अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २०१
अत्रायं विशेषो ज्ञेयः । उपासनाविषयेष्वखिलेष्वविशिष्टं ब्रह्मत्वं ज्ञात्वा ते-
ष्येवैकतरं रूपं य उपास्ते, तस्य तत्र सर्वे गुणा उपसंहर्तुमुचिताः । यस्त्वनन्तेषु
विभूतिरूपेषु ओमित्यक्षरादिषु 'ओमित्येतदक्षरं ब्रह्मे'ति ज्ञात्वोपास्ते, तस्य शाखा-
न्तरीया अप्येतदक्षरोपासनप्रकरणोक्ता एवोपसंहर्तव्याः, नान्ये । तद्रूपमधिकृत्यैव
तेषां गुणानां कथनात् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । इयं तूपासनामार्गीया व्यवस्थोक्ता,
भक्तिमार्गीया त्वेतद्विलक्षणा, साऽग्रे वाच्येति ॥ २ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
सर्वासाग्रुपासनानामैक्ये प्राप्ते सर्वत्र सर्वधर्मोपसंहारप्राप्तेस्तत्र तत्र तत्तद्रूपतत्तत्फलकथनाच्च भेदे
प्राप्ते सर्वानुपसंहारस्यापि प्राप्तेश्च तत्राप्त्यप्राप्तिविरोधादित्याकाङ्क्षायाम्, तथा यत्र ब्रह्मत्वेनोपासनं
विधीयते, तत्रैवं वेद्यैक्यात्तद्वाक्यवेद्यस्य गुणोपसंहारनिर्णयो भवति, यत्र पुनर्नब्रह्मत्वेनोपासनं न
विधीयते, यथा प्राणविद्यादौ, तत्र ब्रह्मत्वेनोपासनाया अभावेन वेद्यैक्याभावात् कथं निर्णय
इत्याकाङ्क्षायां च सर्वत्रास्य न्यायस्य तौल्यादनेनैव निर्णयो विरोधाभावश्चेत्याशयेनाहुः अत्रेत्यादि ।
अत्र गुणोपसंहारे वक्ष्यमाणरूपो विशेषः प्रयोजकभेदबलाज्ज्ञेयः । उपासनाविषयेष्वखिलेष्ववतार-
रूपेषु तुल्यं ब्रह्मत्वं वेदान्तवाक्यैरवधार्य, तेष्वेकतरं रूपं यो ब्रह्मत्वप्राधान्येनोपास्ते, तस्य तस्मिन्
रूपे सर्वे गुणा उपसंहर्तुमुचिताः । उपसंहारप्रयोजकस्य विरुद्धसर्वधर्माश्रयब्रह्मस्वरूपप्राधान्यस्य तत्र
तेनानुसंहितत्वादुक्ताः । एतदेवैतत्पादोपान्त्ये समाहारादिसूत्रद्वये स्फुटीभविष्यति । यस्त्वनन्तेषु
विभूतिरूपेषु वर्णात्मकोंकारादिषु तद्रूपप्राधान्यं ब्रह्मत्वस्य गौणत्वं चानुसंधाय उपास्ते, तस्यान्य-
त्रिकास्तदीया एवोपसंहर्तव्याः, नान्ये । तत्र हेतुः तद्रूपमित्यादि । अन्यथातिप्रसङ्गादिति ।
प्रकरणानादरे तद्विरोधप्रसङ्गात् । तथाच तत्तद्रूपानुसंधानकृतया व्यवस्थया विषयभेदेनोपसंहा-
रानुपसंहारप्राप्त्यप्राप्तिविरोधाभावादस्मादधिकरणस्योपसंहारार्थत्वं सुखेन युज्यते । किञ्च, अन्यत्रापि
तत्तद्विभूतिरूपवेद्यैक्यादन्येषां च हेतूनां तत्र सत्त्वादनेनैव न्यायेन निर्णय इत्यर्थः । अत्रोपासना-
मात्रनिर्णयो न क्रियते, अपि तु यद्ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वेन विवक्षितं तस्य सर्वस्येत्याशयेनाहुः
भक्तीत्यादि । अग्रे इति । 'न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिव'दित्यस्य द्वितीयव्याख्याने ।
नचोपासनातिरिक्ताया भक्तेरप्रसिद्धत्वादप्रस्तुतत्वाच्च तद्व्यवस्थास्मरणमाकस्मिकमिति वाच्यम् ।
गोपालतापनीये 'भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेव, तदेव च
रश्मिः ।
त्वामेदेति लिङ्गेन वा । अभावेनेति । किन्तु बाणधारकत्वेन । प्राणसंवादेऽस्ति । अस्य न्यायस्येति ।
व्यापकब्रह्मत्वेन वेद्यैक्याद्विद्यैकत्वन्यायस्य तौल्यम् । व्यापकविभूतित्वेन रूपेण वेद्यैक्याद्विद्यैकत्वनिर्णय
इति तस्मात् । प्रयोजकेति । विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य तद्रूपाधिकारस्य च प्रयोजकस्य भेदात् । भेद-
बलमपि अधिकारस्यानिवार्यत्वात् । ज्ञेय इति परे स्तोः श्रुना श्रुरित्यस्य प्राप्तिः स्मार्ता । उपासनेत्यादि-
भाष्यं विवृण्वन्ति स्म उपासनेति । तेनेति । उपासकेन । यस्त्वित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म
यस्त्विति । तदीया एवेति । एवकारो विरुद्धधर्मरूपान्ययोगव्यवच्छेदकः । अन्य इति । अधि-
कारधर्मविरुद्धः । प्रकरणेति । अधिकारप्राप्तप्रकरणानादरे । अधिकारः प्रारम्भः । प्रकरणं देशकालौ ।
भाष्येऽधिकृत्येत्यत्राधिकारः स्वप्रासप्रकरणवाचकः । लक्षणयेति भावः । अनेनैवेति । व्यापकधर्मेण
वेद्यैक्याद्विद्यैकत्वनिर्णयरूपेणैव । एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । यदिति । साक्षात्परम्परया ।
सर्वस्येति । उप समीपे स्थित्वा यथायोग्यकरणमुपासनालक्षणमेकादशसुबोधिन्याम्, तस्या नवधा-
भक्तेः सर्वात्मभावस्य च । रामानुजमतेनाशङ्क्य परिहरन्ति स्म न चोपेति । अग्रेति । मक्तिर्हंसे
1739

२०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० १.
नन्वग्निष्टोममेवोद्दिश्य यावन्तो धर्मास्तैत्तिरीयके पठ्यन्ते, न तावन्तो वाज-
सनेयके, तथाच त्वदुक्तरीत्या वाजसनेयिनां तद्धर्मोपसंहारोपि न्याय्यो भवेत्,
नत्वेवं सः, शिष्टाचारादिविरोधात्, तथा पञ्चाग्निविद्यामेवाधिकृत्योक्तोपि षष्ठो-
ऽग्निर्न छन्दोगैः शक्यत उपसंहर्तुम्, तथैवाथर्वणिकेनैकस्मिन् रूपे रूपान्तरधर्मा
भाष्यप्रकाशः।
नैष्कर्म्य'मिति लक्षणभेदेन, समाप्तौ च 'कृष्ण एव परो देवस्तं ध्यायेत् तं रसेत् तं भजे'दिति ध्यानरूपो-
पासनातो भिन्नतया विधानेन चोपासनातिरिक्ताया भक्तेः प्रसिद्धत्वात् प्रस्तुतत्वाच्च तदभावात् ।
एकस्मिन्नेव प्रकरणे सृष्टिकर्तृत्वादिना माहात्म्यस्यात्मत्वेन प्रियत्वस्य च बोधनेन श्रुत्यन्तरेपि
श्रुतीनां माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढस्नेहरूपभक्तावेव तात्पर्यावसायाच्च । ननु विहिताविहितभेदेन
भक्तिमार्गद्वैविध्यादत्र कस्य व्यवस्था वाच्येति चेत् । श्रीभागवते श्रीनन्दादीनां फलकथनेनावि-
हितभक्तेरपि प्रामाणिकत्वसिद्धौ मन्दमध्यमयोरर्थे तद्व्यवस्थाबोधनस्याप्यावश्यकत्वादुभयोरपीति
बुध्यस्व । ननु सूत्रकारेणेदं कुत्रोक्तं येनैवमुच्यत इति चेत् । उच्यते । अग्रिमसूत्रेऽधिकारस्यानुप-
संहारहेतुताकथनेनात्र यथाधिकारनिर्णयसूचनात् सूचितमिति जानीहि । तस्मान्नात्र शङ्कालेशः ।
एवञ्चास्मिन्नधिकरणे इदं सिद्धम् । 'यो देवानां नामधा एक एव', 'एकं सद्दिप्रा बहुधा वदन्ती'त्या-
दिश्रुतिभिः, 'येऽप्यन्यदेवताभक्ता' इत्यादिस्मृतिभिश्च भगवतः सर्वरूपत्वात् तेन तेन रूपेण भगवत
एव तत्तत्फलदातृत्वं काण्डद्वये पुराणेषु चेति । तेनादित्याद्यङ्गोपासनास्वपि ब्रह्मोपासनात्वमेवेति
च सिद्धम् ॥ २ ॥ १ ॥
अतः परं ताः कथं कर्तव्या इत्याकाङ्क्षायामग्रिमसूत्रेषु तत्प्रकार उच्यत इत्याशयेन
सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तथेति । वैधर्म्ये दृष्टान्तः । अयमर्थः । यथा कर्मणां वैलक्षण्येपि
'संयोगरूपचोदनाख्याविशेषा'दिति शाखान्तराधिकरणोक्तन्यायादैक्यम्, एवमुपासनानामपि तेनैव
न्यायेनावान्तरैक्यमपि सिद्धम् । तथात्रास्यैव हेतोर्गुणोपसंहारप्रयोजकतयानेनैव हेतुना ज्योतिष्टो-
मादियागेषु शाखान्तरोक्तगुणोपसंहारोपि न्याय्यो भवेत् । तत्करणे शिष्टाचारविरोधस्तत्क्रिया शा-
खान्तरोक्तानादरे उपासनायामपि तदापत्त्या पञ्चाग्न्यादिविद्यासु षष्ठाग्न्याद्यनुपसंहारापत्तिरथर्वणाद्यु-
क्तरूपेषु रूपान्तरधर्मानुपसंहारापत्तिश्चेति शिष्टाचारविरोधतौल्ये प्राप्ते, तत्समाधानाय गुणानुप-
रश्मिः।
'उपास्तिं मन्यन्ते मधुमथनभक्ति'मिति कारिकायास्तथा । 'भक्तिरहस्यभजन'मितिपाठे लक्ष्यलक्षणैकी-
भावः । 'उपाधी'त्यत्र फलनैराश्येनेति पठन्ति । लक्षणेति । उक्तोपासनलक्षणभेदेनेत्यर्थः । तद्-
भावात् आकस्मिकत्वाभावात् । एकस्मिन्निति । श्वेतकेतुप्रपाठके महाप्रकरणे एकविज्ञानेन सर्ववि-
ज्ञानरूपे । सृष्टीत्यादि । 'सदेव सौम्ये'त्यारभ्य 'तत्तेजोऽसृजते'त्यादि । आदिना त्रिवृत्करणम् ।
आत्मत्वेनेति । 'स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो'इत्यनया तथा । श्रुत्यन्तर इति । 'यतो वा इमानि
भूतानी'त्यत्र 'अयमात्मा ब्रह्मे'त्यत्र च । 'भगवान्ब्रह्म कात्स्न्र्येने'ति वाक्यादेवकारः । विहितेति ।
'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य' इति श्रवणभक्तिर्विहिता । तिसृभिः प्रेम्णि जातेऽन्यासां स्वयम्भव-
नाद्विहितत्वम् । 'तं रसेत्तं भजे'दिति द्वयं विहितम् । रस शब्दे । कीर्तनम् । भजेदिति 'भज
सेवायाम्' । दास्यम् । 'यं मां स्मृत्वा'ति स्मरणम् । श्रवणमुक्तम् । किं पुन'र्भक्त्या जानाति चाव्य-
य'मिति नवधा भक्तिर्विहिता । अविहिताया ज्ञानकारणत्वात् । फलेति । एकादशस्कन्धे कथनेन ।
मन्देति । उत्तमस्य तु गुरूपदेशेनेति । तथाच सर्ववेदान्तप्रत्ययं नैकमिति प्राप्तम् ॥ २ ॥
1740

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २०५
इति प्राप्ते, उत्तरं पठति ।
स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च तन्नियमः ॥ ३ ॥
स्वाध्यायो वेदः । स एकमेव कर्म शाखाभेदेन भिन्नभिन्नप्रकारकं बोध-
यतीति तत्प्रयुक्तः सम्यग्भूतेऽग्निष्टोमादिलक्षण आचारे तत्तदङ्गाचारनियमोऽन्यू-
नानधिककरणलक्षण इत्यर्थः । तावद्भिरेवाङ्गैर्यागसम्पत्तेरधिककरणस्याप्रयोजक-
त्वात् तावतामेवाङ्गानां करणम् । ननूक्तं तद्धर्माणांमप्युपसंहारस्त्वदुक्तरीत्या
भाष्यप्रकाशः।
संहारहेतुकथनेनोपसंहारप्रकारं वदन्नुत्तरं पठतीति बोध्यः ।
स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च तन्नियमः ॥ ३ ॥ अत्र
शाखान्तराधिकरणोक्तहेतोः पूर्वसूत्रे परामर्शात् पूर्वतन्त्रविचारे पूर्वकाण्डे च स्वाध्यायशब्दस्य
वेदवाचकत्वेन प्रसिद्धेरस्मिन् सूत्रे 'तथात्वेने'त्यनेन तदुक्तस्य प्रसिद्धस्य प्रकारस्य, 'तन्नियम' इति
तच्छब्देन तत्प्रसिद्धाङ्गाचारस्य च ग्रहणमित्याशयेन व्याकुर्वन्ति स्वाध्यायो वेद इत्यादि। तावन्मा-
त्रनिरूपणस्य यागे तावदङ्गकरणनियमने बीजं स्फुटीकुर्वन्ति तावद्भििरित्यादि । तथाच निरूपण-
प्रकारभेदस्य बाधकस्य सत्त्वान्नोपसंहार इत्यर्थः । द्वितीयं हेतुं² व्याकर्तुमवतारयन्ति नन्वित्यादि ।
रश्मिः।
स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च तन्नियमः ॥ ३ ॥ तद्व्य-
वस्थेति । उपसंहारव्यवस्थास्मरणम् । उपेति । उपसंहारबाधकं तु 'यस्त्वनन्तेष्वि'त्यादि पूर्वसूत्र-
भाष्येणाधिकारप्राप्तं प्रकरणमुक्तम् । एवं च स्वाध्यायपूर्वसूत्रं स्वाध्यायसूत्रमिति मध्यमपदलोपी समासो
व्याख्यातव्यः । एवमिति पूर्वोक्तप्रकारेण चोदनाद्यविशेषादिति हेतुशोधनात् । शाखान्तरेति ।
इदमधिकरणं पूर्वतन्त्रे द्वितीयचतुर्थपादद्वितीयाधिकरणेऽस्ति । संयोगादिरूपहेतुचतुष्टयात्मकेन । सिद्ध
इत्यन्तेन तथाचेतिभाष्यं व्याख्यातम् । अग्रे शाखान्तरीयेत्यादि वाजसनेयिनामित्यादि-
भाष्यव्याख्यानम् । अत्र मध्ये त्वदुक्तरीत्येतिभाष्यं तद्व्याख्यानं 'विरुद्धधर्माश्रयत्वस्योपसंहारनि-
यामकत्व'मिति त्वदुक्तरीत्येति । नत्वेवं स इति भाष्यं द्वेधा व्याकुर्वन्ति स्म स वेदित्यादिना ।
आद्रियत इति क्रियाध्याहारः । शिष्टाचारेति । भाष्योक्तादिशब्दार्थोपलक्षकोयम् । क आदि-
शब्दार्थ इति चेत् । नवीनव्याख्यात्रादिस्वीकृतत्वम् । अतीति । अधिकारप्राप्तप्रकरणविरोधः ।
तत्स्मारकमिति । उपसंहारस्मारकम् । तथा 'पञ्चामिविद्यामेवाधिकृत्योक्तोपि षष्ठोभिनं छन्दोगैः
शक्यत उपसंहर्तु'मिति भाष्योक्तोपसंहारस्तत्स्मारकमित्यर्थः । भाष्ये । उक्त इति । बृहदारण्यक
उक्तः । स्वाध्यायो वेद इत्यादीति । भाष्ये द्वान्तसूत्रव्याख्यानमितीत्यन्तभाष्येण । तथाच
स्वाध्यायस्य तथात्वेन एककर्मणः शाखाभेदेन भिन्नभिन्नप्रकारकत्वबोधकत्वेन । हिर्हेतौ तदर्थस्तृतीय-
योक्तः । तत्प्रयुक्तस्तन्नियम इत्यन्वयः । केयत उक्तं सम्यग्भूत इत्यादि । अग्निष्टोमादीति ।
'परमेष्ठिनो वा एष यज्ञोग्र आसीद्यदग्निष्टोम' इति श्रुतेरादिरग्निष्टोमः । अग्निष्टोमाद्यग्निष्टोमोक्थ्याति-
१. ननूपसंहारस्याग्रे वाच्यत्वादिदानीं तत्तत्संज्ञाभावाद्यावृत्तस्तद्व्यवस्थास्मरणमित्याकाङ्क्षायां स्वाध्यायसूत्र उपसंहारबाधक-
थनात् तत्स्मरणमितिबोधनाय सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । एवं हेतुशोधनाच्छाखान्तराधिकरणोक्तहेतुना कर्मक्यवद्विद्यैक्ये
वेद्यैक्ये च सिद्धे शाखान्तरीयकर्मणोपि विद्यातौल्याद्विद्यास्मिन शाखान्तरीयकर्मस्वप्यनुक्तगुणोपसंहारः प्राप्नोति, स चेदाद्रियते,
तदा शिष्टाचारविरोधोतिप्रसङ्गश्च, यदि नाद्रियते, तदा विधेयतादिसाधनम्व्यर्थत्वमिति शङ्कायां सूत्रं वक्तीत्यर्थः । तदेव
तत्स्मारकमित्यर्थः इति पूर्व उत्थानिकापाठः । २. अंशम् ।
1741

ा चै र्ब ल्या त्
Wait, look at "दतिरात्र": is it 'दतिरात्र' or 'दतिरात्र'? Typo for 'ऽतिरात्र' or 'दतिरात्र'? It has 'दतिरात्र'!
And "सकाशाचैर्बल्यात्" -> 'नैर्बल्यात्', but look at the letter: 'नै' or 'चै'? It is 'नैर्बल्यात्', with 'नै'.
Wait, look at "प्रायतत्वेनोत्पत्तिशिष्ट":
Is it "वाजियागप्रायतया नोत्पत्तिशिष्ट..."?
Let's look at the letters:
प्रा (prā)
य (ya)
त (ta)
या (yā)
न (na)
No, wait: प्रा, य, त, वे, नो, त्प, त्ति, शि, ष्ट...
Wait, "प्रायतयेनोत्पत्तिशिष्ट"?
Let's compare L7: "कथनस्योत्पन्नशिष्टप्रायतया नैर्बल्यात्" (or प्रायस्त्वेन?).
In L30:
Look at: "वाजियाग..." - wait, is that जि or पे? It has a curve to the left, which is an i-matra! So "वाजि-याग" (Vajin sacrifice, from Vajasaneyi!).
Wait, what follows "वाजियाग"?
प्रा, य, त, या (or त्व

कल्पविषयत्वेन कल्पसूत्रे उच्यते । विकल्पे तूभयस्याशास्त्रार्थत्वम्, उपसंहारे
तूभयस्यापि शास्त्रार्थत्वम् । अतोपि नात्रोपसंहारशङ्का । अत्र दृष्टान्तमाह
सववदिति । यथा सवा होमाः सप्तसूर्यादयः शतौदनपर्यन्ता वेदान्तरोदितत्रे-
ताग्न्यनभिसम्बन्धादाथर्वणोदितैकाग्निसम्बन्धादाथर्वणिकानामेव कार्यत्वेन निय-
म्यन्ते, तथा तत्तच्छाखायास्तथात्वात्तत्तदुक्त एव कर्मणि तत्तच्छाखिनामधि-
कारान्न स्वशाखोक्तादन्यूनानतिरिक्तकर्मकरणनियम इत्यर्थः । प्रकृतेपि यद्रू-
पोपासनाप्रकरणे यावन्तो धर्मा उक्ताः, तस्मिन् रूपे तावद्धर्मवत्त्वेनेवोपासना
कार्या, तद्बोधकप्रमाणानुरोधात्, न तु रूपान्तरोपासनप्रकरणोक्तासाधारण-
भाष्यप्रकाशः।
उच्यते, यदि प्रकारभेदोक्तेरधिकारस्य च नियामकत्वं न स्यात्, तदा तत्र तन्न व्यवस्थाप्येत,
यदि तन्न न व्यवस्थाप्येत, तदा विकल्पो वा उपसंहारो वा प्राप्नुयात् । तत्राद्ये ऐच्छिकत्वेनाष्ट-
दोषदुष्टत्वादुभयस्याशास्त्रार्थत्वम्, उपसंहारे तूभयस्यापि शास्त्रार्थत्वम्, तथापि विरुद्धत्वात् कर्तुं न
शक्यमिति व्यवस्था आवश्यकी। अतो व्यवस्थावशादपि न कर्मण्युपसंहारशङ्केति न पूर्वोक्तस्याप्रयो-
जकत्वमित्यर्थः । ननु यदा शाखाभेदो न सिद्धः, तदा त्वधिकारस्य नियामकत्वाभावादुपसंहारः
स्यादित्यत आहुः अत्रेत्यादि । ईदृशेपि स्थले दृष्टान्तमुखेन नियामकमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति
यथेत्यादि । यथा सवाः सम्बन्धिभेदान्नियम्यन्ते, तथा विभागाभावदशायामपि तत्तद्वेदे विद्यमा-
नायास्तत्तच्छाखाया एव नियामकत्वात् तथेत्यर्थः । एवमत्रोपसंहारहेतुः शोधितः । निरूपणप्रकार-
भेदादिबाधकरहित एव वेद्याभेद उपसंहारप्रयोजक इति । एवं कर्मण्युपसंहारबाधकान्युक्त्वा
तेषामुपसंहारबाधकानामुपासनायामपि तुल्यत्वात् सववच्चेति चकारेण तासामप्यत्र सङ्ग्रहादे-
रश्मिः।
तयोदिते होतुरनुदितहोमे दोषः, अनुदिते होतुरुदितहोमे दोष इति उदितहोतुरुदितहोमोऽनुदितहो-
तुरनुदितहोम इति व्यवस्थितविषयत्वं तेन । विकल्प इति भाष्यं विवरीतुमाहुः यदीति । प्रकारेति ।
प्रकारभेदः गुणभेदस्याप्रयोजकत्वरूपः । विद्यैकत्वं वेद्यैकत्वाधीनं, तद्वैद्यैकत्वं गुणानां गोपरूपत्वराम-
त्वनृकेसरित्वानां भेदस्याप्रयोजकत्वाङ्गीकाराद्ब्रह्मत्वेनाङ्गीकृतम् । यथा घटत्वपटत्वकुम्बलगुकूलत्वानां
गुणानां भेदस्याप्रयोजकत्वाङ्गीकरणेन द्रव्यत्वेन रूपेण घटादीनां वेद्यानामभेदस्तथात्र अस्याः
प्रकारभेदोक्तेरित्यर्थः । तन्न तन्नेति । तत्तत्कल्पसूत्रे तत् होमाश्मादानद्वयम् । उपसंहार इति ।
'कुञ्चुटोसी'ति मन्त्रयितरि 'कुरूरसी'ति मन्त्रयितुरुपसंहारः 'कुरूरसी'ति मन्त्रयितरि 'कुञ्चुटोसी'ति
मन्त्रयितुरुपसंहारः । उदिते होमकर्तर्य्नुदिते होमकर्तुरुपसंहारः । अनुदिते होमकर्तर्युदिते होम-
कर्तुरुपसंहारः । भाष्यं व्याकुर्वन्ति स्म तत्राथ इति । अष्टदोषेति । पूर्वमीमांसायां स्पष्टाः ।
कर्मणीति । अग्निष्टोमे । पूर्वोक्तस्येति । व्यवस्थितविषयत्वेन प्रकारभेदोक्तेरधिकारस्य च । यदेति ।
व्यासावतारपूर्वकाले । सम्बन्धीति । आथर्वणिकसम्बन्धिभेदात् । अस्यां फक्किकायां अथर्वणेति
पदच्छेदः उदितेत्येकदेशान्वयि । न्यायेऽन्वयः प्रसिद्धः । तथेतिभाष्यविवरणं तथा विभागेति ।
विद्यमानाया इति । 'नासतो विद्यते भाव' इति वाक्यात् । नियामकत्वादिति । तथात्वादिती-
तिभाष्यार्थः । तथेत्यर्थ इति । तत्तदुक्त इत्यादिरित्यर्थः । उपसंहारेति । उपसंहारस्य हेतुः वेद्या-
भेदः । शोधनप्रकारमाहुः निरूपणेति । गुणनिरूपणं गुणरूपप्रकारभेद आदिनाधिकारः एतै-

धर्मवत्त्वेनापि । तथा सति मत्स्योपासकस्य चापशरादिकमपि भावनीयं स्यात्,
पुरुषरूपोपासकस्य च लक्षयोजनायामशृङ्गादिकम् ।
नन्वथर्वणोपनिषत्सु श्रीरामोपासनायां 'यो वै ये मत्स्यकूर्माद्यवतारा
भूर्भुवःसुवस्तस्मै वै नमो नम' इति वाक्येन तदितरावताररूपत्वमुच्यते, तेन
तद्धर्मवत्त्वमप्याक्षिप्यते ।
सत्यमाक्षिप्यते तद्धर्मवत्त्वम् । तत्रायमभिसन्धिः । परमकाष्ठापन्नं ब्रह्मस्वरू-
पमिदमिति ज्ञात्वा ह्युपासना कार्या। तेनैतस्यैवान्येऽवताराः, तत्तद्रूपेण तानि तानि
कर्माण्ययमेव कृतवानिति ज्ञेयं परम्, न तु तस्मिन्नेव रूपेऽन्यावतारधर्मवत्त्वमपीति ।

भाष्यप्रकाशः ।
तांस्तत्रापि सङ्गमयन्ति प्रकृतेपीत्यादि । तथा सतीति । तद्बोधकप्रमाणमनुरुध्य रूपान्तरा-
साधारणधर्मोपसंहारेऽङ्गीकृते सति

तथाच तस्मिंस्तस्मिन्नवतारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या बोध्यते, न तु सर्वत्रेति । तत्र
बाधकमुक्तमेव । प्राणाद्युपासनास्वेतावान् विशेषः, यथा कर्मण्यतिरेके प्रायश्चित्त-
श्रवणं बाधकम्, श्रीरामस्वरूपाद्युपासनासु च तेनावतारेणाकृतकर्मणस्तत्र भावनेऽ-
पराधो बाधकः, 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मित्यादिवाक्यं च। न तथा प्राणाद्युपास-
नासु अधिकगुणस्येतरत्रोपसंहारे किञ्चिद्बाधकं दृश्यत इति स कर्तुं शक्यत इति ।

भाष्यप्रकाशः।
भावनीयमित्याकाङ्क्षायां तत्र हेतुमाहुः तथाचेत्यादि । यथा तत्तच्छाखायां ज्योतिष्टोमादिस्तत्त-
द्धर्मवान् बोध्यते, तथा तत्तत्तापनीयेषु तत्तदवतारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या बोध्यते, न तु सर्वत्र
तद्वान्, अतस्तथा भावने शास्त्रातिक्रम इति तथा न भावनीयमित्यर्थः । नन्वाक्षेपे कथमतिक्रम इत्यत
आहुः तत्र बाधकमुक्तमेवेति । आक्षेपे निरूपणप्रकारभेदादिद्वयरूपं बाधकमुक्तमेव । तथाच
तस्य यदि बाधकता नाङ्गीक्रियते, तदा शाखाकृतोऽग्निष्टोमाद्यङ्गनियमः सर्वेष्वप्याथर्वणिकार्यता-
नियमश्च भज्येत, अतस्तदभावायात्रापि तथा न भावनीयमित्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रोक्तहेतुना
सर्वैक्यसिद्धौ सर्वत्र सर्वगुणोपसंहारः प्राप्तः, तत्र समाचारसूत्रे निरूपणप्रकारभेदाधिकारभेदप्राय-
श्चित्तादिश्रवणसम्बन्धिभेदानामनुपसंहारनियामकत्वादुक्तम्, तेन तत्तच्छाखिभिस्तत्तदधिकारिभि-
स्तत्तत्सम्बन्धिनियताः स्वाधिकारानुसारेण स्वशाखोक्ता गुणा उपसंहर्तव्याः, नेतर इति सिद्धम् ।
तथा सति प्राणाद्युपासनायां शाखान्तरोक्तगुणोपसंहारो न स्यादित्यत आहुः प्राणादीत्यादि । नच
निरूपणप्रकारभेदरूपमुपसंहारबाधकमस्त्येवेति कथं बाधकाभाव इति वाच्यम् । कर्मणि न्यूनाधिक्ये
प्रायश्चित्तवदुपासनायां तथाभावने प्रायश्चित्ताश्रवणान्निरूपणप्रकारभेदस्य प्रायश्चित्ताद्युभायकत्व
एव बाधकत्वम्, नान्यथेति निश्चयात् । एवं प्रकारभेदेपि 'अधिकं तत्रानुप्रविष्ट'मिति न्यायेन
दोषाभावात् तत्रत्यानां पदार्थानामबाधेनाधिकसंख्यायां न्यूनसंख्याया निवेशतस्तस्या अप्यबा-
धादधिकप्राणादिनिवेशेन पुरःस्फूर्त्या भेदप्रतीतावपि१ प्राणाद्युपासनातोऽभिन्नतया तस्या बाधक-
त्वाभावात् । 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मितिवद्दोषबोधकवाक्याभावाच्च । अतः सुष्ठूक्तं तत्रोपसंहारे
न किञ्चिद्बाधकं दृश्यत इति । एवं प्राणादिविद्यासूपसंहारबाधकाभावेन तस्मिन् साधितेपि

रश्मिः।
श्रुतेस्तथा । मन्त्र इति । मन्त्रे वैदिके । स्वविषयत्वादवताराणामेव, न तु ह्यधोक्षजस्य, तत्वविधान-
दर्शनात् । तथेति । अयमवतार्यैव कृतवानिति विभावनीयमित्यर्थः । अवतार्यवतारयोरभेदमर्शनेनाय-
मिति प्रत्यक्षगे रूपं यत्तदुक्तम् । किणेति । कूर्मचिह्नम् । आदिना करालवदनत्वादि । तत्तदिति ।
नृकेसरिरामगोपालतापनीयेषु । अत्रापीति । एकत्रानेकोपासनास्थले । निरूपणेति । गुणनिरू-
पणम् । निरूपणं च प्रकारभेदश्चाधिकारभेदश्च प्रायश्चित्तश्रवणं च सम्बन्धिभेदश्च द्वन्द्वः तेषाम् ।
अनुपसंहारेति । उपसंहाराभावस्य नियामकत्वम् । प्राणादीति । इयं प्राणसंवादेऽस्ति । पूर्व-
सूत्रोक्तायाम् । शाखान्तरेति । वाजसनेयिशाखोक्तपञ्चमप्राणरूपगुणोपसंहारः । प्राणादीत्यादीति ।
अधिकगुणस्य पञ्चमप्राणरूपस्य । इतरत्रेति वाजसनेयीतरत्र शाखायाम् । स इति । अधिकगुणो-
पसंहारः । नच नेति । निरूपणं च प्रकारभेदरूपश्च तयोः समाहारः । 'स नपुंसक'मिति पाणिनीयेन
नपुंसकत्वम् । अस्त्येवेति । बाधकायोग्यव्यवच्छेदकैवकारः । एवमिति । पूर्वसूत्रे वाजसनेय्युक्तपञ्चम-
प्राणरूपगुणनिरूपणेन प्रकारस्य गुणरूपस्य भेदेपि । तत्रत्यानां बृहदारण्यकोक्तानां वाक्चक्षुःश्रोत्र-

१. भेदेन प्रतीतावपीति पाठः ।
ब्र० सू० २० २७
1745

ननु पुरुषादिरूपस्य विग्रहस्यैव शुद्धब्रह्मत्वादयमेवावतारान्तरेष्वपि लीला-
कर्तेति ज्ञानमनुपपन्नमिति चेत् । मैवम् । धर्मिग्राहकमानेनैकस्यैव शुद्धस्यैवानन्त-
रूपत्वेन सिद्धत्वात् । वस्तुन एव तथात्वान्न कापिच्छङ्का । यथैकस्यान्योन्या-
भावस्यानन्तभावप्रतियोगिकतद्रूपत्वं तावत्प्रतियोगिकात्यन्ताभावरूपत्वं चाभा-
भाष्यप्रकाशः।
परविद्यासु रूपान्तरे पूर्वोक्तरीतिकरूपान्तरगुणोपसंहारानुपपत्तिं शङ्कते नन्वित्यादि, इति
ज्ञानमनुपपन्नमिति । रूपान्तरविग्रहस्यापि शुद्धब्रह्मत्वादयमेव तथेत्यंशेऽनुपपन्नमित्यर्थः । तत्र
समादधते मैवमित्यादि । धर्मिग्राहकं मानं हि 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप' मिति वक्ष्यमाणश्रुतिरूपं
तेन । वस्तुन एव तथात्वात् । ब्रह्मण एकत्वादत्र प्रकरणिनः श्रीरामचन्द्रस्यैव भगवत्त्वेन
भावनात् तस्य विरुद्धधर्माश्रयत्वेन सर्वाकारत्वात् तस्यैव रूपान्तरेण तत्करणसम्भवेन न कापि
शङ्केत्यर्थः । एतच्च बुद्ध्यावरोहार्थं दृष्टान्तेनोपपादयन्ति यथेत्यादि । नियतपदार्थवादिमते
भावभिन्नो निषेधमुखप्रतीतिगोचरो य एकोऽभावभेदरूपोऽन्योन्याभावपदार्थस्तस्यैव तादृशतादृश-
रश्मिः।
मनसां पदार्थानामबाधेनाधिकसंख्या पञ्चसंख्या तस्यां न्यूनसंख्या चतुःसंख्यायाः । अबाधेनेति ।
शृते पञ्चाशदितिप्रतीत्या तथा । पुरःस्फूर्ती शाखाभेदस्फूर्ती विद्याभेदस्फूर्ती । तस्येति । एवं प्रकार-
भेदस्येत्यर्थः । इतिवदिति । इत्यदोषबोधकवाक्यवत् । शाखान्तोक्तगुणोपसंहारेण प्राणविद्यास्वरूपस्य
प्राग्विदर्शनात् । व्यतिरेके दृष्टान्तः । अत्रेति । अवयव्यनवयवविपक्षयोरित्यर्थः । उद्धृत्येति ।
अनवयवविपक्षमाश्रित्योद्धृत्य । नन्वित्यादीति । विग्रहस्यैवेति । एवकारः शुद्धब्रह्मरूपावयवियोगं
व्यवच्छिनत्ति । अयं विग्रहः । एवकारः पूर्वव्याख्येयः । शुद्धब्रह्मत्वादेवकारो वा । अनुपेति ।
देवदत्तोपि विष्णुमित्रे क्रीडाकर्ता स्यात् । अतोऽनुपपन्नम् । तथाचेत्यादि । अवयव्यनङ्गीकारेण शङ्का-
याम् । आकाराणां परस्परं सन्निवेशविरोधेन । वाक्यमेवेति । आकाररूपेण प्रवेशाङ्गीकारेऽन्यथा-
काररूपेणाप्रवेष्टृत्वेन सन्तमन्याकाररूपेण प्रवेष्टृत्वप्रतिपादनं निषिद्धं तस्य निषिद्धसार्थस्य बाधकम् ।
एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । समादधत इति । अवयविपक्षमाश्रित्य तया । मैवमित्यादीति ।
एकस्यैवेति । अवयविन एव । एवकारोऽवयवमात्रयोगव्यवच्छेदकः । शुद्धस्यैवेति । अक्षरमात्रस्य ।
तेनेति । सिद्धेनानन्तरूपत्वेन । तथात्वादित्यस्य व्याख्यानं तस्यैवेत्यादि । तस्यैवेति । अवयविन
एव । तत्करणेति । अवतारान्तरेष्वपि कर्तृत्वेन । कापीति । अवयवावयविनोरपि जन्मप्रकरणे
द्विभुजे चतुर्भुजप्रवेशेपि शङ्का । एतस्येति । दाष्ट्रान्तिकस्य । दृष्टान्तेनेति । तथाचोपक्रमस्य संजात-
विरोधित्वेन छान्दोग्यीय नवमोपदेशार्थे दाष्ट्रान्तिके प्रसिद्धपक्ष्मं 'न्यग्रोधफलमत आहरेती' त्याद्युक्तं 'यं
वै सौम्यैतमणिमानं न निभालयसे, एतस्य वै सौम्यैषोऽणिमा, एवं महान्न्यग्रोधस्तिष्ठती' त्यननुप्रयोगोद-
भावदृष्टान्तेनेत्यर्थः । यद्यप्यणिमत्वेनाभावो विशेषितो न भावयितुं शक्य इत्यभावपदार्थः, तथाप्यन्यापे-
क्षयायमेव दृष्टान्तो युक्त इत्याशयवन्त आहुः नियतेति । सप्तपदार्थवादिनावैयायिकमते । निषेधेति ।
घटः पटो नेत्येवम् । तस्यैवेति । अत्र विशेषणविभक्तेः साधुत्वार्थत्वापेक्षया प्रतीयमानाभेदार्थकत्वस्य
ज्यायस्त्वेन विशेषणैक्यादन्योन्याभावपदार्थविशेष्यान्वय्येवकारः कृतः । एकस्यैवेत्यर्थः । अभेदात् ।
तदुक्तं मुक्तावल्यां 'अन्योन्याभावस्यैकविधत्वात्तद्विभागाभावा' दिति । तादृशेति । वक्ष्यमाणेत्यर्थः ।
इत्याद्युक्तेति । इत्यादिभाष्योक्तेत्यर्थः । तद्यथा । भाष्ये । घटः पटो नेत्यत्र पटो घटो न, कुम्भो
कुसूलं न, कुसूलं कुम्भं नेत्येवमनेन भावप्रतियोगिकान्योन्याभावरूपत्वम् । तावदिति । अयं भावः ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । ९११
वप्रतियोगिकान्योन्याभावात्यन्ताभावरूपत्वं चाभावाभावरूपत्वेऽप्यभावरूपत्व-
मेव चाङ्गीक्रियते, तथेहाप्यस्तु । अभावत्वस्याप्रयोजकत्वात् । धर्मिग्राहकमानस्यैव
तथात्वात् । तच्च तैत्तिरीयोपनिषत्सु 'अतः परं नान्यदणीयस्२ हि परात् परं
यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्ता'दित्या-
दिश्रुतिरूपं प्रसिद्धमेव ।
अपरञ्च । सर्वासामुपासनानां हि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन श्रुतौ निरूपणं
क्रियते । यत्प्रकारिकोपासना विज्ञानहेतुः, स प्रकारश्च निरूप्यते । एवं सत्येकस्यां
भाष्यप्रकाशः।
प्रतीतिबलेन अनन्तभावप्रतियोगिकेत्याद्युक्तप्रकारकतावद्रूपत्वं स्वीक्रियते, न तु निरूपकभेदमादाय
स्वरूपनानात्वम्, तद्वदत्र ब्रह्मण औपनिषदत्वेन तद्वाक्यस्यैव नियामकत्वात् स्वरूपैक

शाखायां कतिपयगुणनिरूपणम्, तदितरस्यां शाखायां तदतिरिक्तानामपि गुणा-
नामित्यत्र को हेतुरिति पृच्छामः । उपसंहारेण प्राप्तिमनिरूपणे हेतुं चेद् ब्रवीषि,
तत्र वदामः । एवं सति न्यूनगुणनिरूपिका श्रुतिः खोक्तानपि गुणान्न वदेत् ।
तथाहि । उपासनानां ब्रह्मविज्ञानफलकत्वस्य निर्णीतत्वात् तस्य चैकजातीयत्वात्

भाष्यप्रकाशः ।

स्वरूपैक्यं चोपपन्नम्, तर्हि रूपान्तरेणापि रूपान्तरलीलाकत्र्ता रूपान्तरेपि रूपान्तरधर्मवानिति
भावने को दोषः, सर्वत्रोभयलिङ्गत्वाविरोधस्य प्रागेव निर्णीतत्वादित्याशङ्कायां तथाभावने
श्रुतितात्पर्यविरोधरूपं दोषं स्फुटीकर्तुं प्रतिवादिनमनुयुङ्क्ते अपरं चेत्यादि । तत्रोत्तरमुद्भाव्य
दूषयन्ति उपसंहारेत्यादि, तत्र वदाम इति । तादृश उत्तरे तवानिष्टापत्तिमुद्घाटयामः । 'न
वदे'दित्यनेन गृहीतं विभजन्ते तथाहीत्यादि । तस्य चेत्यादि । तस्यैव ब्रह्मज्ञानस्य तन्मते

रश्मिः ।

प्रथमं पादं जानीया'दित्याद्युक्तचतुष्पात्त्वम् । 'तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं
च गच्छती'त्युक्तसाङ्गत्वं च प्रकारः । विष्णुसूक्ते 'विष्णोर्नु क'मित्याद्युक्तविष्णुत्वादिः प्रकारः । मन्त्रे
च 'चरणं पवित्रं विततं पुराण'मिति मन्त्रोक्तचरणविततत्वपुराणत्वपावकत्वदुष्कृततारकत्वानि प्रकाराः ।
नारायणानुवाके महानारायणे 'सहस्रशीर्षं देव'मिति सद्विद्याब्रह्मास्तित्वात् । 'आत्मविद्या ह्येषा विश्वा-
त्मानं परायण'मित्यत्र विश्वात्मत्वोक्तेः सहस्रशीर्षत्वादिः .विश्वात्मत्वादिः प्रकारः । श्वेताश्वतरश्चाद्योन्या
उपनिषदः । तासु पूर्वा वासुदेवोपनिषत् । तत्र 'यच्च किंचिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा । अन्तर्बहिश्च
तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित' इत्युक्तजगद्व्यापकत्वं प्रकारः । नारायणास्तित्वात्सत् । सजगत्तदा-
त्मरूपं वा । कालाग्निरुद्रोपनिषदि शिवरूपम् । 'तिर्यक् तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीते'त्युक्त्वा 'यास्य प्रथमा
रेखा गार्हपत्यश्चाकारो रजोभूर्लोकश्चात्मा क्रियाशक्तिऋग्वेदः प्रातःसवनं महेश्वरो यास्य द्वितीया रेखा
सा दक्षिणाग्निरुकारः सत्त्वमन्तरिक्षमन्तरात्मा च शक्तिर्यजुर्वेदो माध्यंदिनं सवनं सदाशिवो यास्य
तृतीया रेखा साहवनीयो मकारस्तमो द्यौः परमात्मा ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं शिवो देवते'-
त्युक्तमहेश्वरत्वसदाशिवत्वशिवत्वरेखात्रयदेवतात्वानि प्रकाराः । तथा यजुरुपनिषदि षडग्नित्वं प्रकारः ।
छान्दोग्ये पञ्चाग्नित्वम् । 'य एतान्पञ्चाग्नीन्वेदे'ति श्रुतेः । मण्डूके 'अद्वैतः सर्वभूताना'मित्युक्ताद्वैतत्व-
देवत्वतुर्यत्वविभुत्वस्मृतत्वानि प्रकाराः । ॐमित्येतदक्षरोपासनायामृग्वेदादिशरीरत्वान्युक्तानि प्रकाराः ।
चतु

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २१३
घटवत् कृप्ताशेषसाधनसाध्यत्वादशेषतन्निरूपिकैव श्रुतिर्निरूपयेत् । अन्या
तूपासनाया नामोक्त्वोपासीतेत्येतावदेव वदेत् । गुणानाक्षेपलभ्यत्वाज्न वदेत् ।
उपसंहार्यानपि वा वदेत् । निरूपयति च गुणानोपसंहार्यान् । नच स्वस्व-
शाखामात्राध्येतॄणामुपासनासिद्ध्यर्थं सर्वशाखासूपासनप्रकारोक्तिरिति वाच्यम् ।
परशाखाऽज्ञानेन तदुक्तगुणोपसंहारस्याप्यसम्भवेनोपासनाया एवासम्भवा-
पातात् । तस्मात् स्वस्वशाखोक्तप्रकारिकोपासनायामेव सर्वेषामधिकारा-
त्तयैव ब्रह्मविज्ञानं भवति । तैत्तिरीयाणां वाजसनेयिप्रभृतीनां चाग्निष्टोमस-
म्पत्त्या स्वर्ग इव । प्रकृते ब्रह्मैक्यात्तत्तद्विज्ञानं ब्रह्मविज्ञानमेव । न हि रूपरसग-
भाष्यप्रकाशः ।
सर्वगुणोपसंहारेणैकजातीयत्वात् घटवत्कृप्ताशेषसाधनसाध्यत्वात् यथा हि घटः कारणसमुदायेनैव
जन्यते, न त्वेकेन, तद्वत् तव मते उपासनाया अप्यशेषगुणानुसन्धानरूपसाधनसाध्यत्वादशेषगुण-
निरूपिकैव श्रुतिस्तामुपासनां निरूपयेत्, अन्या तूक्तरीत्या वदेत्, गुणाँस्तु न वदेदेव । उपसंहा-
र्यांनपि वा वदेत् । तैर्विना उपासनाया असिद्धेः । निरूपयति च कतिपयानेव, न त्वशेषान् ।
तथाचोपासनाश्रुतौ कतिपयगुणकथनमन्यथानुपपद्यमानं सत् रूपान्तरे रूपान्तरीयगुणोपसंहारो
दोषायेति कल्पयति, अतः श्रुतितात्पर्यविरोध एव दोष इत्यर्थः । तत्कथनस्य तात्पर्यान्तरमाशङ्क्य
निषेधन्ति नचेत्यादि । तथाचोपासनाया नाममात्रोक्तौ प्रकाराज्ञानात् तत्तच्छाखिनामुपासनाया
असिद्धेस्तदुपकाराय तथोक्तिरिति तु न वक्तुं शक्यमित्यर्थः । तत्र हेतुः परेत्यादि । तथाचैवं
तात्पर्यकल्पनेपि तावन्मात्रकथनानर्थक्यस्य त्वन्मते तादवस्थ्यमपरिहार्यमेवेत्यर्थः । तर्हि किं
तथा कथनस्य तात्पर्यमित्याकाङ्क्षायां मन्दाधिकारिणां तावतैव फलसिद्ध्यर्थं तथा वदतीत्याशयं
हृदिकृत्य तेन विवक्षितं साधयन्ति तस्मादित्यादि । तस्मादिति । त्वदुक्तस्य तथाकथनाश्रय-
स्यानुपपन्नत्वात् । ब्रह्मविज्ञानं भवतीति । तावद्धर्मविशिष्टस्य साक्षात्कारी भवति । तत्र
दृष्टान्तः तैत्तिरीयेत्यादि । तथाच ब्रह्मणि सर्वतः सर्वधर्मसत्त्वेपि कतिपयगुणोक्तिबलेन तत्र
तत्रोक्तैरेव गुणैरुपासनायाश्चरितार्थ्यनिश्चयान्न रूपान्तरे रूपान्तरधर्मोपसंहारो युक्त इत्यर्थः । ननु
तादृशस्य स्वल्पधर्मवत्त्वाज्ज्ञानस्य कथं ब्रह्मज्ञानत्वमित्यत आहुः प्रकृते इत्यादि । तथाच 'अविज्ञातं
विजानता' मिति श्रुतेर्ज्ञानकृतपरिच्छेदो ब्रह्मणि नास्तीति यस्य भूयो धर्मवत्त्वेन ज्ञानम्, तस्यापि न
रश्मिः ।
उपासनरूपस्य ब्रह्मज्ञानस्य । उक्तरीत्येति । उपसंहारेणेत्यादिभाष्योक्तरीत्योद्देशेनेनोपासना वदेदि-
त्यर्थः । उपसमितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म उपसमिति । तदुक्तेति । स्वशाखोक्तगुणोपसंहारस्य ।
एवं तात्पर्यति । तत्तदुपकाराय तयोक्तिरित्येवं तात्पर्यकल्पने । उपसंहारेण सिद्धौ तावन्मात्रकथना-
नर्थक्यस्येत्यर्थः । मन्देत्यादि । मीमांसाया मन्दमध्यमार्यत्वसारम्भे उक्तत्वादिति भावः । तत्र
मध्यमस्य बुद्धिदोषात्सन्देहसम्भवेप्येतावता ग्रन्थेन बुद्धिदोषनिवृत्तिसम्भवान्नोक्तिः । त्वदुक्तस्येति ।
तत उपकाराय तयोक्तिरित्येवमुक्तस्य । मन्देऽभावादनुपपन्नत्वात् । भवतीति । मनसा भवति ।
'यद्यद्धिये'ति वाक्यात् । शुद्धे चित्ते च भवति, 'स मानसीन आत्मा जनाना'मिति श्रुतेः । ज्ञान-
कृतेति । यथा घटादिकृत आकाशपरिच्छेदः, तथा तत्तदुपसंहृतधर्मवत्त्वेन सकलधर्मवत्त्वेन प्रसि-
द्धस्य ब्रह्मणः परिच्छेदः तन्मात्रज्ञानविषयत्वं न । 'उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पने'ति राम-
तापिनोयश्रुतेः कल्पितत्वात्तेषाम् । इमानि रूपाणि परिणतघटादिरूपव्यतिरिक्तानि । भूयविति । स्वल्प-
१. आक्षेपलभ्यानिति पाठः ।
1749

२१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० ३.
न्ध्रादिमत्यां भुवि पुरुषभेदेनै कस्यैव वैकैकप्रकारकं यज्ज्ञानं न तज्ज्ञानम् ।
एतेनानन्तधर्मवत्त्वं ब्रह्मणि ज्ञापितम् । तदुक्तम् । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते
स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे'ति । अत्र 'स्वाभाविकी'ति विशेषणादविद्याक-
ल्पितत्वं शक्तीनां निरस्तम् ।
केचित्त्वाथर्वणिकानां विद्यां प्रति शिरोव्रतापेक्षणादन्येषां तदनपेक्षणात्
भाष्यप्रकाशः ।
पूर्णं ज्ञानम्, अतोऽस्मिञ्ज्ञाने द्वावपि तुल्यावित्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः एतेनेत्यादि । एतेनेति । स्वल्प-
गुणज्ञानतोपि फलार्थं तत्र तत्र तत्तद्गुणकथनेन । अनन्तगुणवत्त्वे श्रुतिमपि प्रमाणयन्ति तदुक्त-
मित्यादि । तथाच ब्रह्मणोऽनन्तधर्मवत्त्वेपि तत्तद्रूपोपासनया तत्तत्फलदानार्थं तत्र तत्र तांस्तानेव
धर्मान् प्रकटयतीति बोधनार्थं तथाकथनं युक्तमेवेत्यर्थः । ननु यदि स्वशाखोक्तप्रकारिकायामेवो-
पासनायामधिकारः, न परशाखोक्तप्रकारिकायामिति चेत्, तदा तैत्तिरीयाणां गोपालाद्युपासने,
आथर्वणिकानामानन्दमयाद्युपासने बाधिकाराभावात् ततः फलं न स्यात्, न चेटापत्तिः,
अन्यशाखीयानामपि नृसिंहगोपालाद्युपासने भगवदनुभावप्रसादादेर्दर्शनादिति चेत् । मैवम् ।
अत्र मन्दानामर्थे स्वशाखोक्तकरणाधिकारस्य कथनात् । तत उच्चमानामधिकगुणोपसंहारे
स्वरुचिगोचररूपोपासने च बाधकाभावस्य ब्रह्मणः सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वेनैव सिद्धत्वात् तैः
स्वस्वशाखोक्ताधिकमपि कर्तव्यमिति बोधितम् । किञ्च । सर्वस्य स्वस्वशाखोक्तोपासनकरणे हि
बीजं तत्तच्छाखायां तत्तदुपनिषन्निबन्धनम् । तच्च यादृश्यागात्मकस्वरूपं यच्चिद्रो भवितुं युक्तम्,
तत्र तादृशब्रह्मस्वरूपबोधनार्थं तन्निबन्धनमिति निबन्धे 'कर्मवत् ब्रह्मभेदाच्चे'त्यस्य प्रकाशे
श्रीमदाचार्यैर्निरूपितम् । एवं सति यः स्वशाखाविहितकर्मप्राधान्येन स्वकामितफलसिद्धये
उपास्ते, तस्य स्वशाखोक्तमेव कर्तव्यम् । कर्मणां कामाधिकारकत्वात् । यस्तूत्तरत्रोक्तरीत्या
नित्यकर्मणां सहकारित्वमवधार्य ब्रह्मप्राधान्येन तत्तद्रूपप्राधान्येन वोपास्ते, स तु तत्तदनुरूपं
परशाखोक्तमुपसंहरेताम् । इयमुपासनामार्गीया व्यवस्था । भक्तिमार्गे तु स्नेहस्यैव प्राधान्येन
विहितत्वादेर्गौणत्वान्न चाशङ्का, न चोत्तरम् । एवञ्च मन्दाधिकारिणां स्वस्वशाखोक्तब्रह्मज्ञानसिद्धा-
वपि तावज्ज्ञानसाल्पत्वेन फले विलम्बः । अधिकज्ञानेनाधिकाधिकगुणोपसंहारेण विलम्बनि-
वृत्तिरिति सिध्यति ।
ननु स्वाध्यायसूत्रस्य तथार्थवत्त्वे हि कर्मादिसरणेन तादृशोपसंहाराजुपसंहारचिन्ता,
तदेव दुर्घटम्, अन्येषां तदर्थानङ्गीकारादित्याशङ्कायां स्वोक्तं सूत्रव्याख्यानं दृढी-
कर्तुं शङ्करभास्करामानुजाचार्योक्तमेतत्सूत्रव्याख्यानमप्यसमञ्जसमिति बोधनाय तदनुवदन्ति
केचित्त्वित्यादि । यद्यपीदं तेषां सूत्रविवरणं शाखान्तराधिकरणस्य 'विद्यायां धर्मशास्त्रा'मिति
रश्मिः ।
धर्मवानधिकधर्मवांश्च । तद्भावस्येति । स्वल्पाधिकधर्मवत्त्वकृतोपासनाभेदेन धर्मव्यवस्थासरणम् ।
भाष्ये । स्वाभाविकीति । स्वभावस्य परिणामहेतुत्वरूपत्वात्स्वभावस्य श्रौतत्वात्परिणामवादस-
म्भवेऽविद्याकल्पितत्वं न युक्तमिति तथा । प्रकृते । तथेति॑ । भाष्योक्तार्थवत्त्वे । तदर्थेति । सूत्रा-
र्थानङ्गीकारात् । आद्यिना शैवाचार्यः । तदिति । तदीयं व्याख्यानम् । शास्त्रेति । पूर्वतन्त्रे
द्वितीयस्य चतुर्थचरणे द्वितीयाधिकरणम् । तस्यायमिति । अध्ययनस्यायं भूमौ भोजनाचरणादिः ।
सूत्रेति । अनुशयोऽनुबन्धः । 'स्यादनुशयो द्वेषे पश्चात्तापानुबन्धयो'रिति विश्वः । केचित्त्वित्या-
१. तद्व्यवस्थासरणं युक्तमिति पाठः ।
1750

ादनवद्यं विद्यैकत्वमिति सूत्रार्थं वदन्ति।"
L26: "तस्मात्। स्वोपेति। चीर्णव्रतकर्तृकमध्ययनमित्यर्थात्।"
IT IS "स्वोपनिषदध्ययनधर्म" and "स्वोपेति"!
Because "स्वोपनिषद्" + "अध्ययन" + "धर्म" = "स्वोपनिषदध्ययनधर्म"!
And the prateeka in L26 is "स्वोपेति" = "स्वोप-इति"!
WOW. That is brilliant and 100% indisputable!
The letter is indeed स्वो (svo), printed perhaps slightly condensed or looking like ख, but it is unequivocally स्वो!

Now let's check L21:
शिरस्यङ्गारपात्रधारणरूपं व्रतं
Wait, look at शिरस्यङ्गारपात्रधारणरूपं in L21:
Is it शिरस्यङ्गारपात्रधारणरूपं?
Let's check the ligature:
शिर + स्य + ङ्गा + र...
Yes, it is शिरस्यङ्गारपात्रधारणरूपं! (carrying a vessel of coals on the head).

Let's read every line carefully and transcribe accurately.

Line 1:
विद्याभेद इति प्राप्ते, उच्यते, स्वाध्यायस्यैष धर्मः, न विद्या

२१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० ३.
वाच्यम् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यैकत्वनिर्णयस्यैव दृश्यमानत्वादुपेक्ष्य इव
भाति । ननु तदुक्तिर्यथा तथास्तु, अतद्धर्मत्वबोधनस्यानुपसंहारार्थकत्वे कानुप-
पत्तिरिरिति चेत् । उच्यते । सूत्रस्य तदुक्तार्थत्वे हि तत्तात्पर्यकल्पना । स एव च न
साधीयान् । तथाहि । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यादिषु स्वाध्यायशब्दस्य वेदवा-
चकत्वं प्रसिद्धम् । समाचारशब्दस्य विहितक्रियावाचकत्वं च । तत्रोभयोरपि
मुख्योऽर्थो बाध्यते । तस्मिन् सम्भवति तद्बाधस्त्वयुक्तः । किञ्च, एवं 'नन्वग्नि-
ष्टोममेवोद्दिश्ये'त्यादिनोक्ताशङ्काया अनिवृत्तिरिति ।
भाष्यप्रकाशः ।
बोध्यत इति वाच्यम्, भवन्मतेऽधिकरणोपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यैकत्वनिर्णयस्यैव सूत्रकारानुशय-
गोचरतया

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २१७
नन्वाथर्वणोपनिषत्सु पठ्यते, 'स होवाचाब्जयोनिर्योऽवताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽ-
वतारः को भविता, येन लोकास्तुष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति, यं स्मृत्वा मुक्ता अस्मात्
संसाराद्भवन्ति, कथं चास्यावतारस्य ब्रह्मता भवति, स होवाच तं१ हि नारायणो
देव' इत्युपक्रम्य, मथुरास्वरूपं निरूप्य, निगद्यते 'यत्रासौ संस्थितः कृष्णः स्त्रीभिः
शक्त्या समाहित' इति, तेनास्यावतारस्याशेषावताराणां मध्ये श्रैष्ठ्यं निरूप्यते,
श्रीभागवतेऽपि च 'एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मिति गीयते ।
पूर्वोक्तरीत्या तु सर्वतुल्यता प्रतीयत इति नैकतरनिर्धारः सम्भवति । किञ्च । ब्रह्मणो
निरवयवत्वेनैकस्यांशित्वम्, अन्येषां तदंशत्वमित्यपि वक्तुमशक्यमिति प्राप्ते,
भाष्यप्रकाशः ।
तादृशां धर्माणां त्वन्यत्रोपसंहारस्य प्राप्तावसरत्वाच्छाखान्तरीये कर्मणि विद्यायां च शाखान्त-
रीयतद्धर्मस्य रूपान्तरे रूपान्तरधर्मस्य च प्राप्तिरित्यस्या आशङ्काया अनिवृत्तिः, तस्मान्मतान्त-
रीयव्याख्यानमुपेक्ष्यमेवेत्यस्य सूत्रसोक्तरीत्योपसंहारनियमबोधनेन विध्यैकत्वबाधकनिरासार्थतयैव
व्याख्यानमुचितमित्यर्थः ।
एवं मतान्तरं परिहृत्य पूर्वं रूपान्तरे रूपान्तरगुणानुपसंहारे रूपभेदस्य नियामकताया
उक्तत्वात् तं रूपभेदं स्फुटीकर्तुं चिन्तान्तरमारभन्ते नन्वाथर्वणेत्यादि । इयं श्रुतिरुत्तरता-
पनीस्था । तत्र हि दुर्वासाः स्वस्य भगवज्ज्ञानं वक्तुं ब्रह्मनारायणसंवादमुपचिक्षेप । तत्र
नाभिकमलाञ्जातोऽब्जयोनिर्ब्रह्मा एवं प्रश्नमुक्तवान् । अत्र यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात् 'स को भविते'ति
तच्छब्दोध्याह्रियते । तत्र श्रैष्ठ्याभिज्ञापकं वाक्यं 'येने'त्यादि, 'ब्रह्मता भवती'त्यन्तम् ।
तथाच लोकानां देवानां तोषजनकः स्मरणेन मुक्तिदाता यः स एव श्रेष्ठः । तस्य ब्रह्मता च केन
प्रकारेणेति प्रश्नद्वयं सिध्यति । 'तं होवाचे'त्यादिना नारायणेनोत्तरमुच्यते । तत्र मथुरास्वरूप-
निरूपणं भूम्यामवतारज्ञापनार्थम् । 'कथं च ब्रह्मते'त्यस्योत्तरं 'यत्रासौ संस्थित'इत्यादिभिः
शक्तिसहितचतुर्व्यूहरूपेणेति सिध्यति । तेनैवमस्य श्रीकृष्णावतारस्य पूर्वोक्तं श्रैष्ठ्यं निरूप्यत इति
सिध्यति । श्रीभागवते तु पुरुषांशावतारमध्ये 'रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भर'मिति
भूभारहारकयो रामकृष्णयोः पुरुषांशावतारत्वमुक्त्वा, 'एते चांशकलाः पुंस' इत्यनेन सर्वसाम्यं
चोक्त्वा, 'कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मिति केवलस्य कृष्णस्य परब्रह्मत्वमुच्यते । 'यदेकमव्यक्तमन-
न्तरूप'मिति श्रुत्युक्तप्रकारिकया पूर्वोक्तरीत्या तु तथा प्रतीयत इत्येकः सन्देहः । किञ्चेत्या-
रश्मिः ।
तित्वे एतच्छब्दवाच्येतरविधाबाधापत्त्यासेति शिरोव्रतस्यान्याथर्वणिकादन्यत्र याजुषादौ उपसंहारस्य
बाधकः । संनियोगशिष्टन्यायं प्रापयित्येत्यर्थः । एतच्छब्द इति । संनियोगशिष्टन्यायप्रापकः । उक्तरी-
त्येति । भाष्योक्तरीत्या । मतान्तरमिति । शङ्करभास्कररामानुजाचार्याद्युक्तं मतान्तरम् । उक्तत्वादिति ।
'भेदान्नेति चेन्ने'ति सूत्रे भाष्ये चोक्तत्वात् । भाष्ये । उक्तशङ्काया इति । सदाचारादिविरोधेनोपसंहारा-
भावे कर्मभेदशङ्कायाः । प्रकृते । शेषमिति । नैकतरेति । उक्तब्रह्मतासर्वतुल्यतयोरेकतरनिर्धारः ।
१. इयमित्यारभ्य प्राप्तमित्यन्तं इत्यत्र श्रीहस्ताक्षरेषु पाठोयम्-ब्रह्मतेति, मूलरूपता । तापनीयमुखोपबृंहणाय
निःसंदिग्धं श्रीभागवतवाक्यमुदाहृतम् । पूर्वोक्तरीत्येति । 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप'मिति श्रुत्युक्तप्रकारेण । शेषं
विशदव्याख्यातम्-इति । २. प्रकाशे आशङ्का, रश्मौ शङ्केति भाष्यपाठः ।
ब्र० सू० २० ३८
1753

२१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० ३.
अभिधीयते । 'सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिः' 'विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्त'मि-
त्यादिवाक्यैरप्राकृतो भगवत्स्थानभूतः सत्त्वनामा भगवद्धर्मरूप एव कश्चनास्ति ।
यादृशेन रूपेण भगवान् कार्यं कर्तुमिच्छति, तादृग्रूपं तं प्रकटीकृत्य तस्मिन्
भाष्यप्रकाशः।
दिनोक्तस्तु द्वितीयः। एवं प्राप्तम्। तथाच तापनीयानन्तरूपश्रुत्योरितरेतरविरोधान्निरवयवत्व-
बोधकनिष्कलश्रुतिविरोधाच्च श्रैष्ठ्यादिनिर्धारासम्भवे धर्माणां मायिकत्वस्यैव शरणीकरणीयत्वात्
स्वरूपपराणांavataranतरेऽवतारान्तरधर्मोपसंहारानुपसंहारचिन्ताया अनुपयोगात् पूर्वोक्ताश-
ङ्काया अनिवृत्तावप्यदोष इति मतान्तरीयव्याख्यानं साध्वेवेति पूर्वपक्षाशयः ।
तत्र समाधत्ते अभिधीयत इत्यादि । अत्र 'सत्त्वं यस्ये'त्यादिवाक्यद्वये यथायथं
'प्रिये'ति 'विशुद्धे'ति विशेषणाभ्यां विवक्षितस्य सत्त्वस्य प्राकृतात् सत्त्वात् व्यावृत्तिः क्रियते,
'मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकमिति, 'विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुये'ति
वाक्याभ्यां तस्य गुणानामप्रियत्वस्याविशुद्धत्वस्य बोधनात् । नच प्राकृतगुणातिरिक्तसत्त्वस्याप्र-
सिद्धत्वं शङ्क्यम् । 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय' इति द्वितीयस्कन्धे प्राकृतत्र्य-
तिरिक्तानां गुणानां सिद्धत्वात् । 'यथा कार्पासे न हि सूत्रम्, तदेव पुनः पौर्वापर्यमापद्यमानं
सूत्रतामापद्यते, तथा भगवाञ्निर्गुणस्ते पुनर्गुणा' इति तत्र विवरणात् । स च द्रव्यरूपः । अन्यथा
तस्य मूर्तित्वधामत्वयोरनुपपत्तेः ।
रामानुजास्तु । शुद्धसत्त्वं नाम रजस्तमोमिश्रप्राकृतसत्त्वविलक्षणसत्त्वगुणाश्रयो द्रव्य-
विशेष इत्यङ्गीकृत्य, 'स्वसत्ताभासकं द्रव्यं त्रिगुणाच्चद्विलक्षण'मिति वाक्यं च तस्मिन् प्रमाण-
त्वेनाहुः । तस्मातिरिक्तत्वमेव, न त्वेतद्रूपत्वम् ।
एवमेतस्योपाधित्वं साधयित्वा तेनांशान् साधयन्ति यादृशेनेत्यादि । स स इति । अव-
रश्मिः।
एवं शेषं निगदव्याख्यातम् । संशयस्य पूर्वपक्षोत्थ्या बोधात्पूर्वपक्षमाहुः तथाचेत्यादिना । इतरेतरेति ।
तापनीये श्रेष्ठता अनन्तरूपश्रुतौ सर्वतुल्यतेति तथा । अवतारे कोटिद्वयमुक्त्वावतारिण्यनन्तरूपश्रुति-
कोट्या द्वितीयकोटिमाहुः निरवयवत्वेति । श्रैष्ठ्यादीति । श्रेष्ठत्वं श्रेष्ठता आदिना सर्वतुल्यता
तयोरेकतरस्य निर्धारासम्भवे । तथाचावतारस्य श्रेष्ठता वा सर्वतुल्यता वेति सन्देहः, अवतारिणोऽनन्त-
रूपता वा निष्कलतारूपनिष्क्रियता वेति सन्देहः । इति पूर्वपक्षे सन्देहबोधः । स्वरूपेति । अवतारि-
पराणाम् । पूर्वोक्तेति । 'नन्वग्निष्टोममेवोद्दिश्ये'त्यादिना 'भेदान्नेति चे'दिति सूत्रोक्तशङ्काया अवतारिपरायाः
अवतारविषयेऽनिवृत्तावपि । अप्रियत्वस्येति । 'मां भजन्ति गुणा' इत्यत्र प्रियत्वार्थं भजनात् ।
'विलज्जमानये'त्यत्र अविशुद्धत्वात्कापव्यात् विल्लज्जेति तथा । ते पुनर्गुणा इति । निषेधयोग्याः प्रति-
योगिन इत्यर्थः । गुणप्राप्तिर्गुणनिषेधश्च पूर्वापरव्यवस्था । तत्रेति । द्वितीयसुबोधिन्याम् । स चेति ।
सत्त्वगुणः । अन्यथेति । नैयायिकगुणत्वे । मूर्तित्वं परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वम्, तस्यानुपपत्तिः, गुणे
गुणानङ्गीकारात् । धामत्वमयोगोलकवत् । स्वसत्तेति । आत्मसत्ता जातिः, सत्त्वं न गुणः, तां
भासयति तत्स्वसत्ताभासकम् । गुणकर्मान्यद्रव्यम् । विलक्षणं शुद्धत्वेन । ननु गुणविलक्षणत्वं
गुणसलक्षणत्वप्राप्तौ भवति, गुणसलक्षणाभावत्वात् गुणविलक्षणत्वस्य, अतो न जातिः सत्त्वमिति-
चेत् । न । चतुर्थगुणकल्पने गौरवात् सतो भावः सत्त्वं सत्ता चेत्येकार्थात् । तस्मिन्निति । शुद्ध-
1754

स्वयमाविर्भूयायःपिण्डे वह्निवत्तत्तत्कार्याणि करोति, यस्मिन् यस्मिन्नवतारे, स
सोऽंश इत्युच्यते । तत्र हि विग्रहस्तत्राविर्भूतं ब्रह्मस्वरूपं च प्रतीयते । विग्रहस्य
सत्त्वात्मकत्वेन धर्मरूपत्वात् तत्राविर्भूतस्यैव ब्रह्मत्वात् समुदितस्यावतारत्वेन
गणनात् तत्रैकस्यैवांशस्य तद्रूपत्वं यत् तदेवांशत्वम् । यत्राधिष्ठानमनपेक्ष्य
स्वयमेव शुद्धं साकारं ब्रह्माविर्भवति भक्तार्थम्, स स्वयं पूर्णो भगवान् उच्यते ।
एतदेव च श्रेष्ठ्यम् । अत एव सर्वतः पाणिपादान्तत्वं स्वस्मिन् स्फुटं ज्ञापयितुं
तारः। नन्वयःपिण्ड आविर्भूतस्य वह्नेर्वह्नित्वमेवोच्यते, न त्वंशत्वम्, अतः कथमेवमित्याशङ्काया-
माहुः तत्र हीत्यादि । एकस्यैवांशस्य तद्रूपत्वमिति । आविष्टस्यांशस्य ब्रह्मरूपत्वम् । तथाच
विरुद्धधर्माश्रये ब्रह्मण्यप्याकाराकारतयोरुभयोः सत्त्वाद्यत्रानाकारेण तेजोरूपेण प्रविशति,
सोऽंशावतारः । इदमेव निबन्धे प्रथमस्कन्धतृतीयाध्याय्यार्थविचारेपि 'सत्त्वात्मके शरीरे
अलौकिकतेजसः सर्वदा संक्रमोऽवतारः, कार्यकाले संक्रम आवेश' इति तद्भेदकथनमुखेन
बोधितम् । अतः परं श्रेष्ठ्यबोधनाय मूलस्वरूपं विवृण्वन्ति यत्राधिष्ठानेत्यादि । अधिष्ठानं
सत्त्वाद्यात्मकं शरीरमनपेक्ष्य स्वयमेव शुद्धं साकारं ब्रह्म आविर्भवतीत्यादिप्रकारेण पूर्णो भगवा-
नुच्यते । एतदेव पूर्णभगवत्त्वमेव श्रेष्ठ्यम् । तापनीयवाक्येषु रामादीनां त्रयाणां प्रणवमात्रात्रय-
प्रतिपाद्यत्वमुक्त्वा, तेन सत्त्वरजस्तमोधिष्ठानत्वं प्रतिपाद्य, अग्रे अहंग्रहोपासनायां 'ॐ तत्सत् सोऽहं
परं ब्रह्म कृष्णात्मको नित्यानन्दैकरूप' इत्यादिना निरधिष्ठानस्य केवलनित्यानन्दैकरूपस्य
कृष्णात्मकस्यैव श्रावणादेतदेव श्रेष्ठ्यमित्यर्थः । यद्यप्येतादृशत्वं रामनृसिंहतापिन्योस्तत्तत्स्वरूपे
उच्यते, कल्पभेदेन च तथा सिध्यति, तथाप्युरुक्रमावतारे देवमात्रकार्यार्थतायाः स्फुटत्वात्
तेनावतारेण बलेरेव मुक्तेः स्फुटत्वाच्च स्वल्पं मोक्षदातृत्वम्, श्रीनृसिंहस्वरूपे तु 'यदिदं किञ्च
जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृत'मिति कम्पनाधिकरणविषयवाक्योक्तन्यायेन मुक्तिदातृत्वं
नृसिंहराजमन्त्रे स्फुटति, न तु सौम्यरूपतया सुगमोपायेन वा । श्रीरामस्वरूपे तु बहूनां
स्वल्पसाधनेनैव मोक्षदातृत्वेपि सौम्यरूपत्वेपि भूयान् मर्यादानुरोधः । पुष्टिकार्यं तु स्वल्पम् ।
श्रीकृष्णवतारे तु 'गोप्यः कामात् भयात् कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः । सम्बन्धाद्वृष्णयः स्नेहात्
यूयं भक्त्या वयं विभो' इत्यादिवाक्याद्बहुभिः प्रकारैर्मोक्षदत्वम्। तेन मर्यादानुरोधशैथिल्याद्यनुसंधाय
रश्मिः।
सत्त्वस्य द्रव्यत्वे । आहुरित्यस्वरसस्तु ह्याश्चर्यरसाभावेपि बुद्ध्यारोहाज्ज्ञेयः । सिद्धमाहुः तस्येति ।
शुद्धसत्त्वस्य । प्राकृतगुणातिरिक्तत्वमेव, न तु प्राकृतगुणरूपत्वम् । एतस्येति । द्रव्यस्य । तेनेति ।
द्रव्यत्वेन । उच्यत इति । लोकदृष्ट्योच्यते । कथमेवमिति । केन प्रकारेण दृष्टान्तत्वम् । आहुरिति ।
शास्त्रदृष्ट्या समाधानमाहुरित्यर्थः । तत्र हीत्यादीति । तत्र शास्त्रदृष्ट्या सूर्येणौ दृष्टान्ते । दार्ष्टान्तिके
भगवति । सर्वदेति । यथा वराहादौ । आवेश इति । यथा बलभद्रे । 'हलधर ईषद्वत्रस'दिति त्रास-
बोधनात् । यत्राधिष्ठानेत्यादीति । स्वयमेवेत्यादि । मायाजवनिकां दूरीकृत्य साकारमानन्दमय-
वैश्वानराधिकरणयोरोक्तम् । श्रीमद्भागवते मतेऽधोक्षजत्वेपि साकारत्वं साकारकार्यानुरोधात् । कारणगुणाः
१. अधिष्ठानमित्यारभ्य अत एवेत्यन्तमिदम् श्रीहस्ताक्षरेषु एवमाविर्भूतत्वे साकारब्रह्मत्वे गमक्रमाहुः अत
एवेत्यादि ।
1755

तोकादिभावेनाविर्बभूव । तेन यादृग्याहर्हलीलाविशिष्टं यद्यद्बाल्यपौगण्डाद्यव-
स्थाविशिष्टं तत्तद्रूपं नित्यमेवेति वयं जानीमः । नचैवं सच्चिदानन्दविग्र-
होक्तिः सर्वत्र विरुद्धा भवेदिति वाच्यम् । सत्त्वस्यापि भगवद्धर्मत्वेन सच्चि-
दानन्दरूपत्वादविरोधात् । मत्स्याद्यधिष्ठातृरूपाणि तु विभूतिरूपाणि । एतच्च
यथा तथा भक्तिहंसे प्रपञ्चितम् । तत्त्वं च 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दितिन्यायेन
भगवद्धर्माणामपि सच्चिदानन्दरूपत्वाद्दीनाधिकारिणामप्युपासकानां फलप्रेप्सूनां
तत्तत्फलदानार्थमैश्वर्यादिरूपेण तत्र तत्र स्थितत्वमेव ।

भाष्यप्रकाशः ।
विशेषान्तरमाहुः अत एवेत्यादि । एवमाविर्भूतशुद्धसाकारब्रह्मत्वादेव एवंरूपत्वं स्वस्मिन् स्फुटं
ज्ञापयितुं वत्साहरणे रासे एकमूर्तिकनानास्त्रीविवाहे नारदपरीक्षायां यथायथं तोकप्रौढराजभावेन
बहुधा प्रकटो जातः । यदि हि तथा न स्यात्, अवतरान्तर इवात्राप्येवं न ज्ञापयेत्, नाप्येवं
प्रकटो भवेत्, अतस्तथा प्राकट्यमेव मूलरूपत्वमहामाहात्म्यादिगमकमित्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः तेन
यादृगित्यादि । तेनेति । तोकादिभावेऽपि जृम्भाव्यादानदामोदरलीलासु सर्वात्मकत्वव्यापकत्व-
विरुद्धधर्माश्रयत्वप्रदर्शनेन । तथाचैवं निरवयवत्वेऽप्युपाधौ प्रवेशतो वह्न्ययोगोलकघटाकाशादि-
वदंशांशिभावाविरोधाच्च प्रमाणयोरविरोधः, न वा कृष्णावतारश्रैष्ठ्यविरोध इत्यर्थः । पुनः
किञ्चिदाशङ्क्य परिहरन्ति नचैवमित्यादि । एवमिति । सत्त्वस्याधिष्ठानत्वे । सर्वत्रेति ।
कल्पान्तरीयेष्ववतारेषु । एवं मूलरूपव्यवस्थांमुक्त्वा विभूतिरूपव्यवस्थामाहुः मत्स्येत्यादि । भक्ति-
हंसे प्रपञ्चितमिति । तद्यथा तथा भक्तिहंसविवरणे तदाशयो मया स्फुटीकृत इति ताभ्यामव-
गन्तव्यम् । विभूतिरूपस्वरूपमाहुः तत्त्वमित्यादि । तत्र तत्रेति । उद्गीथादिरूपेषु ।

रश्मिः ।
कार्यगुणानारभन्त इति । एवं रूपत्वमिति । आश्चर्यवत् सार्वविभक्तिकतसिलन्तसर्वतः पाणिपादा-
न्तरूपत्वम् । व्यवस्थितावयवत्वबोधकतोकादिभावेनेति भाष्यविवरणम् । वत्साहरण इत्यादि ।
प्रक्षिप्तत्वेपि 'ततः कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातॄणां च कस्य च । उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वकृदीश्वरः ॥
यावद्वत्सपवत्सकाल्पकवपुर्य्यावत्कराङ्घ्र्यादिकं यावद्यष्टिविषाणवेणुदलशिग्यावद्विभूषाम्बरम् । यावच्छील-
गुणाभिधाकृतिवयो यावद्विहारादिकं सर्वं विष्णुमयं गिरोङ्गवदजः सर्वस्वरूपो बभा'विति विषयस्य
स्पष्टत्वात्तदर्थ उक्तः, कृष्णक्रीडात्वाच्च । यावत्तावत्परिमाणे वत्साहरणे । रासे 'कृत्वा तावन्तमात्मान'-
मिति । एकेत्यादिरुत्तरार्धे । बहुधेति । तावतीं मायां दूरीकृत्य । तथेति । बहुधा । अत्राप्येवमिति ।
कृष्णावतारेप्येवमुक्तप्रकारेण स्वस्मिन्सर्वतः पाणिपादान्तत्वं न ज्ञापयेदित्यर्थः । प्रमाणयोरिति ।
'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप'मित्यस्य 'निष्कलं निष्क्रियं शान्त'मित्यस्य च विरोधः । तेन यादृगित्या-
दीति । तेनेत्यस्यार्थ उक्तः । आविरिति । 'अचलं चापेक्ष्ये'ति सूत्राङ्गोक्तमनोरथेनाविर्बभूव ।
तेनेति । भक्तार्थं लीलाविर्भावनेन । नित्यमेवेति । नित्यानित्यसंयोगापत्तेरेवकारः । वयमिति । 'मुक्ताना-
मपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने' इति वाक्यात् । भाष्ये ।
सच्चिदानन्दरूपत्वादिति । 'प्रकाशाश्रयवद्दे'ति सूत्रेण तथा । प्रकृते । तत्त्वमित्यादीति ।
तत्वं विभूतित्वम् । उद्गीथादीति । छान्दोग्ये सन्ति । आदिना 'पृथिवी रसः आपो रसः ओषधयो रसः
पुरुषो रसः वाग्रसः ऋग्रसः साम रसः उद्गीथो रसः । उद्गीथस्यादय उद्गीथादयः पृथिवीरसादयः । तेषु
1756

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १२१
नन्वेकस्यैव शुद्धस्यैवानन्तरूपत्वं भवतैवोक्तम्, अतो मत्स्यादिरूपेष्वपि
नाधिष्ठानत्वेन सत्त्वं वक्तुं शक्यम्, किञ्च, एवं निराकारस्वभावत्वं ब्रह्मणः सिध्य-
तीति सत्त्वाद्यवहितप्राकट्योक्तिरप्यनुपपन्नेति चेत् । मैवम् । सत्त्वाधिष्ठानत्वस्य
प्रमाणसिद्धत्वेनानपनेयत्वात् । तच्चोक्तं 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप'मित्यादि ।
प्राकट्यं हि भक्तिनिमित्तिकम् । सा तु बहुविधेति तदनुरूपं प्राकट्यमपि तथा ।
भाष्यप्रकाशः ।
एवं रूपत्रयविभागास्याप्रयोजकत्वं मन्वानश्चोदयति नन्वित्यादि । एवमिति । सत्त्वाधि-
ष्ठानत्वेनाकारसमर्पकत्वे । तथाच न्यायसिद्धत्वाद्विभूतिरूपं तथास्तु । मूलावताररूपे तु न तथा ।
वदतो व्याघातादित्यर्थः । तत्र समाधत्ते मैवमित्यादि । तच्चेति । स्वतोऽनन्तरूपत्वे प्रमाणं च ।
आदिपदेन 'क्षयन्तमस्य रजसः पराक' इत्यादीनां सङ्ग्रहः । तथाच 'यदेक'मित्यादिश्रुतिषु 'तमसः
परस्ता'दित्यादिब्रह्मविशेषणाद्ब्रह्मसम्बन्धिरूपादौ प्रकृतिसंसर्गरहित्यसिद्ध्या 'आनन्दरूपममृतं यदि-
भाति' 'आनन्दामृतरूपं प्रणवं षोडशान्तं' इत्यादिभिः सच्चिदानन्दरूपताया ब्रह्मणः स्वतोऽनन्त-
रूपतायाश्च प्रमाणसिद्धत्वात् प्रकारत्रयमपि प्रमाणसिद्धमिति न व्याघात इत्यर्थः । ननु भवतु
त्रयाणां प्रामाणिकत्वम्, तथापि कुत्र कथं प्रकटीभवतीति न ज्ञातुं शक्यते इति विशेषानवधार-
णात् वृथैवायं विचार इत्याशङ्कायां तदवधारणहेतुबोधनेन तां निवारयन्ति प्राकट्यं हीत्यादि ।
प्राकट्यमपि तथेति । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति भगवद्वाक्यात्तथा । तथाचैवं भक्तिभेदा-
रश्मिः ।
रूपेषु । अन्नमस्य समष्टित्वात् । रसः सारः । गन्ध(पुष्प)चन्द्रपुष्पसोमवल्लीषु पुरुषत्वाग्निवायुविष्णुरूपः ।
गन्धः पृथिव्याः स्पष्टः । 'अपां पुष्पं वेदे'त्यारणश्रुतेश्चन्द्रः । ओषधिरसः द्वौ स्पष्टौ । 'पुष्पमूर्ध्वमेव गृह्ण-
न्ती'ति श्रुतेश्च । सोमवल्ली यज्ञाङ्गम् । पुरुषस्य पुरुषत्वमाकाशः । 'आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता'ति
श्रुतेः । वाचोऽग्निः ऋग्रूपः । ऋचामग्निप्रतिपादकत्वात् । 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविश'दिति श्रुतेः । ऋचो
वायुः सामरूपः । 'वायुः शब्दतामापद्यत' इति प्राचां प्रवादात् । साम्नो विष्णुरुद्गीथः । पूजाप्रतिपादक-
त्वात्साम्नः विष्णोश्चाधोक्षजसेवायांः स्वगुणद्वारा ज्ञापकत्वात् कार्यैक्यम् । एवं रूपत्रयेति । अवतारिणं
विनावतारपूर्णविभूतिरूपत्रयविभागस्य । नन्वित्यादीति । एकस्यैवेति । द्वितीययोगव्यवच्छेदकः ।
शुद्धस्यैवेति । शुद्धसत्त्वयोगव्यवच्छेदकः । भवतैवेति । अस्मिन्नेव सूत्रे भवता सिद्धान्तिनैव ।
क्षयन्तमिति । अत्र विद्यैक्यार्थं वेद्यैक्योपदेशः । अस्य जगतः रजसः ब्रह्मकार्यस्य स्वल्पभेददर्शनं
क्षयन्तं यो वेद सोऽमृतो भवति । केति चेन्न । पराके खण्डे भेदद्रष्टुर्भयजनके सति । आदिना 'महद्भयं
वज्रमुद्यन्तं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ती'ति काठके । 'यस्त्वेवमेतं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं
वैश्वानरमुपास्त' इति विद्यैक्यमुक्तमत्र । 'यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवती'ति
तैत्तिरीयकभेददर्शननिन्दायै परामर्शो दृश्यतेऽत्र । 'तत्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्ये'ति श्रुतेरन्यत्राप्यभे-
दममन्वानस्य भयं संसाराभिनिवेशलक्षणं भवतीति । ब्रह्मसम्बन्धीत्यादि । आदिना मूलरूपम् ।
आनन्दरूपमिति । कृष्णावतारः । प्रणवम् । गायत्र्यर्थकारिकाभिर्विवृतम् । षोडशान्त इति ।
लिङ्गशरीरान्तः, आदिनानन्दमयस्य । 'को ह्येवान्या'दित्यादिश्रुतिः । स्वत इति । मूलरूपात् अनन्तावता-
रादयः, चकाराद्विभूतिरूपाणि अन्नमयादीनि । प्रमाणेनेति । प्रमाणपदेन 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूप'मिति
श्रुतिरपि । कुत्र कथमिति । त्रिषु पूर्णावतारविभूतिषु कुत्र सत्त्वाद्युपाधौ कथं केन प्रकारेण । प्रकार-
विशेषानवधारणात् । तद्वेति । प्रकारावधारणहेतुभूतभक्तिबोधनेन तां शङ्काम् । प्राकट्यं हीत्यादीति ।
1757

३२२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० ३०
सर्गादिकार्येष्वधिकृतानां भक्तानामितरासक्तिरप्यस्तीत्युपाध्यन्तरितस्नेहवत्त्वा-
च्छानन्तरूपत्वेन मत्स्यादिरूपोपि तदर्थं तद्व्यवहित एव प्रकटीभवति । ये तु
भगवत्स्वरूपमात्रासक्ताः, तदर्थं स्वयमेवातद्द्व्यवधानेन प्रादुर्भवति । एतेनैव
निराकारत्वशङ्कापि निरस्ता । एतेन सोपाधिस्नेहवद्धर्ममेव मत्स्यादिरूपप्राकट्यस्य
प्रमाणसिद्धत्वान्निरुपधितद्वद्धर्ममेव श्रीव्रजनाथप्राकट्यस्यापि तथात्वात् सोपाधि-
स्नेहवत्स्वपि पुरुषार्थदानस्यानुषङ्गिकत्वात् 'पुरुषविध' इति श्रुतेश्चैतदेव रूपं 'रसो वै
भाष्यप्रकाशः।
रूपभेदोपि सुखैनावधारयितुं शक्य इत्यर्थः । तर्हि भक्तिभेदस्य कथमवधारणमित्य आहुः
सर्गेत्यादि प्रादुर्भवतीत्यन्तेन ।
एवं प्राकट्यप्रकारव्यवस्थापनेन निराकारत्वशङ्काया अपि निवृत्तिमाहुः एतेनैवेत्यादि ।
भगवति प्रपञ्चवैलक्षण्यस्य पूर्वपादान्त एव प्रतिपादिततया लौकिकाकारराहित्यमेव तत्र निरा-
क्रियता, न तु यावदाकारराहित्यम् । उपाधिव्यवधानं तु शुद्धदर्शनयोग्यताभावेन हेतुभेदात्,
अतः प्राकट्यप्रकारव्यवस्थापनेनैव यावदाकारशून्यत्वशङ्काप्यपास्तेत्यर्थः । एवं रूपविभागं रूपाणां
स्वरूपं च विशदीकृत्य भगवति श्रीकृष्णरूपे यच्छ्रेष्ठत्वम्, अन्यत्र यत् तद्राहित्यम्, तदुभयं
व्यक्तीकुर्वन्ति एतेन सोपधीत्यादि । एतेनेत्यस्याध्यवसीयत इत्यनेन सम्बन्धः ।
तथात्वादिति । गोपालतापनीयबृहद्दामनीयसन्दर्भे 'ता नाविद'न्नित्यादिप्रमाणसिद्धत्वात् ।
सोपाधिस्नेहवत्सु मधुराद्वार(का)वतीप्रभृतिस्थेष्वपि तत्तत्पुरुषार्थदानस्य तत्तद्व्यूहेन कृततया आनुष-
ङ्गिकत्वात् । आनन्दमय निरूपणे 'स वा एष पुरुषविध एवे'ति पुरुषविधश्रुतेश्च । एतदेवानन्दमयं
रश्मिः।
'भक्त्या जानाति चाव्यय'मिति श्रुत्यां भक्तेः करणत्वं ज्ञाने ज्ञानं प्राकट्ये सति भवतीति भक्तः भक्त्या
भगवतः प्राकट्यं कुर्वन् ज्ञानविषयं करोतीत्यर्थः । परेषां ज्ञानाश्रयो भक्तः । एवं प्राकट्यं भक्तिनिमि-
त्तकम् । बहुविधेति । भक्तिजन्या 'श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्णे भक्तिः प्रसाध्यते' इति तत्तत्कारणजन्या
बहुविधेति तदनुरूपं भक्त्यनुरूपं स्वस्वकारणजभक्तियोग्यम् । सर्गादीति । भक्तानामिति । ब्रह्मा-
दीनाम् । इतरेति । सर्गादिकारणासक्तिः । इति हेतौ । हेत्वन्तरं उपाधीति । सत्त्वान्तरित्यर्थः ।
एवेति । 'सत्त्वमस्स प्रिया मूर्ति'रिति वाक्यादेवकारः । आधिभौतिकभक्त्या सत्त्वोपाधौ प्राकट्यप्रका-
रमुक्त्वाध्यात्मिकमत्त्या निरावरण आकाशे प्राकट्यप्रकारमाहुः ये त्विति । आसक्तिराध्यात्मिकी भक्तिः ।
स्वयमेवेति । 'कृष्णो वै परमं दैवत'मिति श्रुतेरेवकारः । अतद्व्यवधानेन किन्तु आकाशव्यवधानेन ।
तन्नेति । अधोक्षजे । हेतुभेदादिति । भक्तिरूपहेतोः सोपाधिनिरुपाधिरूपभेदात् । यावदिति ।
सोपाधिके औपाधिकत्वेपि निरुपाधिके उपाध्यभावात्तथा । अन्यत्रेति । मत्स्यादिषु । गोपालेति ।
'तदुहोवाच ब्राह्मणोसावनारतं मेध्यातः स्तुतः परार्धन्ते सोऽबुध्यत गोपवेषो मे पुरुषस्तदाविर्बभूवे'ति ।
बृहदिति । 'चिरं स्तुत्या ततस्तुष्टः परोक्षं प्राह तान् गिरे'ति । ता नाविदन्निति । अत्र वाक्ये
'मय्यनुषक्तबद्धधिय' इत्यनेनात्मना भक्तवश्यत्वेनाविर्भूते मय्यनुषङ्गबद्धधिय इत्यर्थान्निरुपधितद्वदर्थत्वम् ।
सोपाधीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म सोपाधीत्यादिना । त्र्यस्त्रिंशाध्याये 'पुत्रं त्वौपाधिकस्नेहवति वसुदेवे
मधुरास्थे तस्य कंसेनाधर्पितत्वस्य पुरुषार्थस्य दानं तस्य तेन प्रद्युम्नव्यूहेन कृतता यथा तथा । सम्बधो-
१. तद्व्यवधानेनेति पाठः । २. निरूपधितत्तदंगमिति पाठः ।
1758