहृतिमताभ्यां
१२६ कल्याण्यादीनामिनङ्। | णफिञौ।
१२७ कुलटाया वा। | १५१ कुर्वादिभ्यो ण्यः।
१२८ चटकाया ऐरक्। | १५२ सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च।
१२९ गोधाया ढ्रक्। | १५३ उदीचामिञ्।
१३० आरगुदीचाम्। | १५४ तिकादिभ्यः फिञ्।
१३१ क्षुद्राभ्यो वा। | १५५ कौसल्यकार्मार्याभ्यां च।
१३२ पितृष्वसुश्छण्। | १५६ अणो द्व्यचः।
| १५७ उदीचां वृद्धादगोत्रात्।