अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari Markdown:

७७८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १३ सू० ४३
स्थानानि । अयं लोकः परलोकः स्वप्न इति त्रयं जीवसमानतया अनुभवति । तत्र
स्वप्नस्य मिथ्यात्वाद् द्वयमेव । सुषुप्तं च चतुर्थम् । जीवस्य तु मोक्षोऽपि ।
तत्रास्मिँल्लोके जीवस्यानीशित्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । मोक्षे त्वैक्यम् । स्वप्नस्तु
भाष्यप्रकाशः ।
भगवत्क्रीडायामेतल्लोकपरलोकसंध्यसंप्रसादाख्यानि चत्वारि स्थानानि । तेष्वेतल्लोकादित्रयं
जीवसमानतयाऽनुभवति । समानः सन्नुभौ लोकौ संचरतीति श्रावणात् । न च त्रयाणां सत्त्वे
कथं द्वयोर्निर्देश इति शङ्क्यम् । तत्र तेषु स्थानेषु, स्वप्नस्य मिथ्यात्वात् सत्यं द्वयमेवेत्य-
भिप्रायेणोभयनिर्देशात् । सुषुप्तं च चतुर्थम् । स एष तस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वेति वक्ष्य-
माणाल्लिङ्गात् । जीवस्य तु मोक्षोऽपि पञ्चम इति शेषः । एषोऽस्य परमो लोक इति वक्ष्यमाण-
त्वात् । तत्र समानताया भेदतद्भावात् तं सर्वत्र वक्तुं विशेषमाहुः तत्रास्मिन्नित्यादि । तत्राद्येऽ-
नीशत्वाद् भेदः प्रत्यक्षसिद्धोऽतो नोक्तः । मोक्षे त्वैक्यमविभागे सत्यमेवप्रतीतिविषयत्व-
रश्मिः ।
गमनेऽन्तर्भावः कर्तुं शक्यते तथापि स्वतन्त्रेच्छमुनेः पर्यनुयोगानर्हत्वात् पञ्च कर्माणीति. मतं तेन
पत्ययनेऽन्येषामन्तर्भाव इति वचस्तत्र आस्ते इत्यादिप्रयोगस्थले पत्ययते इति प्रयोगापत्तेः ।
न च संयोगानुकूलव्यापारस्य चतुर्षु सत्त्वादिशपत्तिरिति वाच्यम् । पृथगर्थधातूनां प्रयोगात्
वैयाकरणमतेऽन्येषामपि धात्वर्थानां सत्त्वात् । सर्वो हि पूर्वमास्ते पश्चादिच्छति आगच्छति च
अवान्तरक्रियाणां तिसृष्वन्तर्भावो निरुक्त उपपादितः यथा यच्च व्रजितं व्रजिष्यमाणं च यच्च मध्ये
स्थितं शयितं भुक्तं तत्सर्वमेकीकृत्य वक्तारो भवन्ति व्रजति देवदत्त इति एवमास्ते इत्यादौ बोध्यम् ।
एवं प्रपञ्चे प्रपञ्चनिर्माणसमये स्वप्राप्त्यर्थं भक्तिमार्गनिरमासीत्तत्र क्रियामाह श्रुतिः कर्म कुरुते इति
अतो भाष्ये क्रियामात्रस्येति मात्रपदम् । तन्मूलत्वायेति आत्ममूलत्वाय । अयमर्थः । 'अत एव
च नित्यत्वम्' इति सूत्रे वेदस्य ब्रह्मतुल्यत्वमुक्तम् । तदर्थ धर्मरूपक्रियायाः ब्रह्मतुल्यत्वं तेनैव
ज्ञातव्यम् । 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः' इति जैमिनिसूत्रात् । 'धर्मो यस्यां मदात्मकः'
इति भगवद्वाक्याच्च ।
'कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते ।
सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते' ॥
इत्यादिभिः साधनप्रकरणे एकविंशाध्याये कर्महेतुकवादे निष्ठात्त्वाजनायोक्तम् । हेतुकाना माहत्म्य
'हेतुवादेव ह्यङ्गे ब्रह्मवादो न वाम्यकः' इति ब्रह्मवादो न वाम्य इति । अतः क्रियापि चतुष्पदा
ब्रह्मतुल्यत्वात् । ते चत्वारः पादाः आस्ते इलाद्युक्ताः तेष्ववान्तरक्रियासन्निवेशो ब्रह्मपादेषु
विश्वादिषु तत्तत्पदार्थसंनिवेशवत् । अत एव पञ्चरात्रे क्रियाज्ञानमित्युक्तम् 'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थ
एकमेवाविकल्पितम्' इति । उभाविति स समानः सन्नुभौ लोकौ संचरतीत्यत्र । श्रावणादिति 'द्वा
सुपर्णा सयुजा सखाया समाने वृक्षे परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योभिचाकशीति'
इत्यत्र सुपर्णेत्यादिना जीवे ब्रह्मानुकरणम् । 'ततो ह जातो भुवनस्य गोपा हिरण्मयः शकुनिर्ब्रह्मनाम'
इत्यत्र सुपर्णत्वात् । एतैर्धर्मैः समानः । तत्र स्वप्नस्येति भाष्यमवतारयन्ति स्म न चेति । द्वयोर्लो-
कयोः । स्वप्नस्येति स्वपिति स्वप्नः स्वप्नो नन् इति सूत्रेण नन् निष्पन्नू श्यै ङ्गीङ् स्वप्ने स्वप्नं सुप्तस्य
विज्ञानं करोति इति स्वप्नः विज्ञानस्य फलविषयत्वेन विज्ञानसाधनमायिकविषयं करोति उपादानतयेति ।
स्वप्नस्तु मायेति भाष्येण वक्ष्यते तस्य । सुषुप्तं चेति भाष्यम् । लिङ्गादिति संप्रसाद इत्यस्य
778

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७७९
माया । अतःपरं द्वयमवशिष्यते । तत्र श्रुत्यैव भेदः प्रतिपादितः ।
तत्र भगवतो जीवसाम्ये अन्तःकरणेन्द्रियधर्माः प्राप्नुवन्तीति तस्यानुकर-
णमाह ध्यायतीव लेलायतीवेति । बुद्धिसहितः स्वयमेव स्वप्नो भूत्वा जागरणा-
भाष्यप्रकाशः।
लक्षणमत्र, 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' इति श्रुत्यैव वक्ष्यतेऽत्रापि नोक्तः । स्वप्नस्तु माया ।
अत्रात्रापि नोक्तः । अतःपरं द्वयमवशिष्यते । सुषुप्तिः परलोकश्च । तत्र भेदः श्रुत्यैव । अयं
शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्त इति । अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इत्यनेन
प्रतिपादितः । तथा च मोक्षव्यतिरिक्तेषु सत्येषु सर्वेषु स्थानेषु भेदस्य सिद्धत्वात् तस्यैव जीवे
ब्रह्मतानिरासकतया विवक्षितार्थनियामकत्वमित्यभिप्रेत्याचार्यैः सुषुप्त्युत्क्रान्त्योरित्याहेत्यर्थः ।
एवं विशेषं बोधयित्वा इह लोके क्रीडाप्रकारमाहुः तत्रेत्यादि । तथा चेह लोकेऽनुकरणेन
क्रीडेत्यर्थः । इदं चावतारदशायामपि पुराणेषु तत्र सिद्धम् । चेरतुः प्राकृतौ यथेत्यादौ च ।
स्वप्ने क्रीडाप्रकारमाहुः बुद्धीत्यादि । अयं च, सधीः स्वप्नो भूत्वेत्यादेरर्थः । तथा च तत्र
रश्मिः।
लिङ्गात् संप्रसादः सुषुप्तिः । जीवस्येति तु भाष्यम् । एष मोक्षोऽस जीवस्य । सर्वत्र इति चवस्थासु ।
भेदाभेदवादसत्कृतस्य सत्त्वात् भाष्याभिप्रायमाहुः तत्राप्य इति । अत्रेति मोक्षे । 'अविभक्तं च
भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीतात्रयोदशाध्याये ब्रह्मनिरूपणे । तत्रापीति मोक्षेपि भेदो
नोक्तः । स्वप्न इति । इदमपि भाष्यम् । अतः परमिति भाष्यं द्वयमेतच्छङ्काकुर्वन्ति स्म सुषुप्तिरिति ।
तत्र श्रुत्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्र भेद इति । विवक्षितेति । जीवभेदेन ब्रह्मरूपार्थ-
नियामकत्वम् । अत्रोत्क्रान्तिः परलोको व्याकृतः । विशेषमिति जीवाद्भेदलक्षणं विशेषम् ।
अनुकरणेनेति । ननु जीवो ब्रह्मानुकरोति न तु ब्रह्म जीवमिति चेन्न । नात्रानुकूलधिकरणानुसारि
भाष्यं किं तु 'जीवमुख्यप्राणलिङ्गात्' इति सूत्रानुसारि तत्र प्रथमवर्णके जीवधर्माणां जीवद्वारा
भगवद्वृत्तिकतैव अन्तःकरणेन्द्रियधर्माणामनुकरणेनेत्यर्थात् 'सर्वैन्द्रियगुणाभासं सर्वैन्द्रियविवर्जितम्'
इति गीतान्न । पुराणेष्विति श्रीभागवतब्रह्मवैवर्तपद्मविष्णुपुराणेषु तत्र श्रीभागवते एकादशाध्याये
दशमस्कन्धे ।
'तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ ।
सप्रातराशौ तौ वत्सांश्चारयन्तौ विचेरतुः' ॥
इति वत्सपालकत्वादि जीवानुकरणम् । तत्र पुराणान्तरे श्रीरघुनाथजितः पुरुषोत्तमसहस्रनाम-
टीकायाम् ।
'सूर्यकोटिसमप्रभः । सुधाकोटिलास्यहेतुः कामधुक् कोटिकामदः ।
समुद्रकोटिगम्भीरस्तीर्थकोटिसमाह्वयः । सुमेरुकोटिनिष्कम्पः' ।
इति । एवमन्यत्र । चेरतुरिति इदं दशमस्यैकादशाध्यायेस्ति । आदिपदेन ।
'चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिणः ।
अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद्द्व्याघ्रसिंहयोः' ॥
इत्यस्य दशमद्वादशोकस्य संग्रहः । तथा चेश्वरो ध्यायतीव लेलायतीव । अयमिति सधीः
द्वे भूत्वेमं लोकमतिक्रामतीति श्रुतिः स ईश्वरः धिया सह स्वप्नः सुप्तविज्ञानं भूत्वा विश्वस्त्व माया
779

नुसंधानं न करोति । एवं जाग्रत्स्वापौ ब्रह्मणो लोकद्वयं जीवस्य स्थानत्रयमाह स
वा अयमिति कण्डिकाद्वयेन । स इति पूर्वप्रक्रान्तो जीवः । जीवस्य शरीरेन्द्रि-

भाष्यप्रकाशः।
मायारूपेण जागरणानानुसंधानरूपा जीववत् क्रीडेत्यर्थः । एवमुभयत्र भगवत्क्रीडामुक्त्वा, स
वा अयं पुरुष इति, तस्य वा एतस्य पुरुषस्येति कण्डिकाद्वयस्यार्थमाहुः जीवस्येत्यादि ।
पूर्वप्रक्रान्त इति । किंज्योतिरयं पुरुष इति प्रश्ने प्रक्रान्तो न तु, स समान इत्यत्रोक्तः ।
अयमितीदमा प्रत्यभिज्ञानात् । कण्डिकाद्वयसिद्धमर्थमाहुः जीवस्येत्यादि । दुःखदातृत्वं च
पाप्मपदान्ज्ञेयम् । तथा चैतद्बोधनेनानीश्वरत्वज्ञापनाथमेतत्कण्डिकाद्वयकथनमित्यर्थः । अत्र

रश्मिः।
'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानः' इति श्रुतेः 'संध्ये सृष्टिराह हि' इत्यत्र वक्ष्यन्ति । इमं लोक-
मिन्द्रियैर्विषयग्रहणं जाग्रदवस्थारूपमतिक्रामति तस्यानुसंधानं न करोति स्वतन्त्रत्वात् । अत्र सूत्रस्थ
विज्ञानं धीः 'बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी' इति वाक्यात् । तत्राप्य । भुङ् प्रासौ भ्वा. आ. से. इडभाव-
श्छान्दसः । अनिद्धात्वात्सर्व नास्य प्रयोगः इति चेद्भूसत्तायामित्यस्यैवास्तु । विज्ञानस्य सत्तां कृत्वा
इत्यर्थः । एतदाशयेनाहुः तथा चेति । जागरणस्याननुसंधानं यत्र स्वप्ने एतदुक्तिस्तु स्वप्नस्यैतन्मिथ्या-
त्वाद्भगवांस्तत्र पश्यतीति अक्रीडासाधनमिति जीवद्वारा पश्यतीति जीववत् क्रीडेत्यर्थः । स्वप्नसृष्टेः
मायोपादानकारणं ईश्वरः कर्तेति 'ऐन्द्रजालिकपक्षेपि तत्कर्तृत्वं नटे यथा' इति निबन्धात् । एवमिति
भाष्यार्थमुपनिबन्धुः एवमिति । उभयत्रेति जाग्रत्स्वप्नयोः । स्वापः शयनं स्वप्न इति यावत् ।
अज्ञानपात्रकरूपयोर् व्यज्यते स्वप्नस्थाने स्वापपददानेन भाष्ये 'स्वापः स्पर्शाज्ञतानिद्राशयनाज्ञानपात्रकः'
इति विश्वात् । लोकद्वयमिति भाष्ये जाग्रद्दर्शनं लोकृ दर्शने इति धातुपाठात् स्वापस्तु लोको
मायारूपमासात् । लोकृ भासेऽर्थविशेषे चेति । स वा अयमिति । स वा अयं पुरुषो जायमानः
शरीरमभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते स उत्क्रामन् म्रियमाणः पाप्मनो विजहातीति । तस्य वा
इति । तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं संध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानं
तस्मिन् संध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं चेति । जीवस्येत्यादीति । भाष्ये ।
ष्ठीयतेऽस्मिन् इति स्थानम् । प्रक्रान्त इति । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति प्रक्रान्तः ।
अयमिति । स वा अयमित्यत्रायमित्यादिः । न च स समान इत्यस्य प्रत्यभिज्ञानमिति शङ्क्यम् ।
तस्य ब्रह्ममात्रवाक्यत्वात् । पाप्मेति पाप्मपदाज्ज्ञेयमिति स्मार्तः प्रयोगः तेन 'स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यस्य
न प्राप्तिः 'झलां जशोन्ते' इत्यस्य सपादसप्ताध्यायीस्थत्वेन त्रिपादीस्थस्य स्तोः श्चुना श्चुरित्यस्याप्राप्तेः
'झलां जश् झशि' इत्यस्य त्रिपाद्यामपि स्तोः श्चुना श्चुः इत्यस्मात् परत्वेन तत्प्रति तस्यासिद्धत्वात् ।
तेन पाप्मपदान्ज्ञेयमित्यत्र स्तोः श्चुना श्चुरिति प्रापयित्वा झलां जश् झशीति प्रापणीयम् । इति तयोस्त्रि-
पादीस्थत्वेन 'झलां जशोन्ते' इति सूत्रं प्रससिद्ध्यत्वात् । एतस्य त्रिपादीस्थत्वे पूर्वत्वात् । त्रिपाद्यामपि
पूर्वं प्रति परस्याऽप्रसिद्धत्वात् । अनीशेति तत्रास्मिन् लोके जीवस्यानीशित्वं प्रत्यक्षसिद्धमिति
भाष्यात् । भाष्ये पूर्वप्रक्रान्त इति पाठे वर्गीगमः । अभिव्याप्यत्वेन वेदुत्पद्यत्वात् । दुःखदातृत्वं
तु पाप्मभिः 'पाप्मभिः संसृज्यते' इति श्रुतेरिति पाप्मपदाज्ज्ञेयमित्यनेन भाष्यप्रकाशेनोक्तम् ।
तत्र दुःखदातृत्वं कर्माद्युरोध्यात्मनः इति ज्ञेयम् । पाप्मानस्तु कर्माद्युरोध्याल्पेच्छया ब्रह्मात्मके
जगति सुखरूपी ईर्षाद्यसूक्तस्तदतिरिक्ताः तैर्दीर्घैः नश्मीकृते पित्रे दुर्व्ह दुःखदात इति व्यति

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७८१
याणां दुःखदातृत्वमेव । अयेति भगवच्चरित्रम् । स तु स्वस्थानन्दं जीवस्य दुःखं
च पश्यति ।
भेदोऽप्यशब्दात् । जीवस्यानीशित्वात् येन प्रकारेणायं जीवः परलोके गच्छति
तमुपायं भगवानेव करोति ।
भाष्यप्रकाशः ।
यथाक्रममित्यादेरर्थमाहुः अयेतीत्यादि । चरित्रस्य स्वरूपमाहुः स त्वित्यादि । तदुक्तम्,
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दाँश्च पश्यति स
इत्यन्तेन । श्रुत्यर्थस्तु, अयेति भिन्नप्रक्रमे । यथाक्रमः । आक्रमत्यनेनेत्याक्रम आश्रयोऽदृ-
ष्टम्भो विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञालक्षणो यादृश आक्रमो यस्यासौ यथाक्रमः । अयं जीवः परलोकस्थाने
भवति । परलोकस्थाने प्राप्तव्ये सति यादृशविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञायुक्तो भवति तमाक्रमं विद्यादि

भाष्यप्रकाशः ।
भवप्रकारं वक्ष्यंस्तद्धेतुभूतं भगवत्स्वापप्रकारमाह । अस्य जाग्रदवस्थायामनुभूयमानस्य लोकस्य,
सर्वावतः सर्वपदार्थयुक्तस्य, मात्रां वासनात्मकंमंशमुपादाय गृहीत्वा स्वयं भगवान् विहृत्य
वासनाग्रहणे ज्ञानस्य स्थूलरूपतिरोभावाज्जाग्रद्देहं निःसंबोधं कृत्वा स्वयं निर्माय वक्ष्यमाणप्रकारेण
नानापदार्थनिर्माणं कृत्वा, तत्र करणं स्वेन भासा स्वधर्मात्मकेन ज्ञानेनेति स्वेन ज्योतिषा
प्रस्वपिति, अलुप्तदृक्स्वभावेन स्वरूपेण, 'स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्वः' इत्यत्र स्वमजनेषितेकपद्-
व्याख्यानव्युत्पादितया रीत्या सर्वं स्वाप्निकं विषयीकुर्वन् प्रस्वपितीति प्रकार उक्तः । अतःपरं
जीवस्य तत्रकारमाह अत्रायमित्यादि । अत्रास्मिन् भगवत्स्वापे, अयं पुरुषो जीवः स्वयंज्यो-
तिर्भवति । भगवज्ज्योतिषा स्वप्नमनुभवन्नात्मज्योतिर्भवतीत्यर्थः । ननु दृश्यानां बहिः

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७८३
भाष्यप्रकाशः ।
शुक्रं शुद्धं स्वप्रकाशितं जीवमिन्द्रियादिकं चादाय पुनरैति आगच्छति । स्थानं जाग्रल्लोकं
हिरण्मय आनन्दमयः, पौरुषः पुरुषः, पुरुषस्य जीवस्य सखा । एकहंसः । एको मुख्यः सन्
सुप्ततिरस्कृतान् हसतीत्यर्थः । अन्यदपि स्वाप्नं विशेषमाह प्राणेनेति । प्राणेन पञ्चवृत्तिना
आसन्येन, अपरं निकृष्टं स्थूलं कुलायं नीडं शरीरं रक्षन् मरणशून्यं कुर्वन् अमृतः । पञ्चम्याः
खादेशः । अमृ तात् कुलायाद् बहिर्बुद्धिसंपर्करहिते देशे चरित्वा स्वाप्नं भोगं कृत्वा तत्कौतुकं
द्रष्ट्वेति यावत् । सः परमात्मा, यत्र कामम् । लिङ्गमशिष्यम् । यत्रेच्छा तत्र, अमृतः, अमरणधर्मा
ईयते गच्छति । हिरण्मय इत्यादिकं पूर्ववत् । यत्र काममिति विवृणोति । स्वप्नान्ते इति
स्वाप्नान्ते स्वप्नदेशे । ईयमानः प्राप्नुवन् । शेषं स्फुटम् । रूपाणि देव इत्यादेः प्रदर्शितस्वप्नकथनस्य
प्रयोजनं स्वयंज्योतिष्ट्वसमर्थनमित्यभिप्रायेणाह आराममिति । आराममारमणं क्रीडेति यावत् ।
अत्र यदि जीवः कर्तृत्वेनाभिप्रेतः स्यात् तदा, आरामं स्वस्य पश्यन्ति न स्वं पश्यति कश्चनेति
श्रुतिर्भूयात् । तं कश्चनेति कर्मकर्तृभावं च न ब्रूयात् । एवं क्रीडां बोधयित्वा तस्या दुर्ज्ञेयत्वाय
जागरणं निषेधति तदित्यादि । तत् तस्मात् को वेद तस्मिन् समये भगवान् किं प्रदर्शितवानिति
ज्ञानाभावात् कारणात् । आयतं गाढसुप्तं, न बोधयेत् । न जागरयेत् । तत्र हेतुः इत्याहुरित्यादि ।
इति एवं वक्ष्यमाणं चिकित्सका आहुः । दुर्भिषज्यं दुश्चिकित्सत्वमस्मै सुप्ताय भवति । यदि
बोधयेत् । यं देशमयं पश्यन् स्थितस्तमेष न प्रतिपद्यते, न प्राप्नोति । अत्रोदाहरणं बाणदुहिता उषा
रश्मिः ।
संधानात् । नापि हिनस्ति नित्यत्वान्नाग्रत्पदार्थानाम् । न चेदं व्यत्ययो बहुलमिति सूत्रस्य प्रपञ्चभूताः
सर्वे विधयः छन्दसि विकल्पन्ते इति परिभाषा तस्या अविषयं प्रतिपद्यते येन वृतृवदीत्यादिसूत्रस्था-
लौकिकस्य विषयो भवेत् न त्वेवमतोऽस्मत्सूत्रानुरोधार्थं त्यक्त्वा कुत उत्सूत्रं व्याख्यानमिति
वाच्यम् । अग्रे हंसपदेऽस्य सूत्रसंचारोस्तोति निरवकाशत्वाभावात् । धातूनामनेकार्थत्वाच्च । न
च सूत्रेण हन्तेः प्राप्तिः हसतेः प्राप्तिः कुतः इति वाच्यम् । जक्षद्धंस इत्युत्तरवाक्येऽन्वयेन जक्ष्यर्यस्य
हसनस्यार्थासंगतेर्हेतोः पूर्ववाक्येपि सत्त्वात् नाकस्मिकत्वम् । जक्ष्मक्षहसनयोरिति । प्राणेनेति
'प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।
स ईयतेऽमृतो यत्र कामं हिरण्मयः पौरुषः एकहंसः' ॥
इति मन्त्रः । स्वादेश इति सुपां सुलुगिति सूत्रेण । लिङ्गमिति लिङ्गं काममित्यत्र नपुंसकमाक्षेप्तव्यम् ।
अशिष्यमसिद्धं न शासितमिति यावत् । कामपदार्थमाहुरिच्छेति । कमु कान्तौ कान्तिरिच्छा । स्वप्नान्त
इतीति ।
'स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।
उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुत वापि भयानि पश्यन्' ॥ इति मन्त्रः ।
स्फुटमिति जक्ष्मक्षहसनयोः रु. प. से. श्ता जक्षतीति जक्षत् । अत्रार्थायसंगतेरभावात्
हन्तीति हंसः यत्रेच्छा तत्र गमने वराहवद्धिनस्त्येवेति विकल्पेन लौकिकसूत्रस्य प्रवृत्तिः ।
आराममिति 'आराममस्य पश्यन्ति न ते पश्यन्ति कश्चन' इति स्वयंज्योतिष्ठं स्वतन्त्रज्योतिष्वं
तत्समर्थनमाहुः अग्रेति । पश्यतीति । जीवा इति वचनव्यत्ययेनान्वयो न तु जना इत्यध्याहारेणेति
ज्ञेयम् । तमिति आत्मानम् । न ब्रूयादिति कर्मकर्त्रोरेकत्वान्नार्थ्या तदास्तीति चेन्न ईश्वरस्य
मायासंबन्धापत्तेः । बुद्धिरिति चेन्न मायिकत्वात् । जागरणमिति जागरणे तस्य तस्या बहुज्ञै-
र्यत्वात् । तदिति तस्मादायतं बोधयेदित्याहुः दुर्भिषज्यं ९हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यत इति मन्त्रः ।
९९ म० सू० २०
783

अथो खल्विति भगवतो न जागरितस्वप्नभेदोऽस्तीति पक्षः। परं स्वयंज्यो-
तिष्ट्वं तत्र स्पष्टम्। एतावद्दूरे भगवच्चरित्रमङ्गीकृत्य जीवविमोक्षार्थं प्रश्नः।
स वा एष इति जीववाक्यम्। तस्य सहजः सङ्गो नास्तीति स्वप्नसङ्गाभावं
भाष्यप्रकाशः।
ज्ञेया। एवं भगवतः स्वप्नमङ्गीकृत्य स्वयंज्योतिष्ट्वं साधितम्। अतःपरं भगवतः स्वप्नमनङ्गीकृत्य
तथात्वं साधयतीत्याहुः अथो इत्यादि। तथा च मतान्तरतयोल्लेखादयमन्यः पक्ष इत्यर्थः। श्रुत्य-
र्थस्तु। अथो इति भिन्नप्रक्रमे। खल्वाहुः। अर्थादन्ये। किमेष पूर्वोक्तोऽस्य भगवतो जागरितदेश
एव। हि यतो हेतोः। यान्येव पदार्थजातानि जाग्रत् पश्यति तान्येव सुप्तः पश्यतीति। तदुक्तं
श्रीभागवतेऽपि, 'लोकानपीतान् ददृशे स्वदेहे' इति। तथा च यत्रापीतानामपि दर्शनं, तत्र
स्थितानां दर्शने कः संदेह इति भगवतो न जागरितस्वप्नभेद इति प्रलय इवात्रापि स्वयंज्यो-
तिष्ट्वमिति तदाशयः। एतस्य मतान्तरत्वे हेतुमाहुः परमित्यादि। तत्रेति। व्याख्याते पक्षे
पूर्वमादित्यादीनां कथनाज्जागरिते स्वयंज्योतिष्ट्वस्यास्पष्टत्वादत्राप्यनुपयोगित्वम्। परप्रतिपत्त्य-
भावादतः पूर्वोक्त एव पक्षो युक्त इति तदाशय इत्यर्थः। एतच्छ्रवणोत्तरम्, एवमेवैतद् याज्ञ-
वल्क्येति जनकेनाङ्गीकारात् प्रभोत्तरपूर्विर्जातेति सिद्धम्। अतःपरं यो मोक्षप्रश्नः, अत ऊर्ध्वं
विमोक्षायैव ब्रूहीति स कुत इत्यपेक्षायामाहुः एतावदित्यादि। स समानः सन्नित्यारभ्य स्वप्नप-
र्यन्तं भगवच्चरित्रं बन्धकमङ्गीकृत्य मोक्षस्तर्हि कथमित्याशयेन तत्प्रश्न इत्यर्थः। तर्हि मोक्षसाधनं
तत्र वाच्यम्। जीवावस्थादिकथनस्य कः प्रसङ्ग इत्यत आहुः स वा एष इत्यादि। जीववाक्ये-
रश्मिः।
आयतं शृङ्खलार्थमित्यन्ये। भगवत इति स्वप्नस्तु मायेति भाष्यात्। मायामायाविनोराधा-
राधेयभावः। तथात्वमिति स्वयंज्योतिष्ट्वं तु अम्। अन्य इति तेन पूर्वोक्तपक्षे बीजमप्युक्तम्।
मतान्तरत्वाय श्रुत्यर्थमाहुः श्रुत्यर्थ इति। श्रुतिस्तु अथो खल्वाहुः जागरितदेश एवास्येष इति
यान्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इत्यत्र अयं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति। इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोऽहं
भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति। श्रीभागवत इति तृतीयस्कन्धे। अपीतान्
अपि इतान् अपीता लोकाः स्वप्ने स्थिता जाग्रति। अत्रापि स्वप्नेऽपि। प्रलये विभाभावः। स्वप्नेऽपि
मायेति। तदाशयो याज्ञवल्क्याशयः। अग्रेति जाग्रत्स्वप्नभेदाभावपक्षे। अस्पेति। स्वयं
ज्योतिष्ट्वस्य जाग्रद्दृष्टीनां स्वप्नेऽपि दर्शनेन विघटनत्वात्सानुपयोगित्वम्। जाग्रता चारिताभ्याम्।
परप्रतिपत्त्यभावात्। स्वप्न एव स्वयंज्योतिष्ट्वस्य परप्रतिपत्तिरस्ति। तदादित्यादेरभावादिन्द्रियाणां
गोलकाभावेन प्रदर्शनासार्मर्थ्यात्। गोलकस्य च स्वाप्नस्य मिथ्यात्वात् भगवानेव पश्यतीत्युक्त्या-
व्यवसीयत इति। अतः कारणात् परमनुत्कृष्टं, स्वयंज्योतिष्ट्वं तत्र जाग्रत्स्वप्नभेदपक्षे स्पष्टम्।
तत्र स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपितीत्याधिक्यात् पूर्वोक्त एव पक्षो युक्त इति। तदाशय इति
अत्रायं स्वयंज्योतिर्भवतीति श्रुतेर्याज्ञवल्क्यस्य चाशयः। बन्धकमिति बन्धिका ज्ञेया इति
अत एव च नित्यत्वमिति सूत्रभाष्यस्वारस्यात्। जीवेति आदिपदेनासङ्गत्वम्। जीवेति। भाष्ये।
स वा एष इति जीववाक्यम्। एतस्याग्रे तेनेति शेषं पूरयित्वा हेत्वनेनान्वयः कर्तव्य इति भावः।
स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति
बुद्धान्तायैव स यदत्र किंचित्पश्यति अनन्वागतः तेन भवत्यसंगो ह्ययं पुरुष इत्येवमेवैतद्

प्रत्यक्षतः प्रदर्श्यासङ्गत्वमाह । तावतापि जागरणावस्थायामसासङ्गत्वज्ञानाय पुनः
प्रश्नः । तत्र मत्स्यदृष्टान्तोऽवस्थाभेदज्ञानाय क्रियाज्ञानप्रधानः ।
भाष्यप्रकाशः ।
माहेत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु, स वा एष जीव एतस्मिन् स्वप्नान्ते स्वप्नदेशे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं
च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतिलोम्येन नितरामयो गमनं यथा स्यात् तथा, प्रतियोनि योनि
मिश्रीभवतीति योनिर्जागरितादिस्थानं तल्लक्षीकृत्य आद्रवत्यागच्छति बुद्धान्ताय जागरणाथैव ।
एवं जीवस्य क्रियां बोधयित्वा तस्यासङ्गत्वं व्युत्पादयति । स यदत्र किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतः ।
अत्रुलक्षीकृत्याऽऽगतोऽन्वागतस्तद्भिन्नोऽनन्वागतः साक्षिभूत उदासीनः सन् पश्यतीत्यनुभव-
सिद्धम् । तत्रत्यसुखदुःखेषु तत्साधने चानासक्तेरनुभवसिद्धत्वात् । तेन साक्षित्वेन हेतुना भवत्य-
सङ्गोऽ

४८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० १३ सू० ४२
श्येनसुपर्णदृष्टान्तस्तु सुषुप्तौ भगवत्स्वरूपप्राप्तयेऽवस्यान्तः । यत्रेति च
भाष्यप्रकाशः।
प्रकृतमुक्तार्थं वक्ष्यन्तः श्येनादिदृष्टान्ततात्पर्यमाहुः श्येनेत्यादि । तत्र भगवत्सत्त्वे किं मानमत
आहुः अवस्थेत्यादि । एतस्मा अन्ताय धावतीत्यन्तपदोक्तोऽवस्थान्तः । यत्र सुप्त इत्यग्रिमं
वाक्यं च सुषुप्तौ भगवत्सत्त्वे मानम् । श्रुतौ, सङ्ख्यायैव धियत इत्यस्य सम्यग् लयः सेषो यत्र
तादृशस्थानाय गच्छतीत्यर्थादन्तपदेन भगवल्लाभः । यत्रेति वाक्ये तु सर्वकामनाभावकथनेन
तल्लाभादित्यर्थः । तत्प्राप्तिश्च न धावनमात्रेण, किं तु हेत्वन्तरेणेति वक्तुं, ता वा अस्यैता
रश्मिः।
शास अनुशिष्टौ अ. प. सेटो रूपं न तु शास्र इच्छायाम् । अ. आ. सेट् । वक्तीति भाष्यप्रकाशात् ।
श्रुतौ परस्मैपदाच्च । जानातीच्छति यतते इति शास्त्रकथनाच्च च प्रयत्नपूर्वकत्वेनेच्छार्थस्या-
शक्यत्वाच्च । शिषु विशेषणे रु. प. अ. शेषणम् । शिष प्रसवोपयोगे शु. प. से. भावार्थकत्युडन्तम् ।
तेन एनमनुसशासेति श्रुतौ एतस्य जनकस्य सम्राजो नु नाम मागग्रिमं तस्य शासनं प्रसवोपयोगं
चकार याज्ञवल्क्यो भगवान् इत्यंभूताख्यानं प्रकारविशेषनिरूपकं वाक्प्रसवोपयोगं चकारेति वा ।
वैयाकरणास्तु अनुना बोल्ये भागग्रूपोर्थः । एनमित्यत्र द्वितीयार्थः स अश्रं आबजन्तेन तत्स्वामी
उच्यते इति । तन्मते जनकाभिन्नं भागस्वामिनं शशासेत्यर्थः । तथा जनकाभिन्नेत्यंभूतं आख्यानं
आख्यायतेऽनेन तदग्रिमं शशासेति द्विकर्मकः ।
'दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिञ्शासुजिमथ्मुषाम् ।
कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम्' ॥ इति ।
अग्रिमं एनमनुशशासेति द्विकर्मकोयं शासिः । तदर्थमिति अनुशशासेति पदोक्त्या ज्ञानार्थम् ।
श्येनेत्यादीति तथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः सःहत्य पक्षौ
सङ्ख्यायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते
न कंचन स्वप्नं पश्यतीति श्रुतिः । तत्रेति सुषुप्तौ । अवेति स्वभावस्याया अन्तो यत्र भगवति
सुषुप्तिरूपे सोऽवस्थान्तः यश्चेत्याश्रयणीये भगवति । कथमित्यपेक्षायामाहुः श्रुताविति । श्येनस्तु
श्रान्तः पक्षौ संहृत्य प्रसार्य सति निर्गुणे लयायैव ध्रियते पतनप्रतिबन्धः क्रियते । श्येनः श्रान्तः
इत्यत्र टः सुः सुपां सुलुगिति सूत्रेण श्येनेन श्रान्तेनेत्यर्थः । निर्गुणलयः सुषुप्तौ इति सगुणलयाय
दृष्टान्तान्तरमाह सुपर्णो वेति सुपर्णो गरुत्मान् । सगुणलयायैव पतनप्रतिबन्धः क्रियते । सुपर्णेनेति
पूर्ववत् । अत्र समासर्दौर्घमादाहुः सङ्ख्यायेति प्रकाशे । गच्छतीति टः सुमनाहत्य धातूनामनेकार्थत्वं
स्वीकृत्य यकःस्थाने यकं वर्णलोपं चाश्रित्योक्तं तदुक्तम् ।
'सुप्तिङुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच् स्वरकर्तृयकां च ।
व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां तदपि च सिद्धयति बाहुलकेन' ॥ इति ।
वैदिकप्रक्रियायाम् । यद्वा त्रुटिरत्र तादृशस्थानायेत्यग्रे तादृशस्थानाय निर्गुणसगुणप्राप्तये श्येनेन
सुपर्णेन वा ध्रियते एवमेवायं पुरुषो जीव एतस्मै अन्ताय धावतीत्येवं रूपा । धावतीत्यस्यार्थमाहुः
गच्छतीति । धावु गतौ शुद्धौ च भ्वा. उ. से. । ननु भाष्ये सुषुप्तौ भगवत्स्वरूपप्राप्तये इत्युक्तं
तत्कथं दृष्टान्तौ भित्त्वा व्याख्यातमिति चेन्न । सगुणनिर्गुणयोर्विद्वन्मण्डने भेदमङ्गात् । पिंग्रीडिपण्या-
निर्याणे विक्षेपः । ता वा अस्यैता इत्यादेरिति ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः
786

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७८७
भगवान् पद्मवर्णनाडीकृत एवास्य क्लेशो भगवत्कृत एवानन्द इति स्वप्नानन्दो
भाष्यप्रकाशः।
इत्यादेस्तात्पर्यमाहुः पद्मेत्यादि । 'भगवद्रूप इति अक्षरात्मकः । तथा श्रुतौ नाडीः प्रक्रम्यान्ते,
अविद्यया भयं मन्यत इत्युपसंहारात् तास्वेवाविद्यासम्बन्धो दुःखदः । अग्रे तु भगवत्सम्बन्धात्
साऽभिभूयते । ततोऽथेति प्रक्रमान्तरादुपसंहारे लोकपदाद्याक्षरम् । ततः पुनरथशब्दात् कामाभाव-
रश्मिः।
सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा अथ यत्रैनं
घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छादयति गर्तमिव पतति यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया भयं मन्यते
अथ यत्र देव इवराजेवाहमेवेदं सर्वमस्मीति मन्यते सोस्य परमो लोक इति अस्यास्तात्पर्यम् ।

७८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२
भगवद्रूपः परमो लोकः । सुषुप्तिस्त्वकामरूपो भगवान् । अत्र ज्ञानाभावानुभयोः
स्पष्टतया भेदनिर्देशः । शारीरः प्राज्ञ इति ।
भाष्यप्रकाशः ।
रूपलिङ्गप्रत्यभिज्ञानाच्च सुषुप्तिः सुष्ठु सुप्तिर्यत्रेति तत्स्थानं भगवान् । तेन तत्संबन्धादस्यापि
सुषुप्तिरित्यर्थः । तत्र जीवेश्वरयोर्निर्देशस्य तात्पर्यमाहुः अत्रेत्यादि । तद्वा अस्यैतदात्मकाममिति
श्रुतौ तद् अन्ताय धावदेतद् उच्यमानमस्य जीवस्य आत्मकामरूपमकाममाप्तकाममित्युक्तम् ।
अत उभयोः साधर्म्ये भेदज्ञानाभावात् तज्ज्ञानार्थं स्त्रीदृष्टान्तपरिष्वङ्गक्रियातृतीयाविभक्तिभिर्भेद-
निर्देशः कृत इत्यर्थः । बाह्याभ्यन्तरज्ञानाभावस्तु परिष्वङ्गहेतुक इति श्रुतावेव स्फुटम् । तथा च
यद्यवस्थात्रययुक्तं जीवस्वरूपमेतन्महावाक्ये वि

भाष्यप्रकाशः ।
विभाव्यते, तदापि लक्षणादोषो दृष्टान्तविरोधश्च दुर्द्धरः । तस्माद्भेदं जीवब्रह्मताप्रतिपादकं वाक्य-
मिति हृदयम् ।
रश्मिः ।
उत्सर्जद्यातीति शारीराद्भेदेन परमात्मानं प्राज्ञशब्देन व्यपदिशति 'अन्वारूढः' अधिष्ठितः 'उत्सर्जन्'
वेदनातः शब्दं कुर्वन् इति ब्रह्मामृतवर्षिण्याम् । अवस्थात्रयेण मुक्तं तथा च शंकरभाष्यं यदुक्तमाद्यन्त-
मध्येषु शारीरलिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येत्यत्र ब्रूमः उपक्रमे तावद्योयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति
न संसारिरूपं विवक्षितं किं तर्हि अनुद्य संसारिरूपं परेणास्यैकतां विवक्षति । अतो ध्यायतीव
लेलायतीवैवमेवापोत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिवृत्तिपरा लक्ष्यते तथा चोपसंहारेपि यथोपक्रममेवोप-
संहरति स वा एष महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति । योयं विज्ञानमयः प्राण

भाष्यप्रकाशः।
'जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तिश्च गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः' ॥
इत्यादिवाक्योक्ता वृत्तयस्तु विषयोपधानाज्जायन्ते । जाग्रति तथा निश्चयात् । विषयस्तु
ततो भिन्न इति भगवतः सुषुप्तित्वोक्तौ न किंचिद् बाधकम् । तमोऽभिभूतः सुखरूपमेतीति
श्रुत्युक्तोऽभिभवस्तु भेदज्ञानाभावे हेतुः । 'अविद्याप्युपकाराय विष्वग्जायते नृणाम्' इति
मार्कण्डेयपुराणोक्तन्याया दागमनं प्रति च । ततोऽन्यत्र बुद्धान्ताय गमनं चाविद्ययैवेति न
कोऽपि क्वापि विरोधः। अतः परमात्मकामे रूपे आप्तकामत्वमकामत्वं च कुत इत्याकाङ्क्षापूरणाय,
रश्मिः।
आह आत्मकाममिति । आत्मैव कामः सुखसाक्षात्कारलक्षणो यस्मिन् विज्ञानमित्येतदानन्दरूपे
ब्रह्मणि तदात्मकामं अत एव एतदकामं कामरहितं रूपं काम्याभावादिति टीकायाम् ।

नाञ्छाच्छादनाभावोऽतिच्छन्दः, तत्र भगवत्स्वरूपं गतस्य बाह्येन्द्रियधर्मा-
भावमाह बिजानीयादित्यन्तेन । बाह्येन्द्रियाणां सलिलत्वमिति पूर्वोपपत्तिः ।
भाष्यप्रकाशः ।
तद्वा अस्यैतदतिच्छन्द इत्यादिग्रन्थ इत्याशयेन तत्तात्पर्यमाहुः नाञ्छेत्यादि । तत्रेति सुषुप्तौ ।
बाह्येन्द्रियधर्माभावमिति बाह्यादीनां त्रयाणामभावम् । पूर्वोपपत्तिरिति पूर्वोक्ते सर्वस्मिन्
युक्तिः । श्रुत्यर्थस्तु, तद् आस्माकामं वै निश्चयेन अस्य जीवस्य एतत् प्राज्ञपरिष्वक्तमतिच्छन्दः ।
रश्मिः ।
बलादपि देहत्यागो विमुक्तिदः' इति निबन्धात् । विषभक्षणेन देहं त्यजतीति न्यायस्त्वनुप-
कर्तुमशक्तृत्वे क्वचिदिति । अयं हेतुरवस्थात आगमनेपि इत्याहुः आगमनमिति । ननु कथमवस्थात
आगमनेऽविद्याहे

७९२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२
भाष्यप्रकाशः ।
छादयतीति छन्दो नाडी । अतिक्रान्तं छन्दांसीत्यतिच्छन्दस्तदादिगुणकमतस्तथा । तर्ह्यपहत-
पाप्मत्वादिकमेव कथमित्यत आह अत्र पितेत्यादि । तथाच नाडीच्छादनाभावेन पित्रादीनां
देहसंबन्धिनां स्तेनादीनां देहानां च संबन्धविरहादपहतपाप्मपुण्यपापासंबन्धादभयं तीर्ण-
शोकत्वादशोकान्तरमित्यर्थः । तर्हि पित्रादीनां पापान्तानां सत्त्वे कथं तदसंबन्ध इत्यत आह
रश्मिः ।
छादेति संवृणोति । छद संवरणे चु. प. से. वृञ् वरणे स्वा. उ से. छन्द इति । चदि आह्लादने दीप्तौ
च भ्वा. प. से. 'चन्देरादेश्च छः' इत्यसुन् । छन्दसि सर्वे विधयो विकल्प्यन्ते इति विकल्पात् । अतः
सार्वधातुभ्योऽसुन्

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२३

भाष्यप्रकाशः ।

यद्वै तदित्यादि । वै एवकारार्थः । यद् वै यदेव तद् पूर्वोक्तं पित्रादिकं न पश्यति, सुषुप्तौ
भगवत्स्वरूपं प्राप्तो न चक्षुर्विषयीकरोति तत् द्रष्टव्यं पूर्वोक्तं पश्यंश्चक्षुर्गोचरीकुर्वन्नेव न पश्यति ।
एवमुभयं प्रतिज्ञाय पूर्वं दर्शनमुपपादयति । हि यतो हेतोर्द्रष्टुर्जीवस्य दृष्टेस्तद्धर्मरूपस्य ज्ञानस्य
विपरिलोपो दर्शनसाधनतद्विषययोस्तत्राभावेन विरोधात् सर्वात्मनादर्शनं तन्न विद्यते । कुतः ।
अविनाशित्वात् । प्रकाशकस्यात्मज्योतिषः, 'सर्वे जीवाः सर्वमयाः' इति श्रुत्यन्तरात् सर्वप्रचुरस्य
जीवस्वरूपस्य च नित्यत्वात् । तर्हिदर्शनं कुत इत्यतस्तदुपपादयति । तुः शङ्कानिरासे । यत्
पश्येदत्र यत्पदेन करणस्य विषयस्य च संग्रहः । तद् द्वितीयं करणं विषयश्च ततोऽन्यद् विभक्तं
नास्ति । तथाच बाह्यस्य विषयस्य विभक्तस्य करणस्य चाभावात् । तद्धर्मरूपस्य दर्शनस्याभाव
इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि सर्वत्र एवमत्र बाह्येन्द्रियधर्मानामभावः प्रतिपादितः । अतः परमन्यत्व-
विभक्तत्वयोरभाव एव कथमित्यतस्तदुपपादयति सलिल इत्यादि । एको मुख्यो द्रष्टा भगवानेव

रश्मिः ।

सुषुप्तौ जीवस्य पिताऽपितेत्यादि भवतीत्यस्मिन् पक्षेऽर्थः । सुषुप्तावनुभवात्कार्किचित्करत्वात्कथमिति प्रश्नः ।
वा इति । 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति' इति श्रुतिः । उपेति 'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽ-
विनाषित्वात्' इति श्रुतिमुपपादयति । तद्धर्मेति । चक्षुर्विषयनित्यज्ञानेषु चैतन्यरूपस्य । तन्नेति सुषुप्तौ ।
विरोधादिति ज्ञानस्य चैतन्यस्याकामेन भगवता सहानवस्थानलक्षणविरोधात् । भगवतोऽज्ञाना-
विषयत्वात् । तर्हि विषयाभावात् सर्वथा ज्ञानाभावेनास्तित्वं ज्ञानस्य स्यात्तन्नाहुः सर्वात्मनेति
सर्वथा । यस्मिन्नदृष्टे कोपि पुरुषार्थो न सिद्धयति तत्सर्वात्मनाऽदर्शनम् । आत्मति जीवचैतन्यस्य ।
सर्वमेति सर्वविकार इति द्व्यचश्छन्दसीति सूत्रेणार्थो भवति तथापि जीवस्याविकृतत्वान् न संभवति
जाग्रजीवाय तदात्मना सुषुप्तस्य दर्शनेऽङ्गीकृते सुषुप्तिकालेऽदर्शनं कुत इति पृच्छति तर्हीति ।
उपेति न तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येदिति श्रुतिमुपपादयति । तद्धर्मेति
जीवधर्मरूपस्य । अभावस्तिरोभावः अतो नानित्यत्वम् । सर्वत्रेति । यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तद्
घ्रातव्यं न जिघ्रति न तु घ्रातेर्घ्राणाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वाच्च तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्य-
द्विभक्तं यज्जिघ्रेदित्यत्र । एवं यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तद्रसं न रसयतीत्यादि । यद्वै तन्न वदति वदन्
वै तद्वक्तव्यं न वदतीत्यादि । यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तच्छ्रोतव्यं न शृणोतीत्यादि । यद्वै तन्न मनुते
मन्वानो वै तन्मन्तव्यं न मनुत इत्यादि । यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तत्स्प्रष्टव्यं न स्पृशतीत्यादि ।
यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तद्विज्ञेयं न विजानातीत्यादि । आसु श्रुतिषु । बाह्येति बाह्या
जाग्रदनुभूताः । इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि । धर्मा ज्ञानानि । अत्र पक्षे कुत इन्द्रियचतुष्टयपरित्याग
इति प्रश्नः प्राप्नोति प्रातीतिकाकार्यपरित्यागश्च अतो बाह्येन्द्रियाणां ये धर्मास्तेषामभाव इति भाष्यार्थे
चतुर्णांमान्तरेन्द्रियत्वं व्यज्यते तेन दोर्मेद्रॉङ्घ्रिपायूनां चतुर्णामणुत्वेन प्रतीतानां सत्त्वं सुषुप्तौ
इन्द्रोपेन्द्रमित्रकानां चतुर्णी देवानामक़ामभगवत्सुषुप्तिसामयिकत्वम् । आनन्दभुगिति श्रुतेः आनन्दमये
कस्य प्रजापतेर्देवस्योपयोगः । एवमिन्द्रोपेन्द्रमित्राणामुपयोगः यया प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्त इत्यादि-
दृष्टान्तश्रुतेः । इन्द्रोपेन्द्रपदाभ्यां सर्वतःपाणिपादान्तमित्युक्तं रूपमपि । जीवोश्वरः तस्य निर्गुणभगव-
त्प्राप्तिश्च सुषुप्तौ । श्येनसुपर्णदृष्टान्तस्तु भगवत्स्वरूपप्राप्तये इति भाष्यात् । विशेषस्तु चानधिकारात्
स्वयं ज्ञातव्यं रहस्यात् । एक इति । सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवतीति श्रुतिः । सलिल इति सल

७९४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२
एष ब्रह्मलोक इत्यारभ्य, अनुशाशासैतदमृतमित्यन्तेनानन्दरूपो भगवान्
भाष्यप्रकाशः।
सलिलः। 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति' इति श्रुत्यन्तरात् सलिलवत्। अद्वैतः। द्विधा
इतं द्वीतम्। तस्य भावो द्वैतम्। न विद्यते द्वैतं यस्मिन्नित्यद्वैतो भवतीति तदानीं भगवतः
सर्वात्मकत्वप्राकट्येन द्वैतराहित्यादन्यत्वविभक्तत्वयोरभाव इत्यर्थः। तदिदमाहुः बाह्येत्यादि।
एतदग्रिमग्रन्थस्य तात्पर्यमाहुः एष इत्यादि। एष इत्यनेन, एको द्रष्टेत्यनेनोक्तं रूपं दृष्टारं
परामृश्य ब्रह्मलोकपदेन तस्य ब्रह्मात्मकस्यानन्दत्वं विधाय जीवस्य तावत्पर्यन्तं प्राप्तिरिति बोधनाय,
रश्मिः।
गतौ भ्वा. प. से. सलति सलकलीति लच्। गन्तेत्यर्थः। योगमात्राहैदान्ते। बृहदारण्यकटीकानु-
रोधादाहुः यथोदकमिति। यथोदकं तादृगेव भवति तथात्मा भवतीति श्रुत्यन्तर आत््मोदकयोः दृष्टान्त-
दार्ष्टान्तिकभावात्। अत्रापि योगरूढ्या दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावापन्नया सलिल इत्यर्थः। द्वैतमिति
द्वैतपदवाच्ये यकारलोप इति भावः। द्वयोर्भावो द्विता सैव द्वैतं प्रज्ञादेराकृतिगणत्वात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च'
इत्यण् इति केचित्। कैयटे तु द्वाभ्यामितं प्रकारद्वयेन विरुद्धत्वाद्भिन्नत्वाधारवर्तिना युक्तं वस्तु द्वीतं
तत्र भवं द्वैतं संशयरूपं ज्ञानं यद्वा द्वयोर्भावो द्विता तत्र भवं द्वैतं तदेव संशयज्ञानमित्युक्तम्।
तद्विदमिति। तद्दर्शनमेव कुत इत्यारभ्योक्तम्। बाह्येत्यादीति। बाह्येन्द्रियाणां सलिलत्वं
विषयगन्तृत्वमन्तराणां चतुर्णामसलिलत्वं विषयागन्तृत्वमिति पूर्वोक्ते दर्शनादर्शनरूपेणोपपत्तिः।
एष इति। एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशाशासैषास्य परमा संपदेषोस्य परमो लोक एषोस्य परमानन्दः
एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवति अन्येषाम-
धिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः संपन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः
स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः। अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एकः
कर्मदेवानामानन्दः ये कर्मणा देवत्वमपि संपद्यन्ते। अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक
आजानदेवानामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः
स एको देवलोक आनन्दः यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः अथ ये शतं देवलोक आनन्दाः
स एको गन्धर्वलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः
स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्चाश्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतं प्रजापतिलोक
आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति
हैनमनुशासासैतदमृतमित्यनेन संदर्भेण। ब्रह्मात्मकेति। एतेन ब्रह्मलोकपदे ब्रह्म चासौ लोक इति
कर्मधारयोऽभ्यूपे। ननु एष इत्यनेन सुषुप्तिरूपमकामं पराम्रष्टुं योग्यं न तु बाह्येन्द्रियरूप एको द्रष्टेति
चेन्न। अपहतपाप्मप्रपञ्चलेनादोषात्। अपहतपाप्मत्वस्य सलित्वादिवदसाधारणधर्मत्वात्।
न चामयपदमपि वर्तते इत्यमयं चित् ज्ञानमिति यावत् तस्य परामर्शोस्त्विति वाच्यम्। ज्ञानपदे-
नानुक्तत्वात्। 'अमृतमानन्दोऽमयं चित् सद् ब्रह्मेति भाष्ये सत्पदेन ब्रह्मणः पृथगुपादानात्।
नानन्दकामरूपस्य परामर्शः स्यादिति चेन्मैवम्। रूपेऽकासत्वं न चाकामं रूपमपहतपाप्मत्वेव
ब्राह्मणसाधारणधर्मत्वादित्युपपत्तेः। सम्राडिति जनकं संबोध्य एवं जनकं याज्ञवल्क्य उवाच।
तापदिति साधनैरिति बोध्यम्। पुष्टिमत्त्वारिमित्तु सगुणस्यापि प्राप्तिः। एतदिति मात्रा कंस्य
794

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari:

[Header] भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७९५

[Bhashya-Prakasha]
भाष्यप्रकाशः।
एषास्य परमा संपदित्याद्युक्त्वा तस्य माहात्म्यबोधनायान्येषामानन्दानामेतदंशत्वं बोधयित्वा,

[Rashmi]
रश्मिः।
अंश इति यावत् । विरुद्धधर्माश्रयत्वादनंशस्यांशोपि टीकायां त्वेतस्यैव महानन्दस्य मात्रां कलाम् ।
पूर्णस्यानन्दस्याविद्योत्थानेकबहुलवृत्त्यवच्छेदवशात् मात्राशब्दार्थां विषयेन्द्रियसंबन्धकाले विभाव्य-
मानानानन्दानविद्यानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि भूतानि उपजीवन्त्युपभुञ्जते इति युक्तमुपाधिमत्त्वमुक्त्वा ।
राद्धः संसिद्धः अविद्यां गमयित्वा सिद्धः । 'अविद्यां गमयित्वाऽन्यं नवतरं कल्याणतरं रूपं
तनुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा ब्राह्मं वा प्राजापत्यं वा दैवं वा मानुषं वा अन्येभ्यो वा भूतेभ्यः

ह्याङ्गीकरणे । लभ्यते तु पञ्चीकरणस्थाने त्रिवृत्करणवत् पूर्वत्र ते संदिग्ध्धे । अकामहतत्वकृत आनन्दोत्कर्षो
वैराग्यस्य भगवत्त्वात् । 'जनयत्याशु वैराग्यम्' इत्यस्य सुबोधिन्यां भगवत्त्वं वैराग्यस्य । 'अथर्वा
शुश्रुवो वेदश्चतुष्के त्रिषु सामवत्' इति वाक्याद्यथाऽजानदैवत्य इत्यत्र वैकृतोत्कर्षोऽपि । ततश्च पूर्वो-
त्तरभावः कर्मदेवानामाजानदेवानां च । मनुष्याणां परमानन्दानन्तरमाजानदेवानामानन्दानां कथनं
भजने विद्याकामना तया गिरिशस्य यष्टव्यत्वात् । 'विद्याकामस्तु गिरिशम्' इति वाक्यात् । गिरिशे यष्टे
विद्यावाप्ताकामत्वे संपन्ने यद्वा शमदमाद्युपेत इति सूत्रभाष्योक्ते स्वतोऽकामत्वे वा संपन्ने 'अकामः
पुरुषं परम्' इति वाक्यात् । सेवायां स्वर्गसात्म्यसुखस्य कामना तथाऽदितेः सुतान्तर्गताजानदेवानां
यष्टव्यत्वान्मनुष्याणां परमानन्दानन्तरमाजानदेवानन्दकथनं 'स्वर्गकामोऽदितेः सुतान्' इति वाक्यात् ।
देवत्वाददितेः सुतत्वमाजानानाम् । यच्चेति सुपां सुः येषां याजकानां आजानदेवानां तेऽमुं
लोकमजयन्निति श्रुतेः । च आह्लादेन श्रोत्रियाणां छन्दोऽध्येतृणां अपापानामित्यवृजिनपदार्थः । वृजि
वर्जने भ. आ. से. वृज्यते वृजेः क्विबेतीति नञ् न विद्यते वृजिनं वर्जनं येषां ते अवृजिनास्तेषामिति वा ।
अकामहतः अकामहतानामानन्दाः । यद्वा च सुलुक् आह्लादः श्रोत्रियैः मिश्रः सुः छन्दोध्येतृभिरवृजिनैः
अकामहतैः नात्र पक्षे आनन्दानुत्कर्षः । तदुक्तं 'महानुभावाः प्रायेण शास्त्रं शुद्धत्वद्धेतवे' इति ।
अथेति देवलोकः स्वर्गलोकः । तत्र स वा यथेति पूर्ववत् । येषां याजकानां देवानाम् ।
अकामहतत्वोत्कर्षकृत आनन्दोत्कर्षो देवलोकस्य फलत्वात्तत्कृत आनन्दोत्कर्षश्च ततश्च पूर्वोत्तरभाव
आजानदेवानां देवलोकानन्दानां च । मनुष्याणां परमानन्दानन्तरं देवलोकानन्दकथनं भजने भूमौ
भगवद्भजनं कृत्वा दिव्यानां पदार्थानामभावात् स्वर्गे कर्तव्यमिति स्वर्गकामना भवति तत्रादित्याः
प्रत्यक्षाः तेऽमुं लोकमजयन्निति श्रुतेः अतः कारणादादित्यानां यष्टव्यत्वात् । 'स्वर्गकामोऽदितेः सुतान्'
इति वाक्यात् । अत्र स्वर्गो लोकः । अथेति गन्धर्वेति गन्ध अर्दने चु. आ. से. अर्दनंगतियाचनयोः
म्वा. प. से. अर्व गतौ गन्धाय गत्वा याचनाय गच्छन्ति तैत्तिरीयानन्दमीमांसायां मनुष्यगन्धर्वपदात्
मनुष्यत्वानवबोधकर्तृन् गत्वा उभ्भावबोधा अन्यत्र तुरीयाश्रमे याचनाय भिक्षार्थं गच्छन्तीत्यर्थः ।
'भिक्षुचर्यां चरन्ति' इति श्रुतेः । गन्धर्वपदं शुकन्त्वादि तेषां लोको मासकस्तत्र । यथेति पूर्ववत् । येषां
याजकानां गन्धर्वाणामकामहतत्वोत्कर्षकृतः आनन्दोत्कर्षः । तुरीयाश्रमकृत उत्कर्षश्चानन्दानां ततश्च
पूर्वोत्तरभावो देवलोकानन्दानां गन्धर्वलोकानां च । मनुष्याणां परमानन्दानन्तरं गन्धर्वलोकानन्दकथनम् ।
केषाञ्चित् स्वर्गे धर्मकामना तयोत्तमश्लोकस्य यष्टव्यत्वात् । 'धर्मार्थमुत्तमश्लोकम्' इति वाक्यात् सेवायां
रूपकामना तया गन्धर्वाणां यष्टव्यत्वम् । 'रूपकामो गन्धर्वान्' इति वाक्यात् । गन्धर्वा
राक्षसास्ते देवताः 'एते वै गन्धर्वाप्सरसो यज्ञाङ्गभूतः' इति श्रुतेः । अथेति प्रजापतिः विष्णुः वेदान्ते
ज्ञेयत्वान्नात् । तस्य लोकस्तस्यानन्दः । भा. गन्तुः भासुः सच्चिदानन्दः । यथेति । विष्णुयाजकानां
यच्छब्दार्थः आह्लादेन आह्लादो वेति पूर्ववत् । अत्राप्यकामहतत्वोत्कर्षकृत आह्लादोत्कर्षः ।
विष्णुकृत आह्लादोत्कर्षः । सेवायां यशसो भक्तिकारणस्य कामना कीर्त्या हि सर्वे समायन्ति पश्चात्
ह्युज्जयिह्रियन्ते 'यज्ञो वै विष्णुः' यशः प्राप्तवान् 'देवा वै सत्रमासत' ऋद्धिरपरिमितयशस्कामा इत्यत्र
ह्यज्ञेनैव यशसः प्राप्तत्वात् स सेव्योऽतो मनुष्याणां परमानन्दकथनोत्तरं प्रजापत्यानन्दकथनम् ।
पूर्वोत्तरभावः आनन्दयोः स्पष्टः । एतावत्पर्यन्तं कर्ममार्गः तत्प्रधानो भक्तिव्यापारी सर्वोत्तममार्गबोधकः ।
ज्ञानभक्तिमार्गानुच्येते अथेति । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भानुक्त्वात् ब्रह्मणो लोक इति ब्रह्मणो हिरण्यक-

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ७९७
भाष्यप्रकाशः।
एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति निगमयित्वा तस्य परब्रह्माभिन्नत्वाय भूमवाचकेनामृतपदेनोपसंहारात्
तथेत्यर्थः । ननु स्वप्ने जीवस्यासंगतत्वश्रवणेऽपि जागरिते सङ्गेन स्वरूपयोग्यत्वाविघटनमावश्यकं
तत्रापि तज्ज्ञानार्थं मोक्षसाधनप्रश्ने, तयथा महामत्स्य इति महामत्स्यदृष्टान्तेन पुनः पुनः समा-
रश्मिः।
कर्मणा मोक्ष इति सर्वोत्तममार्गीयत्वम् । अक्षरपुरुषोत्तमयोस्त्वभेदात् ब्रह्मपदेनोपादानं फलत्वं च ।
ब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमसाक्षाद्रूपत्वादेव प्रक्रान्तसुषुप्तिरूपनिर्गुणरूपानन्दप्रस्तावेऽभिधेयत्वम् ।
श्रुत्यन्तराणि तैत्तिरीयानन्दमीमांसोक्तन्यूनत्वानन्दकथनेऽपि न न्यूनतालक्षणनिग्रहस्थानम् । ननु तथापि
प्रजापत्यानन्दात्पूर्वमिन्द्रबृहस्पत्योरानन्दौ कुतो नोक्तौ इति चेन्न । सेवायामिन्द्रियकामना तयेन्द्रस्य