अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १३३
घेवों पाहें तुझें दर्शन । तंव रूपा येवों पाहे मन । तेथें दर्शना
होय अवजतन । ऐसें गमीं लागे ॥४३॥ कांहीं करी बोले
कल्पी । कां न करी न बोले न कल्पी । ये दोन्ही तुझ्या स्वरूपीं ।
न घेति उमसू ॥ ४४ ॥ चांगया ! तुझेनि नांवे । करणें न
करणें न व्हावें । हें काय म्हणो परी न धरवे । मीपण हैं ॥४५॥
लवण पाण्याचा थावो । माजी रिघोनि गेलें पाहो । तंव तेंचि
नाहीं मा काय घेवो । माप जळा ॥४६॥ तैसें तुज आत्मयातें
पाहीं । देखो गेलिया मीचि नाहीं । तेथें तूं कैचा काई । कल्पावया
जोगा ॥४७॥ जो जागोनि नीद देखे । तो देखणेपणा जोंवि
मुके । तेंवि तूतें देखोनि मी ठाकें । कांहीं नहोनि ॥ ४८ ॥
कारण तुझें दर्शन घ्यावें अशी इच्छा करतांच माझें मन आत्माकार
व्हायला वेळ लागत नाहीं आणि मग त्या स्थितींत दर्शनाची कृतीच होणें
नाहीं असें वाटतें. ४३ चांगदेवा ! तूं एखादी चांगली कृति केलीस, बोललास,
कल्पना केलीस, किंवा असें नाहीं जरी केलेंस (कर्म किंवा कर्माचा अभाव)
तरी हे दोन्ही कांहीं तुझ्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं उत्पन्न होतच
नाहींत. ४४. करणें किंवा न करणें हा व्यवहार चांगदेवा ! स्वरूपाच्या
ठायीं होत नाहीं. आत्मत्वाचा उपदेश तुला करतांना, माझ्या आत्म्याजवळ
असलेला उपाधीचा मीपणासुद्धां नाहींसा होत आहे. ४५. चांगदेवा !
पाण्याची खोली समजून घेण्यासाठीं मिठाच्या खड्यानें पाण्यात बुडी मारली
तर तेथें मीठ कांहीं मिठाच्या रूपांत शिल्लक राहत नाहीं. मग त्या पाण्याची
खोली मोजायची रे कोणी ? ४६. तुझ्या यथार्थ आत्मस्वरूपाचा विचार
करूं लागलों कीं माझा औपाधिक मीपणा नाहींसा होतो; मग मीपणाच्या
कल्पनेनें येणाऱ्या तूंपणाची कल्पना तरी करतां येण्याजोगी आहे काय ?
४७. एखादा माणूस झोप येतांना ती कशी येते, निद्रा हा कसला पदार्थ
आहे हें जाणून घेण्याची इच्छा करतो; पण निद्रा कोणत्याहि पदार्थाच्या
रूपानें त्याच्यापुढें आली नाहीं म्हणजे तो माणूस निद्रा जाणून घेण्याच्या
भूमिकेसहि मुकतो, त्याप्रमाणें ज्ञानाचा विषय नसलेल्या स्वरूपाचा मीहि
प्रमुख द्रष्टाच होऊन जातो. ४८.

१३४ सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी

आंधाराचे ठाईं । सूर्यप्रकाश तंव नाहीं । परी मी आहें हें
कांहीं । नवचेंचि जैवि ॥ ४९ ॥ तेंवि तूंतें मी गिवसी । तेथें
तूंपण मीपणेंसीं । उखतें पडे ग्रासीं । भेटीचि उरे ॥ ५० ॥
डोळ्याचे भूमिके । डोळा चित्र होय कौतुकें । आणि तेणेंचि तो
देखे । न डंडळितां ॥ ५१ ॥ तैसी उयजतां गोष्टी । न फुटतां
दृष्टी । मी तूंवीण भेटी । माझी तुझी ॥ ५२ ॥ आतां मी तूं या
उपाधी । ग्रासूनि भेटी नुसधी । ते भोगिली अनुवादीं । घोळघोळूं
॥ ५३ ॥ रुचतियाचेनि मिसें । रुचितें जेविजे जैसें । कां दर्पण
व्याजें दिसे । देखतें जैवि ॥ ५४ ॥ तैसीं अप्रमेयें प्रमेयें भरलीं ।
मौनाचीं अक्षरें भलीं । रचोनि गोष्टी केली । मेळियेचि ॥ ५५ ॥
दाट अंधारात बसलें कीं, तेथें सूर्याचा प्रकाश मिळायच दूर राहतें!, पण
स्वतःचेहि भान नाहींसें होतें. ४९. त्याप्रमाणें तुझ्या स्वरूपाचा विचार
करतांना माझा, मीपणा व तुझा तूपणा दोन्ही नाहींसें होऊन फक्त एक
आत्मतत्त्व काय तें शिल्लक उरतें. ५०. बोटानें डोळा दाबला कीं, त्याच्या
जोरावर आपल्याला चित्रविचित्र पदार्थ दृष्टीसमोर भासूं लागतात, पण हें
दाखविणारा डोळा मात्र अनेकरूप होत नाहीं. आणि अनेकत्वाचा प्रकाश
दाखविल्याखेरीज मात्र तो राहत नाहीं. ५१. त्याप्रमाणें आत्मैक्यामध्यें
अभेदपणा प्राप्त होऊन तुझा माझा अभेद मात्र मी-तूपणावांचून सिद्धच
आहे. ५२. मीं व तूं या उपाधीस बाजूला करून आत्म्याच्या एकत्वानें
मी जशी भेट घेतली (उपभोगली) व तिचा ऊहापोह केला, इतका वेळ
ज्या स्थितींचा अनुवाद केला तशाच रीतीनें तूंहि स्वतःसिद्ध भेटीचा
अनुभव घ्यावास. ५३. अन्न सेवन करणाऱ्याला पदार्थांचा स्वाद आवडला
तर त्यांतील रस जेवणाऱ्याच्या रुचीला जेववूं लागतो म्हणजे रुचीचा
उपयोग रुची हीच घेते किंवा पाहणाराच आरशाच्या मिषानें स्वतःस
बघतो. ५४. अप्रमेय परमात्मा विषद करणारा आणि प्रमेयाचें साधन असा
जो शब्द त्याला गिळून टाकणारीं अक्षरें गुंफून तुझ्या-माझ्यांतील
ऐक्याचा हा संवाद लिहिला आहे. ५५.

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १३५
इयेचें करुनि व्याज । तुं आपणयातें बूझ । दीप दीपपणे पाहे
निज । आपुलें जैसें ॥ ५६ ॥ तैसी केलिया गोष्टी । तया उघडिजे
दृष्टी । आपणिया आपण भेटी । आपणामाजीं ॥ ५७ ॥ जालिया
प्रळयीं एकार्णव । अपार पाण्याची धांव । गिळी आपुला उगव ।
तैसें करी ॥५८॥ ज्ञानदेव म्हणे नामरूपें । विण तुझे साच आहे
आपणपें । तें स्वानंदजीवनपें । सुखिया होई ॥ ५९ ॥ चांगया
पुढत पुढती । घरा आलिया ज्ञानसंपत्ति । वेद्यवेदकत्वही अतीतीं ।
पदीं बैसें ॥६०॥ चांगदेवा तुझेनि व्याजें । माउलिया श्रीनिवृत्ति-
राजें । स्वानुभव रसाळ खाजें । दिधलें लोभें ॥ ६१ ॥
स्वतःच्या प्रकाशानें दिवा आपलें स्वरूप उघड करतो, त्याप्रमाणें मी
तुझ्या - माझ्यातील एकत्वाची स्थिति लिहिली आहे, तिच्या साहाय्यानें तूं
आपलें यथार्थ आत्मस्वरूप जाणून घ्यावेस म्हणजे ‘मी ब्रह्मस्वरूप आहें’
अशा बोधांत तू राहा. ५६. तुझा आत्मभाव स्पष्ट होईल अशा गोष्टी मी
तुला सांगितल्या. त्यांच्या मदतीनें तूं ज्ञानदृष्टि मिळव. म्हणजे आपणच
आपली भेट घे. चांगदेवा ! तूं योगैश्वर्ययुक्त असलास तरी त्याच्या सन्नि-
ध्यानें उदित होणाऱ्या ‘अहं मम,’ या अध्यासाचा त्याग करून असंग
कूटस्थ आत्मा म्हणजे मीच आहें याची निश्चिती करून घे. यामुळे आपण
आपणांस भेटलों असें होतें. ५७. प्रलयाच्या वेळीं सगळींकडे पाणीच पाणी
होतें, तें सर्व प्रवाहांचें उगम आणि प्रवाहसुद्धां नाहींसें करतें. त्याप्रमाणें
तूं करावेंस, म्हणजे तूं स्वगत्, सजातीय, विजातीय, संबंधशून्य असें ब्रह्म
मीच आहें, या दृढ निश्चयानें देशादिकांतील अनात्मभाव नाहींसा कर.
५८. चांगदेवा ! तुझा यथार्थ सच्चिदानंदात्मभाव हा नामरूपातीत आहे.
त्या स्वानंदाच्या अनुभवानें तूं सुखरूप हो. ५९. हें ब्रह्मैक्यत्वाचें ज्ञान,
वेद्यवेदकत्व इत्यादि भेदांच्या पलीकडे असणारें सच्चिदानंदस्वरूप प्राप्त
करून देतें. त्याची तूं खूणगांठ बांध असें माझें तुला वारंवार सांगणें आहे.
६०. तुझ्या पत्राचें उत्तर लिहिण्याच्या मिषानें माझ्या श्रीगुरुनिवृत्तिराज
चांगदेवा! माउलीने माझ्याकडून तुला उपदेश करविला असे नाहीं, तर मोठ्या
लोभानें रसभरित आत्मानंदाचा मलाच खाऊ दिला.

१३६ सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी
एवं ज्ञानदेव चक्रपाणी ऐसे । दोन्ही डाळस आरिसे । परस्पर
पाहता कैसे । मुकले भेदा ! ॥ ६२ ॥ तियेपरी जो इया । दर्पण
करील ओंविया । तो आत्माएवढिया । मिळेळ सुखा ॥ ६३ ॥
नाहीं तेंचि काय नेणों असे । दिसे तेंचि तैसें नेणों दिसे ।
असें तेंचि नेणों आपसें । तें कीं होइजे ॥ ६४ ॥ निदेपरौतें
निदैजणें । जागृति गिळोनि जागणें । केलें तैसें गुंफणें ।
ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ६५ ॥
॥ श्रीचांगदेवपासष्टी समाप्त ॥
॥ श्रीविठ्ठलार्पणमस्तु ॥
चांगदेव, ज्ञानेश्वर महाराजांच्या या पत्रानें ज्ञानसंपन्न झाले. महाराज
तर ज्ञानरूप होतेच. त्यांची दोघांची ज्ञानदृष्ट्या भेट घडतांच दोघेहि,
शरीरधर्मानें येणारे भेद नाहींसे होऊन अभेद झाले. ६२. ब्रह्मात्मैक्यज्ञान
प्राप्त होण्यासाठीं जो कोणी, आम्हीं चांगदेवास केलेल्या या उपदेशाचा
सतत विचार करील तो आनंदरूपच होईल. ६३. आत्म्यासंबंधी तो असा
आहे तसा आहे, एवढा आहे, असें कांहींच सांगता येत नाहीं. तें सद्रूप
प्रकाशमय, अपरिमित आनंदानें सर्वत्र ओतप्रोत असूनहि अल्पबुद्धीच्या
लोकांना तें कोठेंहि दिसत नाहीं हेंहि एक आश्चर्य नव्हे काय ! ६४.
देहामुळें उत्पन्न होणाऱ्या निद्रेपलीकडचे निर्विकार परमात्मस्वरूप, देह-
विषयक विचारांचा नाश करणारी आत्मजागृति, त्या परमात्म्याचें एकत्व
या ग्रंथांत विशद केलें आहे, असें श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात. ६५.
॥ ॐ तत्सत् ॥

श्री चांगा वटेश्वर