ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १। ख० ४] ऐतरेयारण्यकम्। १७

षष्ठस्य तृचस्य प्रथमार्थं स्पष्टार्थत्वाभिप्रायेण पठति —
ओमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवास आगतेति, इति ।
हे विश्वे देवा अस्मिन्कर्मण्यागच्छत । कीदृशाः — अवन्ति रक्षन्तीत्योमासः ।
चर्षणयो मनुष्या यजमानास्तान्धारयन्ति पोषयन्तीति चर्षणीधृतः ।
वेदनशंसने प्रशंसति—
. आ हास्य विश्वे देवा हवं गच्छन्ति य एवं
वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।
हूयतेऽत्रेति हवो यज्ञः ।
द्वितीयार्धं व्याचष्टे—
दाश्वांसो दाशुषः सुतमिति यदाह ददुषो
ददुषः सुतमित्येव तदाह, इति ।
कीदृशा विश्वे देवाः — सुतमभिषुतं सोमं दाशुषो दत्तवतो यजमानस्य दाश्वांसः
फलं दत्तवन्त इत्येतस्मिञ्छ्रुतिर्यदाह दाशुष इति यत्पदं तत्तेन पदेन ददुषो ददुष
इत्यमुमेवार्थमाह । “दाशृ दाने” (भ्वा० उ० से० ८८२) इत्यस्माद्धातोस्तच्छब्द-
निष्पत्तिः । एकवचनस्य यजमानजातिविषयत्वाद्वीप्सार्थोऽपि लभ्यते ।
दाश्वांस इति पदेन सूचितं फलं दर्शयति—
ददति हास्मै तं कामं देवा यत्काम एतच्छंसति, इति ।
वेदन शंसने प्रशंसति—
य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।
ददति हास्मा अपि(इति) फलमत्राप्यनुवर्तते ।
सप्तमस्य तृचस्य तृतीयपादे धियावसुशब्दं व्याचष्टे—
पावका नः सरस्वती यज्ञं वष्टु धिया-
वस्रिति वाग्वै धियावसुः, इति ।
या सरस्वती देवी सा नोऽस्माकं पावका शुद्धिहेतुः सती यज्ञमस्मदीयं वष्टु
वहतु । कीदृशी सरस्वती—धियावसुर्बुद्ध्या सर्वान्राच्छादयन्ती बुद्धिप्रदेत्यर्थः ।
पावकेत्यादिस्तृचस्य प्रथमपादो यज्ञमित्यादिस्तृतीयस्तस्मिन्धिंयावस्रितिशब्देन देव-
तान्तरं नाभिधीयते किं तु वागेव प्रथमपादोक्ता सरस्वत्येव ।

---

ओमासश्च०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० १। दाश्वांसो दा०—ऋ० सं०
म० १ सू० ३ ऋ० ७ । पावका नः स०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० १० ।

---

१ ग. घ. ॰यार्थ व्या॰। २ घ. इत्यस्मिं॰।

३

१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [ प्रथमारण्यकम् ]

वेदनशंसने प्रशंसति—
वाचमेवास्मिंस्तद्दधाति य एवं वेद
येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।
तत्तेन वेदनेन शंसनेन च ।
तस्मिन्नेव तृतीयपादे वह्निरिति पदं व्याचष्टे—
यज्ञं वह्निरिति यदाह यज्ञं वहत्वित्येव तदाह, इति । .
तृचसप्तकस्थितामृक्संख्यां प्रशंसति—
ताः परागवचनेनैकविंशतिर्भवन्त्येकविंशोऽयं पुरुषो
दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या आत्मैक-
विंशस्तमिममात्मानमेकविंशं संस्करुते, इति ।
आत्मा मध्यदेहः । स्पष्टमन्यत् ।
आवृत्तिविधिपूर्वकं तत्सहिनां संख्यां प्रशंसति—
तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश
आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो
दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंशस्तमि-
ममात्मानं पञ्चविंशं संस्करुतेऽथो पञ्चविंशं वा एतदहः
पञ्चविंश एतस्याहः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते
तस्माद्द्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति भवन्ति, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके
प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

आत्मा पुरुषो यजमानः, प्रजापतिः स्रष्टा चतुर्मुख एव, तावुभावपि हस्ताङ्गुल्या-
दिपञ्चविंशत्याऽवयवोपेतौ । अन्यत्सर्वम् “अग्निं नराः” ( ऋ० सं० म० ७ सू० १
ऋ० १ ) इत्याज्यशस्त्रविधिशेषार्थव्याख्येयम् [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० २ ] ।
द्विरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म-
णारण्यकाण्डभाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

---

१ ख. ग. तत्संहि' ।